कायद्याच्या क्षेत्रात येणे हा के. के. वेणुगोपाल यांचा पूर्वनियोजित निर्णय नव्हता. मद्रास ख्रिश्चन कॉलेजमधील भौतिकशास्त्राच्या परीक्षेतील अपयशानंतर त्यांच्या कारकिर्दीला अनपेक्षित वळण मिळाले, प्रख्यात बॅरिस्टर एम. के. नाम्बियार यांच्या मार्गदर्शनाने त्यांनी बेळगावच्या राजा लखमगौडा लॉ कॉलेजमधून कायद्याचा अभ्यास सुरू केला. पुढे हाच निर्णय भारतीय विधी क्षेत्रातील प्रदीर्घ आणि प्रभावी कारकिर्दीचा पाया ठरला.
‘An Accidental Lawyer: My Adventures in Law and Life’ या आत्मचरित्रात वेणुगोपाल यांनी आपल्या विधीप्रवेशाची ही कहाणी मांडली आहे. सुरुवात अनपेक्षित असली तरी कायद्याच्या क्षेत्रात प्रवेश केल्यानंतर त्यांनी अभ्यास, तयारी आणि न्यायालयीन अनुभव यांना सातत्याने महत्त्व दिले. त्यांच्या कारकिर्दीचा हा पैलू आजच्या विधी विद्यार्थ्यांसाठी विशेष महत्त्वाचा आहे.
मद्रासमधील कनिष्ठ न्यायालयांत मोटार वाहन अपघात आणि दिवाणी दाव्यांपासून त्यांच्या वकिलीची सुरुवात झाली. न्यायालयातील प्रकरणांपर्यंत पोहोचेपर्यंत कनिष्ठ न्यायालयांतील हा अनुभव त्यांच्या विधीविषयक जडणघडणीचा महत्त्वाचा भाग ठरला. प्रकरणातील तथ्यांचा सखोल अभ्यास, कायद्याचा व्यावहारिक अन्वयार्थ आणि न्यायालयासमोर मुद्देसूद मांडणी ही त्यांच्या कामाची वैशिष्ट्ये मानली गेली.
भारतीय संविधानाच्या वाटचालीतील अनेक महत्त्वाच्या टप्प्यांशी त्यांची वकिली जोडली गेली. आणीबाणीचा काळ, तामिळनाडूतील राजकीय घडामोडी, १९८४ च्या शीखविरोधी दंगलीशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणे आणि बाबरी मशीद वाद यांसारख्या संवेदनशील विषयांमध्ये त्यांनी न्यायालयीन भूमिका बजावली. अशा प्रकरणांमध्ये कायद्याच्या तरतुदींबरोबरच संविधानातील मूलभूत मूल्यांचे भान महत्त्वाचे ठरते.
भारताचे १५ वे ॲटर्नी म्हणून वेणुगोपाल यांनी केंद्र सरकारचे सर्वोच्च कायदेविषयक प्रतिनिधित्व केले. या पदावर सरकारची भूमिका न्यायालयासमोर मांडतानाच संविधान आणि न्यायालयाप्रती असलेली जबाबदारीही महत्त्वाची असते. कार्यकारी सत्तेचे प्रतिनिधित्व आणि घटनात्मक चौकटीचा आदर यांचा समतोल राखणे, हा त्यांच्या भूमिकेतील महत्त्वाचा पैलू होता. वेणुगोपाल यांच्या कारकिर्दीकडे पाहताना वकिलीच्या बदलत्या स्वरूपाचाही विचार करावा लागतो. आज कायद्याची माहिती डिजिटल माध्यमांतून सहज उपलब्ध आहे. मात्र, माहिती मिळविणे आणि तिचे कायदेशीर विश्लेषण करणे यात मोठा फरक आहे. न्यायालयीन युक्तिवादासाठी तथ्यांचा अभ्यास, संबंधित कायदे, पूर्वनिर्णय आणि घटनात्मक तत्त्वे यांचा सखोल विचार आवश्यक असतो. वेणुगोपाल यांची कारकीर्द या मूलभूत प्रक्रियेचे महत्त्व अधोरेखित करते. नवोदित वकिलांसाठी त्यांच्या प्रवासातील आणखी एक धडा महत्त्वाचा आहे. वकिली ही केवळ प्रभावी वक्तृत्वाची कला नाही. ती न्यायव्यवस्थेवरील विश्वासाशी जोडलेली व्यावसायिक जबाबदारी आहे. विरोधी पक्षाशी मतभेद असले तरी न्यायालयीन शिष्टाचार, संयम आणि तथ्यांवरील पकड कायम ठेवणे आवश्यक असते. न्यायालयाला प्रभावित करण्यासाठी आवाजापेक्षा युक्तिवादाची गुणवत्ता महत्त्वाची असते. काळ्या कोटाच्या पलीकडेही वेणुगोपाल यांचे व्यक्तिमत्त्व व्यापक होते. वाचन, दर्मीळ पुस्तकांचा संग्रह, गिर्यारोहण आणि सामाजिक कार्य यांसारख्या विविध क्षेत्रांत त्यांची रुची होती. विधी क्षेत्रातील दीर्घ कारकिर्दीसोबत वैचारिक समृद्धी आणि सामाजिक जाणीव जपण्याचा त्यांचा प्रयत्न उल्लेखनीय ठरतो.
के. के. वेणुगोपाल यांचा विधी क्षेत्रातील प्रवेश अनपेक्षित होता; मात्र त्यानंतरची वाटचाल ही सातत्यपूर्ण अभ्यास, अनुभव, व्यावसायिक नैतिकता आणि संविधाननिष्ठेची होती. त्यामुळे त्यांचा जीवनप्रवास केवळ एका ज्येष्ठ वकिलाचर्चा यशोगाथा न राहता, कायद्याच्या क्षेत्रात प्रवेश करणाऱ्या नव्या पिढीसाठी एक महत्त्वाचा धडा ठरतो. संधी अनपेक्षितपणे मिळू शकते; परंतु तिचे यशस्वी कारकिर्दीत रूपांतर करण्यासाठी अभ्यास, परिश्रम, नैतिकता आणि न्यायाप्रती निष्ठा आवश्यक असते. के. के. वेणुगोपाल यांचा प्रदीर्घघं विधीप्रवास याच मूल्यांची साक्ष देतो.
