: PRGI No. : MHMUL/25/A0594 d ² ¦¡¯¯£¸¼ɑeȴ ¦´ƫŇ¯£¯²±£¦¯¯£±©¯±ª¯°ɑ§²¸÷¯ df© 1 A§H$ … 4 gmám{hH$ nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 nmZo … 12 ñdmJV ‘yë¶y … 10 é. / : , . : - : . . , , : ! पुÁयात Łजते ते जगात पोहोचते ; मग डीजेचा दणदणाटच का ? त्र पती िशवरायां¸या पुÁयाने जगाला Öवराºयाची प्रे रणा िदली , िटळकां¸या गणेशोÂसवाने लोकजागृतीची ; आज जगाला आपण िबभÂसपणा आिण ÅविनउÆमाद देणार आहोत का ? पुणे हे केवळ शहर नाही ; महाराÕट्रा¸या िवचारांची , संÖकृतीची आिण सामािजक पिरवतर्नाची प्र योगभू मी आहे . छत्रपती िशवरायां¸या इितहासाने या भूमीला शौयर् , Öवािभमान आिण लोककÐयाणाची िशकवण िदली . महाÂमा फुले , आगरकर , गोखले आिण लोकमाÆय िटळकां¸या िवचारांनी पुÁयाला बौिद्धक उंची िदली . Ìहणूनच पुÁयात Łजलेली सांÖकृितक कÐपना केवळ पुÁयापुरती राहत नाही ; ितचे पडसाद महाराÕट्रात , देशात आिण जगभर उमटतात . मग या पुÁयाने जगाला गणेशोÂसवा¸या नावाने काय द्य ायचे — संÖकृती आिण सामािजक जागृती की िबभÂस देखावे आिण डीजेचा दणदणाट ? लोकमाÆय बाळ गंगाधर िटळकांनी १८९३ मÅये सावर्जिनक गणेशोÂसवाला Óयापक Öवłप िदले , तेÓहा Âयामागे केवळ धािमर्क भावना नÓहती . समाजातील भेद िवसłन लोकांनी एकत्र यावे , सावर्जिनक Óयासपीठ िनमार्ण Óहावे , राÕट्रभावना जागी Óहावी आिण जनतेत Öवािभमान िनमार्ण Óहावा , हा Âयांचा दूरदशीर् हेतू होता . Âयामुळे पुÁयाचा गणेशोÂसव हा धािमर्क उÂसवापलीकडे जाऊन सामािजक आिण राÕट्रीय जागृतीचे माÅयम बनला . आज Âयाच उÂसवाकडे पाहताना प्र ij पडतो — ºयांनी गणपती¸या मंडपातून समाजाला जागवले , Âयां¸या वारशात आपण आज समाजाची झोप उडवणारा डीजे आणणार आहोत का ? गणेशोÂसवात आनंद नको , असे कोणी Ìहणत नाही . ढोल - ताशांचा नाद , लेझीम , पारंपिरक वाद्ये , सांÖकृितक कायर्क्रम , देखावे , भजन - कीतर्न आिण िमरवणुका हे उÂसवाचे अिवभाºय भाग आहेत . प्र ij आहे तो मयार्देचा आिण िववेकाचा . उÂसवा¸या नावाखाली दुसर्या¸या घरातील शांतता िहरावून घेणे ही परंपरा होऊ शकत नाही . कायद्याने िनिIJत केलेÐया Åवनीमयार्दा पाळणे ही भक्तीिवरोधी भूिमका नसून जबाबदार नागिरकÂवाची िकमान अट आहे . िनवासी क्षेत्र ात िदवसाची अनुमत Åवनीपातळी ५५ डेिसबल आिण रात्री ४५ डेिसबल आहे ; शांतता क्षेत्र ासाठी ती अनुक्रमे ५० आिण ४० डेिसबल आहे . सावर्जिनक िठकाणी Åविनवधर्का¸या वापराबाबतही कायदेशीर मयार्दा आहेत . Âयामुळे ‘ गणेशोÂसव आहे Ìहणून आवाज िकतीही वाढवू ’ असा अिधकार कोणालाही िमळत नाही . उÂसवाला परवानगी असू शकते ; कायदा मोडÁयाला नाही . ‘ वषार्तून काही िदवसच उÂसव असतो ’ हा युिक्तवादही िततकाच तकलादू आहे . उÂसव काही िदवसांचा असला , तरी Âया िदवसांतही नागिरकांचे आयुÕय सुłच असते . Łग्ण उपचार घेत असतात , िवद्याथीर् अËयास करीत असतात , वृद्ध िव®ांती घेत असतात , लहान मुले झोपत असतात आिण अनेक जण रात्रीची पाळी कłन घरी परतत असतात . Âयां¸या कानांना उÂसवाची सुट्टी नसते . आपÐया आनंदाची िकंमत दुसर्या¸या आरोग्याने का मोजावी ? याहून गंभीर प्र ij िबभÂस देखाÓयांचा आहे . गणेशोÂसव हा कला , संÖकृती आिण सामािजक संदेशाचा उÂसव आहे . प्र िसद्धी¸या हÓयासापोटी अĴीलता , िहंसाचाराचे िवकृत प्र दशर्न िकंवा केवळ गदीर् खेचÁयासाठी केलेले भडक सादरीकरण वाढत असेल , तर Âयाला सांÖकृितक ÖवातंÞय Ìहणायचे की सांÖकृितक अधःपतन ? पुÁयात जे िदसते , Âयाकडे महाराÕट्र पाहतो ; महाराÕट्र जे Öवीकारतो , Âयाचे अनुकरण देश करतो . मग आपण अनुकरण करÁयासारखे काय िनमार्ण करीत आहोत ? जगातील मोठे उÂसव Âयां¸या सांÖकृितक वैिशĶ्यांसाठी ओळखले जातात . ब्र ाझीलचा कािनर्Óहल , जपानचे सांÖकृितक उÂसव , Öपेनमधील पारंपिरक उÂसव िकंवा युरोपातील िविवध लोकउÂसव पान २ पहा . छ ॲड . युगंधर ताजणे developednationslaw@gmail.com पुणे : गणेशोÂसवाला अवघे काही िदवस उरले असताना डीजे आिण Åविनप्रदू षणा¸या प्र ijावर पुणेकर एकवटले आहेत . ‘ उÂसवाला िवरोध नाही ; मात्र डीजे¸या उÆमादाला िवरोध आहे ,’ अशी भूिमका घेत नागिरकांनी गुडलक कॅफे चौक ते अिभनव चौक आिण शिनवारवाडा असा शांततापूणर् मोचार् काढून प्र शासनाचे लक्ष वेधले . डीजे - डॉÐबी¸या कणर्ककर्श आवाजावर िनयंत्रण आणावे आिण गणेशोÂसव पारंपिरक व िशÖतबद्ध पद्धतीने साजरा करावा , अशी मागणी करÁयात आली . Åविनप्रदू षणा¸या िनयमांची काटेकोर अंमलबजावणी Óहावी , असा आग्रह विकलांनीही धरला आहे . Åविनप्रदू षणािवरोधात नागिरकांचा एÐगार गणेशोÂसव हा ®द्धा , आनंद आिण सामािजक एकोÈयाचा उÂसव आहे . मात्र मोठ्या आवाजा¸या Öपधेर्मुळे उÂसवाचे Öवłप बदलत चालÐयाची खंत नागिरकांनी Óयक्त केली . डीजे¸या आवाजाचा लहान मुले , ºयेķ नागिरक आिण सवर्सामाÆयांना होणारा त्र ास लक्षात घेता उÂसव साजरा करताना सामािजक भान ठेवणे आवÔयक आहे . उÂसव िनयमां¸या चौकटीत आिण िशÖतीने झाला तर Âयाचे समाधान वेगळे असेल , असे ॲड . पिरमल देशमुख यांनी सांिगतले . िनयमभंग करणार्यां वर कठोर कारवाई सरसकट डीजे बंदीपेक्षा Åवनीमयार्दांचे उÐलंघन करणार्यां वर कठोर कारवाई करावी . िनयम मोडणार्यां वर मोठा दंड आकारावा ; Âयाचवेळी गणेश मंडळां¸या कायर्कÂया«ना िवĵासात घेऊन संवादातून प्र ij सोडवावा , असे ॲड . प्र साद िनकम यांनी सांिगतले . Åविनप्रदू षणाचा त्र ास सवर्सामाÆयांना होतो , याची जाणीव मंडळां¸या कायर्कÂया«ना कłन देणेही बाप्पाच्या उत्सवात आवाजा चा उन्माद नको ! डीजेिवरोधात पुणेकरांचा एÐगार ; विकलांचाही िनयमपालनाचा आग्रह आवÔयक असÐयाचे Âयांनी नमूद केले . ‘ डीजेला िवरोध नाही ; मात्र आवाजाची पातळी प्र शासनाने िनिIJत केलेÐया मयार्देतच असावी ,’ असे ॲड . अक्षय िनिचत यांनी ÖपĶ केले . उÂसवा¸या नावाखाली रÖÂयावर मंडप उभाłन वाहतुकीला अडथळा िनमार्ण होणार नाही , याचीही पान २ पहा
लांचा सांभाळ ‘ अधार् - अधार् ’ वाटÁयाचा Óयवहार नाही ; सवō¸च Æयायालयाचा संवेदनशील िनवार्ळा . घटÖफोटाने पती - पÂनीचे नाते संपते ; पण पालकÂव संपत नाही . वैवािहक नाते तुटÐयानंतरही मुलां¸या िशक्षणाची , आरोग्याची , संगोपनाची आिण सुरिक्षत भिवÕयाची जबाबदारी आई - विडलांचीच राहते . Âयामुळे पती - पÂनी¸या वैवािहक वादाची िकंमत मुलांनी मोजता कामा नये . मुलां¸या पालनपोषणाचा खचर् केवळ ‘ अधार् - अधार् ’ अशा साÅया गिणताने ठरवता येणार नाही , हे सवō¸च Æयायालयाने अधोरेिखत केले आहे . िवशेषतः आई कमावती आहे Ìहणून मुलां¸या संगोपनातील ितचे योगदान कमी होत नाही , हा या िनणर्याचा गाभा आहे . कायद्या¸या अËयासात घटÖफोटाचा दावा तयार करताना एक गमतीदार ; पण िततकीच अथर्पूणर् सूचना केली जाते — जोडÈयाला मुले नाहीत , असे गृहीत धłन ड्र ाÉट करा ! कारण मुले असतील तर घटÖफोटाचा वाद केवळ पती - पÂनीपुरता मयार्िदत राहत नाही . मुलांचा ताबा , पालनपोषण , िशक्षण , आरोग्य , भिवÕयातील गरजा आिण Âयासाठी होणारा खचर् असे अनेक प्र ij Âयाला जोडले जातात . प्र Âयक्ष आयुÕयात मात्र या प्र ijां ची उ°रे कोणÂयाही कायद्या¸या पुÖतकातील काही कलमांइतकी सोपी नसतात . याच पाĵर्भूमीवर सवō¸च Æयायालयाचा हा िनणर्य महßवाचा ठरतो . या प्र करणातील पती - पÂनी दोघेही डॉक्टर आहेत . २००६ मÅये Âयांचा िववाह झाला आिण Âयांना दोन मुली आहेत . कालांतराने वैवािहक संबंध िबघडले . पÂनी दोÆही मुलीं ना घेऊन पतीपासून वेगळी राहू लागली . २०२२ मÅये ितने पोटगीसाठी अजर् केला . पÂनी ľीरोगतºज्ञ असून ितचे मािसक उÂपÆन सुमारे दीड लाख Łपये होते , तर पती बालरोगतºज्ञ असून Âयाचे मािसक उÂपÆन सुमारे दोन लाख Łपये होते . कौटुंिबक Æयायालयाने पÂनी Öवतः कमावत असÐयाने ितला Öवतंत्र पोटगी देÁयास नकार िदला ; मात्र दोÆही मुलीं¸या िशक्षणाचा आिण पालनपोषणाचा खचर् आई करत असÐयाने पतीला प्र Âये क मुलीस दरमहा ३० हजार Łपये देÁयाचा आदेश िदला . Ìहणजेच दोÆही मुलींसाठी दरमहा एकूण ६० हजार Łपये देÁयाची जबाबदारी पतीवर टाकÁयात आली . पतीने या िनणर्याला उ¸च Æयायालयात आÓहान िदले . पÂनी Öवतः कमावत असÐयाने मुलीं¸या खचार्ची जबाबदारी दोÆही पालकांनी समान प्र माणात उचलावी , असा ŀिĶकोन Öवीकारत उ¸च Æयायालयाने पतीची जबाबदारी िनÌमी केली . प्र Âये क मुलीस १५ हजार Łपये , Ìहणजे दोÆही मुलींसाठी दरमहा ३० हजार Łपये देÁयाचे आदेश देÁयात आले . या िनणर्यािवरोधात पÂनी सवō¸च Æयायालयात गेली . सवō¸च Æयायालयाने उ¸च Æयायालयाचा िनणर्य रĥ कłन कौटुंिबक Æयायालयाचा आदेश कायम ठेवला . या िनकालातून एक महßवाचा िसद्धां त पुढे आला — मुलां¸या संगोपनाचा खचर् हा केवळ अंकगिणताचा िवषय नाही . आई कमावती आहे Ìहणून ित¸या उÂपÆनाचा आधार घेत पतीची जबाबदारी आपोआप िनÌमी करता येणार नाही . मुलांसोबत राहणार्या पालकाचे योगदान केवळ Âयाने खचर् केलेÐया पैशांत मोजता येत नाही . मुलांना वेळ देणे , Âयांची काळजी घेणे , आजारपणात Âयां¸यासोबत राहणे , शाळा - िशक्षणाचा पाठपुरावा करणे , Âयां¸या भाविनक गरजा समजून घेणे , सुरिक्षतते ची काळजी घेणे आिण Âयां¸या भिवतÓयाचा िवचार करणे — हे सवर् संगोपनाचाच भाग आहे . आईचे उÂपÆन िदसते ; ितचे अŀÔय ®म मात्र अनेकदा िदसत नाहीत . घर , नोकरी आिण मुलांचे संगोपन या ितÆही आघाड्यांवर काम करणार्या आई¸या वेळेला आिण ®मांना पगाराची पावती नसते . Ìहणून Âया ®मांची िकंमत शूÆय होत नाही . मुलां¸या आयुÕयात आईची उपिÖथती ही आिथर्क योगदानाइतकीच , िकंबहुना अनेकदा Âयाहून अिधक महßवाची असते . सवō¸च Æयायालया¸या भूिमकेचा Óयापक सामािजक अथर् येथे लक्षात घ् यायला हवा . आज मिहला िशिक्षत आहेत , आिथर्कŀĶ्या Öवावलंबी आहेत आिण Óयावसाियक क्षेत्र ात पुŁषां¸या बरोबरीने काम करत आहेत . ही बदलती सामािजक वÖतुिÖथती Öवागताहर् आहे . मात्र , ľी कमावते Ìहणून घरातील आिण मुलां¸या संगोपनाची जबाबदारी ित¸यावर अिधक असावी , असा अथर् Âयातून काढता येणार नाही . आिथर्क Öवावलंबन Ìहणजे पालकÂवाची एकतफीर् जबाबदारी नÓहे . घटÖफोटानंतर आई - विडलांचे संबंध संपुĶात येऊ शकतात ; पण मुलांचे Âयां¸याशी असलेले नाते कायम राहते . मुलांना कोणÂयाही पालका¸या वैवािहक संघषार्त ओढले जाऊ नये . Âयां¸या िशक्षणात खंड पडू नये , Âयां¸या आरोग्याकडे दुलर्क्ष होऊ नये आिण Âयांना आिथर्क असुरिक्षतते ला सामोरे जावे लागू नये , ही दोÆही पालकांची जबाबदारी आहे . या प्र करणात आणखी एक महßवाचा कायदेशीर पैलू आहे . कौटुंिबक Æयायालयाने संबंिधत पिरिÖथती , पालकांचे उÂपÆन आिण मुलां¸या गरजा िवचारात घेऊन िनणर्य िदÐयानंतर केवळ पÂनी कमावती आहे , या एका कारणावłन पतीची जबाबदारी िनÌमी करणे योग्य नाही , असा सवō¸च Æयायालयाचा ŀिĶकोन आहे . Æयायालयीन िनणर्यात केवळ उÂपÆनाची तुलना न करता मुलां¸या प्र Âयक्ष गरजा आिण Âयां¸या संगोपनाची वÖतुिÖथतीही िवचारात घेणे आवÔयक आहे . या िनकालामुळे एक मूलभूत प्र ij समाजासमोर उभा राहतो — घरातील ®मांची िकंमत आपण केवळ पगारा¸या आकड्यानेच ठरवणार आहोत का ? आई सकाळपासून रात्रीपय«त घर आिण नोकरी या दोÆही जबाबदार्या सांभाळत असेल , तर ितचे उÂपÆन हा ित¸या संपूणर् योगदानाचा एक भाग आहे . मुलां¸या संगोपनासाठी ती देत असलेला वेळ , मानिसक ऊजार् , भाविनक आधार आिण सातÂयपूणर् काळजी यांची Öवतंत्र आिथर्क मोजपट्टी करता येत नाही . Âयामुळे ‘ ती कमावते ’ या एका वाक्यात ित¸या संपूणर् भूिमकेला बांधून ठेवणे अÆयायकारक ठरेल . मुलांचे भिवÕय हा पती - पÂनी¸या अहंकाराचा िकंवा आिथर्क वाटाघाटींचा िवषय होऊ नये . मुलांना चांगले िशक्षण , आरोग्य , सुरिक्षत वातावरण आिण भाविनक Öथैयर् िमळणे हे सवō¸च प्र ाधाÆय असले पािहजे . पालकांमधील मतभेद िकतीही तीĄ असले तरी Âयाचा भार मुलां¸या खांद्यावर पडता कामा नये . सवō¸च Æयायालयाचा हा िनणर्य Ìहणूनच केवळ पोटगी¸या रकमेबाबतचा आदेश Ìहणून पाहणे योग्य ठरणार नाही . तो पालकÂवाची सामािजक आिण नैितक जबाबदारी अधोरेिखत करणारा िनणर्य आहे . पैसा आवÔयक आहे ; पण मुलां¸या संगोपनाचे संपूणर् मूÐय पैशात सामावलेले नसते . घटÖफोटानंतर आई - विडलांचे रÖते वेगळे होऊ शकतात ; मुलां¸या भिवतÓयाची वाट मात्र दोघांनी िमळून उजळवायची असते . पैशाचा िहशेब करता येतो ; पण आई¸या मायेचा , वेळेचा , Âयागाचा आिण मुलांसाठी केलेÐया असंख्य अŀÔय ®मांचा िहशेब करता येत नाही . Ìहणूनच या िनणर्याचा सवा«त मोठा संदेश साधा आहे — मुलांचा सांभाळ हा खचर् वाटून घेÁयाचा Óयवहार नाही ; तो पालकÂव िनभावÁयाचा समान धमर् आहे . nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 ॲड . िवĵनाथ गłड भÓयता , लोकसहभाग आिण आनंद यां¸यासोबत Âयां¸या संÖकृतीची Öवतंत्र ओळख जपली जाते . पुÁयाचा गणेशोÂसवही जगात ओळखला जातो तो केवळ गदीर् िकंवा आवाजासाठी नÓहे , तर Âया¸या ऐितहािसक , सामािजक आिण सांÖकृितक परंपरेसाठी . मग आपण Âयाची ओळख ‘ कोणाचा डीजे मोठा ?’ अशी करणार आहोत का ? पुणे हे छत्रपती िशवरायांचे पुणे आहे . इथे शौयार्ची परंपरा आहे ; उÆमादाची नाही . इथे लोकमाÆय िटळकांची परंपरा आहे ; िववेकशूÆय प्र दशर्नाची नाही . इथे महाÂमा फुÐयांची सामािजक समतेची िशकवण आहे ; िबभÂसतेची नाही . इथे आगरकरांचा बुिद्धप्रामाÁयवाद आहे ; अंधानुकरणाचा नाही . या इितहासाला साजेसा गणेशोÂसव आपण उभा करणार आहोत की इितहासा¸या नावावर वतर्मानाची िवटंबना करणार आहोत ? Ìहणूनच िटळकांचा गणेशोÂसव पुÆहा सुł करÁयाची गरज आहे . गणेशोÂसव बंद करÁयाची नÓहे , तर Âयाचा आÂमा पुÆहा जागवÁयाची गरज आहे . मंडपात सामािजक प्र ijां वर Óयाख्याने हवीत , िवद्याÃया«साठी शैक्षिणक उपक्रम हवेत , रक्तदान - पयार्वरण - Óयसनमुक्ती - नागिरक कतर्Óय यावर जनजागृती हवी . देखावे केवळ डोÑयांना िदपवणारे नÓहे , तर मनाला िवचार करायला लावणारे हवेत . आिण िमरवणूक ? िमरवणूक अशी असावी की जगाने पाहावी ; ऐकून कान झाकू नयेत . ढोल - ताशांचा ताल असावा ; पण Åवनीचा उÆमाद नसावा . तŁणाईचा उÂसाह असावा ; पण दुसर्या¸या अिधकारांची पायमÐली नसावी . भक्ती असावी ; पण िववेकही असावा . ‘ पुÁयात िवकलं जातं ते जगात िवकलं जातं ’ असे Ìहटले जाते . सांÖकृितक अथार्ने पािहले तर पुÁयाचा प्र भाव याहून मोठा आहे . पुÁयात िनमार्ण झालेली सामािजक चळवळ , सांÖकृितक परंपरा आिण सावर्जिनक िवचार महाराÕट्राला िदशा देतात . Ìहणूनच पुÁया¸या गणेशोÂसवाने जगाला काही देÁयाची वेळ आली आहे . डीजेचा दणदणाट नÓहे , तर िशÖतबद्ध उÂसवाचा आदशर् . छत्रपती िशवरायांनी Öवराºय उभे केले . लोकमाÆय िटळकांनी गणेशोÂसवातून समाजमन उभे केले . आता पुÁयाची जबाबदारी आहे — गणेशोÂसवाचे सांÖकृितक Öवराºय पुÆहा प्र Öथािपत करÁयाची . कारण गणेश Ìहणजे बुद्धी , िववेक आिण मंगलतेचे प्र तीक . बुद्धी¸या देवते¸या उÂसवात िववेक हरवला तर Âयापेक्षा मोठा िवरोधाभास कोणता ? पुÁयाचा गणेशोÂसव जगप्रिसद्ध आहे ; तो तसाच रािहला पािहजे . पण जगाने पुÁयाकडे पाहताना असेही Ìहणायला हवे —‘ हे ते शहर आहे , ºयाने गणेशोÂसवाला सावर्जिनक केले आिण उÂसवाला िशÖतही िशकवली !’ पुÁयाने देशाला सावर्जिनक गणेशोÂसव िदला . आता पुÁयाने जगाला जबाबदार , संÖकािरत आिण Åविनप्रदू षणमुक्त सावर्जिनक उÂसवाचा आदशर् द्य ावा . कारण भक्तीला डेिसबल लागत नाही , ®द्धेला Öपीकर लागत नाही आिण गणरायाला आपÐया भक्तीचा पुरावा कणर्ककर्श आवाजात द्य ावा लागत नाही . प्र ij एकच — लोकमाÆय िटळकांचा ‘ जागवणारा आवाज ’ पुढे Æयायचा की डीजेचा ‘ बिहरा करणारा आवाज ’? उ°र पुÁयानेच द्य ायचे आहे . पुÁयात Łजते ते जगात पोहोचते ... मंडळांनी काळजी घ् यावी . उÂसवाबरोबरच सावर्जिनक िशÖतीचा आदशर् िनमार्ण करÁयाची जबाबदारी मंडळांची आहे . सवō¸च Æयायालया¸या िनदेर्शांचे पालन डीजे आिण Åविनक्षेपकां चा वापर कायदा व सवō¸च Æयायालया¸या िनदेर्शांनुसार झाला पािहजे . सवर्सामाÆय नागिरकांना त्र ास होणार नाही , याची दक्षता घेणे आवÔयक आहे . मुख्य िमरवणूक मागार्वर सवर् मंडळांना सरसकट परवानगी देÁयाऐवजी प्र शासनाने योग्य िनयोजन करावे , अशी भूिमका ॲड . सिचन िहंगणेकर यांनी मांडली . गेÐया काही वषा«त नÓया मंडळांची संख्या वाढÐयाने िमरवणूक मागार्वरील ÓयवÖथापनाचे आÓहानही वाढले आहे , याकडे Âयांनी लक्ष वेधले . उÂसवा¸या नावाखाली कानठÑया बसिवणारा आवाज कłन आनंद साजरा करणे योग्य नाही . Åविनप्रदू षणाचा त्र ास सवा«नाच होत असताना Âयाकडे दुलर्क्ष करÁयाऐवजी सुजाण नागिरकांनी समाजाला िदशा दाखवावी . आधुिनकते¸या नावाखाली परंपरेचे Öवłप िबघडवÁयाऐवजी łढी - परंपरा जपत संयमाने उÂसव साजरा करÁयाची गरज आहे , असे ॲड . िवजयिसंह ठŌबरे पाटील यांनी सांिगतले . पुणेकरांचा िवरोध गणेशोÂसवाला नसून Åवनी¸या अितरेकाला आहे . उÂसवाचा आनंद दुसर्या¸या शांततेची िकंमत मोजून िमळता कामा नये , हीच नागिरकांची भूिमका आहे . Âयामुळे Åविनप्रदू षणाचे िनयम केवळ कागदावर न राहता Âयांची काटेकोर अंमलबजावणी Óहावी , अशी अपेक्षा Óयक्त होत आहे . ®द्धेचा उÂसव आनंद देणारा असावा ; कानठÑया बसिवणारा नÓहे ! बाÈपा¸या उÂसवात आवाजा चा उÆमाद नको ! पान १ वłन ... आई¸या मायेचा िहशेब करता येत नाही ! मु पुणे : घराचा ताबा देÁयाची करारातील मुदत उलटून तÊबल दहा वषा«हून अिधक काळ लोटला , तरी सदिनकेचा ताबा आिण भोगवटा प्र माणपत्र न िदÐयाने महारेराने िवकासकाला दणका िदला आहे . तक्रारदाराने भरलेÐया रकमेवर १ ऑक्टोबर २०१४ पासून प्र Âयक्ष ताबा व भोगवटा प्र म ाणपत्र िमळेपय«त िनयमानुसार Óयाज , तसेच २० हजार Łपये तक्रार खचर् Ìहणून देÁयाचे आदेश महारेराचे सदÖय रवींद्र देशपांडे यांनी िदले . ®ीकृÕण गोिवंद यादव यांनी ‘ शािमत िसंगलटन ’ प्र कÐपातील सी - ४०७ सदिनकेसाठी िवकासक एस . एस . िसंगलटन यां¸यािवरोधात तक्रार दाखल केली होती . प्र कÐपाची महारेरा नŌदणी क्र मां क P51500009966 असून , नŌदीनुसार पूणर्Âवाची प्र Öतािवत तारीख ३१ ऑगÖट २०१९ होती . मात्र , अद्याप भोगवटा प्र माणपत्र िमळालेले नाही . प्र कÐपाची नŌदणी मुदतही संपली असून , मुदतवाढीसाठी िवकासकाने अजर् केलेला नसÐयाचे आदेशात नमूद आहे . तक्रारदाराने सदिनकेसाठी २२ लाख १ हजार Łपये मोबदला िनिIJत केला होता . २०१३ मÅये नŌदणीकृत िवक्री करार झाला आिण Âयानुसार ३० सÈट¤बर २०१४ रोजी ताबा देणे अपेिक्षत होते . तक्रारदाराने आतापय«त २० लाख ९० हजार १५० Łपये भरले आहेत . मात्र , बांधकाम पूणर् न झाÐयाने ताबा िमळाला नाही . वारंवार संदेश , ई - मेल आिण प्र Âयक्ष भेटींद्वारे पाठपुरावा कłनही िवकासकाकडून समाधानकारक प्र ितसाद न िमळाÐयाने तक्रारदाराने महारेराकडे धाव घेतली . सुनावणीवेळी तक्र ारदारा¸या वतीने ॲड . हषर्द ननावरे उपिÖथत होते . िवकासकाला Ìहणणे मांडÁयाची संधी देऊनही Âयाने कोणतेही उ°र अथवा तक्रारदारा¸या आरोपांचे खंडन दाखल केले नाही . करारातील मुदतीनंतर ताबा देÁयात झालेला िवलंब हा िकरकोळ नसून गंभीर आिण दीघर्काळाचा असÐयाचे महारेराने ÖपĶ केले . िवकासकाने करारातील तसेच रेरा कायद्यातील वैधािनक जबाबदार्यां चे पालन केले नसÐयाचेही प्र ािधकरणाने नमूद केले . महारेराने तक्रार मंजूर करत सदिनकेसाठी िवकासकाकडे भरलेÐया रकमेसह संबंिधत शुÐकांचा िवचार कłन , कर , मुद्रां क शुÐक , नŌदणी शुÐक आिण वैधािनक प्र ािधकरणां ना भरलेले इतर शुÐक वगळून , १ ऑक्टोबर २०१४ पासून प्र Âयक्ष ताबा व भोगवटा प्र माणपत्र िमळेपय«त महाराÕट्र रेरा िनयमांतील िनयम १८नुसार Óयाज देÁयाचे आदेश िदले आहेत . थकीत रकमेत Óयाजाची रक्कम समायोिजत करता येईल ; Âयानंतर काही रक्कम िशÐलक रािहÐयास ती तक्रारदाराला एकरकमी देÁयाचे िनदेर्श आहेत . दहा वषेर् घराचा ताबा नाही ; िबÐडरला महारेराचा दणका ! भरलेÐया रकमेवर Óयाज , २० हजारांचा तक्रार खचर् देÁयाचे आदेश developednationslaw@gmail.com
तयारी , संघषर् आिण संयमातून Æयायालयीन आÂमिवĵासाची वाटचाल nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 Åविनप्रदू षणाला धमार्चे कवच नको ; कायद्याची समान अंमलबजावणी हवी िकलीमÅये केवळ कायद्याचे पुÖतकातील ज्ञ ान पुरेसे नसते . प्र करणातील तÃयांचा बारकाईने अËयास , संबंिधत कायद्या¸या तरतुदी , Æयायिनणर्यांचा संदभर् , तकर्शक्ती आिण पिरिÖथतीचे योग्य वेळी िवĴेषण करÁयाची क्ष मता या सगÑयांचा समÆवय साधावा लागतो . Æयायालयात आÂमिवĵासाने बोलÁयासाठी आधी Öवतःची तयारी पक्की असावी लागते . Âयामुळे आÂमिवĵास हा बोलÁयातून नÓहे , तर तयारीतून िनमार्ण होतो , हे Æयायालयीन अनुभवातून प्र कषार् ने जाणवते . युिक्तवाद करणे महßवाचे आहेच ; पण Æयायालयात ‘ ऐकणे ’ हीदेखील िततकीच प्र भावी कला आहे . Æयायालयाचे िनरीक्षण , समोर¸या विकलाचे Ìहणणे आिण प्र करणातील बदलते संदभर् समजून घेतÐयािशवाय प्र भावी युिक्तवाद करता येत नाही . प्र Âये क केस आपÐयाला काहीतरी िशकवते . एखादा युिक्तवाद अपेक्षेप्र माणे यशÖवी झाला नाही , तरी Âयातून पुढील प्र करणासाठी महßवाचा अनुभव िमळतो . मिहला वकील Ìहणून Óयावसाियक आिण वैयिक्तक आयुÕयाचा समतोल साधताना अनेक आÓहानांना सामोरे जावे लागते . Æयायालयीन Óयवसायात वेळेचे बंधन , सततची तयारी , क् लायं ट¸या अपेक्षा आिण प्र करणां ची जबाबदारी या सगÑयांबरोबर वैयिक्तक आयुÕयही सांभाळावे लागते . मात्र , प्र Âये क आÓहान हे Öवतःची क्ष मता िसद्ध करÁयाची संधी असते . Âया संधीचे łपांतर सामÃयार्त करÁयासाठी आÂमिवĵास , सातÂय आिण संयम आवÔयक असतो . ľी Ìहणून नÓहे , तर सक्षम Óयावसाियक Ìहणून Öवतःची ओळख िनमार्ण करÁयाचा प्र यÂन प्र Âये क टÈÈयावर महßवाचा ठरतो . विकलीचा खरा अथर् केवळ Æयायालयात उभे राहून कायद्या¸या कलमांचा आधार घेत युिक्तवाद करणे इतकाच मयार्िदत नाही . समाजातील एखाद्या Óयक्तीवर अÆयाय झाला असेल , तर Âयाला Âयाचे हक्क समजावून सांगणे , कायद्याचा योग्य मागर् दाखवणे आिण Æयाय िमळवून देÁयासाठी प्र ामािणक प्र यÂन करणे , ही विकलीची खरी सामािजक जबाबदारी आहे . अनेक सामाÆय नागिरकांना कायद्याची भीती वाटते िकंवा कायदेशीर प्र िक्रया अÂयंत गुंतागुंतीची वाटते . अशा वेळी कायदा Âयां¸यासाठी सोÈया भाषेत समजावून सांगणे आवÔयक आहे . याच िवचारातून Æयायालयीन कामाबरोबरच कायदेिवषयक जनजागृती करÁयाचा प्र यÂन करते . सोशल मीिडया¸या माÅयमातून कायद्या¸या िविवध िवषयांवर लेखन करताना Æयायालयातील प्र Âयक्ष अनुभव आिण कायद्या¸या तरतुदी सामाÆय नागिरकांपय«त पोहोचिवÁयाचा प्र यÂन असतो . कायदा हा केवळ Æयायालया¸या चार िभंतींमÅये बंिदÖत न राहता समाजातील प्र Âये क Óयक्तीला समजला पािहजे , असा माझा ठाम िवĵास आहे . कायद्या¸या िशक्षणा¸या गुणव°ेकडेही आज गांभीयार्ने पाहÁयाची गरज आहे . कायद्याची पदवी िमळिवणे हा विकली¸या प्र वासाचा शेवट नसून सुŁवात आहे . िवद्याÃया«नी कायद्याचे सखोल ज्ञ ान , Æयायालयीन प्र िक्रया , संशोधनाची पद्धत आिण Óयावहािरक कौशÐय आÂमसात केले पािहजे . केवळ परीक्षे त चांगले गुण िमळिवÁयापेक्षा गुणव°ापूणर् आिण समाजािभमुख वकील घडणे ही काळाची गरज आहे . कारण वकील हा ÆयायÓयवÖथेचा केवळ भाग नसून नागिरक आिण ÆयायसंÖथा यां¸यातील महßवाचा दुवा आहे . या प्र वासात प्र Âये क गोĶ मनासारखी घडतेच असे नाही . अनेकदा मोठ्या प्र यÂनां नंतरही अपेिक्षत पिरणाम िमळत नाही . काही प्र करणां त िनराशा येते , काही िनणर्य मनािवŁद्ध जातात ; परंतु अशा प्र सं गांत धैयर् आिण संयम सोडून चालत नाही . विकली हा दीघर् पÐÐयाचा प्र वास आहे . एका िनकालाने यश िकंवा अपयश ठरत नाही . प्र Âये क अनुभव पुढ¸या लढाईसाठी अिधक सक्षम करत असतो . कायद्या¸या क्षेत्र ात माझे येणे हे एका अथार्ने ‘ अॅिक्सड¤ टल एंट्री ’ Ìहणता येईल . मात्र , आज मागे वळून पाहताना हा केवळ योगायोग नÓहता , तर मा»यासाठी िनयतीने िनवडलेला मागर् असÐयाची जाणीव होते . पिहÐया िदवशी Æयायालयात प्र वे श करताना वाटलेली भीती , पिहली फाईल हातात घेतानाची धडपड आिण Öवतःला िसद्ध करÁयाची धडपड आज अनुभवात बदलली आहे . कायद्याचे ज्ञ ान , Æयायालयीन िशÖत , सहकार्यां कडून िमळालेले अनुभव , क् लायं ट¸या अपेक्षा आिण िविवध प्र करणां तील संघषर् या सगÑयांनी मा»या विकलीला आकार िदला . अजूनही प्र Âये क केससमोर नÓयाने तयारी करावी लागते , नÓयाने िवचार करावा लागतो आिण Öवतः¸या भूिमकेची कसोटी घ् यावी लागते . विकलीचा प्र वास Ìहणजे केवळ Æयायालयात बोलÁयाचा प्र वास नाही ; तो सतत िशकÁयाचा , Öवतःला तपासÁयाचा आिण अÆयायािवŁद्ध कायद्या¸या माÅयमातून उभे राहÁयाचा प्र वास आहे . प्र Âये क तारीख संपते ; पण Âया तारखेतून िमळालेला धडा पुढ¸या लढाईत सोबत राहतो . Ìहणूनच मा»यासाठी कोटार्तील प्र Âये क िदवस हा अजूनही एक नवा धडा आहे आिण िशकÁयाचा हा प्र वास पुढेही असाच सुł राहणार आहे . प्रत्ये क तारखेतून घडते विकली ! कोटार्त उभे राहÁयाचा आÂमिवĵास केवळ अनुभवा¸या वषा«नी येत नाही ; तो प्र Âये क केस¸या तयारीतून , प्र Âये क युिक्तवादातू न आिण प्र Âये क संघषार्तून घडत जातो . Æयायालयातील मा»या पिहÐया िदवसापासून आजपय«तची प्र Âये क तारीख मा»यासाठी नवा धडा ठरली आहे . कोटार्¸या प्र Âये क तारखेसोबत केवळ अनुभव आिण आÂमिवĵास वाढत गेला नाही , तर विकली क्षेत्र ातील प्र Âये क संघषार्ने मा»यातील ‘ वकील ’ ही घडत गेला . सुŁवाती¸या काळात Æयायालयीन वातावरण , केसची तयारी , युिक्तवादाची धडपड आिण विरķांकडून िशकÁयाची प्र िक्रया यामधून अनेक गोĶी नÓयाने समजत गेÐया . हातात घेतलेली पिहली फाईल आिण आज हाताळÐया जाणार्या प्र करणां मÅये मोठा फरक असला , तरी िशकÁयाची प्र िक्रया मात्र आजही िततकीच िजवंत आहे . व ॲड . अिĵनी बोगम अॅडÓहोकेट , िलगल कÆसÐटंट व सायकोलॉजी कौिÆसलर पुणे िशवाजीनगर िजÐहा , सत्र व कौटुंिबक Æयायालय मर् माणसाला संयम , सहअिÖतÂव आिण दुसर्या¸या सुखाचा िवचार िशकवतो . मग धािमर्क उÂसवा¸या नावाखाली कणर्ककर्श डीजे वाजवून इतरां¸या शांततेवर अितक्रमण करÁयाला धािमर्कतेचे Öवłप कसे देता येईल ? सण साजरा करÁयाचे ÖवातंÞय प्र Âये काला आहे ; मात्र Âया ÖवातंÞयाची सीमा दुसर्या नागिरका¸या अिधकारापाशी संपते . Âयामुळे धमार्¸या नावाखाली ‘ आवाजाचे ’ राजकारण करÁयाची वेळ आता थांबली पािहजे . गेÐया अनेक वषा«पासून गणेशोÂसवासह िविवध धािमर्क सण - उÂसवांतील Åविनप्रदू षणािवरोधात भूिमका मांडत आहे . नागिरकांना तक्रार करता यावी , यासाठी माझा मोबाईल क्र मां क तसेच पुणे पोिलसां¸या िनयंत्रण कक्षाचा क्र मां क सावर्जिनक कłन आवाहन केले होते . Âयानंतर मोठ्या प्र माणात तक्रारी प्र ाĮ झाÐया . एका वषार्त पुणे पोिलसां¸या िनयंत्रण कक्षाकडे Åविनप्रदू षणासंदभार्त तÊबल ३२०० तक्रारी आÐयाची मािहती िमळाली . मात्र Âयापैकी एकाही तक्रारीवर गुÆहा दाखल झाला नसÐयाचे समोर आले . तक्रारींचा हा आकडा आिण कारवाईचा अभाव प्र शासना¸या कायर्क्षमते वर प्र ijिचÆह िनमार्ण करणारा आहे . Åविनप्रदू षणासाठी िनयम आहेत , Åवनीची मयार्दा िनिIJत आहे आिण िनयमभंग झाÐयास कारवाईची तरतूदही आहे . Âयामुळे अडचण कायद्याची नसून Âया¸या अंमलबजावणीची आहे . उÂसवापूवीर् बैठका घेऊन सूचना देणे आवÔयक असले , तरी Âयानंतर प्र Âयक्ष िनयमभंग झाÐयावर कारवाई न झाÐयास Âया सूचनांना अथर् उरत नाही . गणेशोÂसवा¸या िवसजर्न िमरवणुकांमÅये हा िवरोधाभास प्र कषार् ने िदसतो . पोिलसांचा मोठा बंदोबÖत असताना डीजेचा दणदणाट सुł असतो . िनयम मोडले जात असÐयाचे िदसत असूनही कारवाई होत नसेल , तर नागिरकां¸या मनात कायद्याबĥल आदर कसा िनमार्ण होणार ? पोिलसांनी कोणÂयाही दबावाला बळी न पडता िनयमांची समान अंमलबजावणी करणे आवÔयक आहे . या िवषयावर पाठपुरावा करताना एक महßवाचा अनुभव आला . पोिलस आयुक्तां ना कायदेशीर कारवाईची पूवर्सूचना िदÐयानंतर अवघ्या एका तासात पुणे शहरात ४०० गुÆहे दाखल केÐयाचे पोिलसांकडून कळिवÁयात आले होते . यावłन इ¸छाशक्ती असेल तर यंत्रणा प्र भावीपणे काम कł शकते , हे ÖपĶ होते . Âयामुळे Åविनप्रदू षण रोखणे अशक्य नाही ; प्र ij आहे तो प्र शासना¸या िनधार्राचा . या प्र ijाकडे कोणÂयाही एका धमार्चा िवषय Ìहणून पाहणे चुकीचे आहे . सवर्च धमा«¸या सण - उÂसवांमÅये Åविनवधर्क आिण डीजेचा वाढता वापर ही सावर्जिनक िशÖतीची समÖया आहे . ‘ Âयांनी केले Ìहणून आÌहीही करणार ’ या Öपधेर्तून आवाजाची पातळी वाढत जाते आिण Âयाचा त्र ास सवर्सामाÆयांना सहन करावा लागतो . कायदा सवा«साठी समान असेल , तर Âयाची अंमलबजावणीही सवा«साठी समान असली पािहजे . गणेशोÂसवाचा इितहास पािहला तर लोकमाÆय िटळकांनी सावर्जिनक गणेशोÂसवाला सामािजक संघटन आिण जनजागृतीचे माÅयम बनिवले . भजन , कीतर्न , Óयाख्याने , सांÖकृितक कायर्क्रम आिण समाजप्रबोधनातू न लोकांना एकत्र आणÁयाची भूिमका Âयामागे होती . आज या उÂसवाची ओळख डीजे¸या आवाजाशी जोडली जात असेल , तर मूळ उĥेशापासून आपण िकती दूर गेलो आहोत , याचा िवचार करणे गरजेचे आहे . भक्तीचे सामÃयर् आवाजा¸या तीĄतेत नसते . प्र ाथर्ना मोठ्या Öपीकरवłन केली Ìहणून ितचे महßव वाढत नाही . उलट आपÐया उÂसवामुळे दुसर्याला त्र ास होऊ नये , ही जाणीव ठेवणे हीच खरी धािमर्कता आहे . मंडळांची प्र ितķा डीजे¸या क्ष मते वर नÓहे , तर िशÖतबद्ध आिण सामािजक भान जपणार्या उÂसवावर ठरली पािहजे . Åविनप्रदू षणाचा फटका िवशेषतः लहान मुले , ºयेķ नागिरक , िवद्याथीर् , आजारी Óयक्ती आिण रात्री काम करणार्या नागिरकांना बसतो . Âयामुळे ‘ काही तासांचा प्र ij आहे ’ Ìहणून तो दुलर्िक्षत करता येणार नाही . एखाद्या¸या आनंदाची िकंमत दुसर्या¸या त्र ासातू न चुकवणे योग्य नाही . नागिरकांनी Åविनप्रदू षणािवरोधात तक्रार केली , तर Âयाचा अथर् धािमर्क भावनांचा िवरोध असा होत नाही . सावर्जिनक शांतता आिण आपÐया कायदेशीर हक्कां चे संरक्षण करÁयासाठी प्र शासनाकडे दाद मागणे हा नागिरकांचा अिधकार आहे . Âयाचवेळी तक्रारींची तÂकाळ दखल घेऊन योग्य कारवाई करणे ही प्र शासनाची जबाबदारी आहे . उÂसव आयोजकांनीही ÖवयंिशÖतीचा मागर् Öवीकारला पािहजे . पोिलसांनी प्र Âये क िठकाणी उभे राहून िनयम पाळायला लावÁयाची वेळ येऊ नये . धािमर्क कायर्क्रम अिधक अथर्पूणर् करÁयासाठी सांÖकृितक , सामािजक आिण प्र बोधनाÂमक उपक्रमां ना प्र ाधाÆय िदले , तर उÂसवाचा आनंदही िटकेल आिण नागिरकांची शांतताही अबािधत राहील . सण साजरा करÁयाचा अिधकार आिण शांततेत जगÁयाचा अिधकार हे परÖपरिवरोधी नाहीत . िनयोजन , ÖवयंिशÖत आिण कायद्याची िनÕपक्ष अंमलबजावणी यामुळे दोÆही गोĶी शक्य आहेत . प्र ij उÂसव बंद करÁयाचा नाही ; उÂसवाची पद्धत बदलÁयाचा आहे . धमार्¸या नावाखाली ‘ आवाजाचे ’ राजकारण नको . ®द्धे ला िववेकाची जोड हवी . पोिलसांनी िनयमभंग करणार्यां वर कारवाई करÁयाची िहंमत दाखवावी आिण आयोजकांनीही कायद्याचा सÆमान करावा . ®द्धे चा आवाज मनात असतो ; तो दुसर्या¸या कानठÑया बसवून िसद्ध करÁयाची गरज नाही . धमार्च्या नावाखाली ‘ आवाजाचे ’ राजकारण कशाला ? ध ॲड . िवकास िशंदे ( पूणर्वेळ िशवाजीनगर िजÐहा व सत्र Æयायालयात कायर्रत ) नवी िदÐली : Óयावसाियक नीितम°ा , नैितकता आिण विकलीतील गुणव°ा जपÁयात बार कौिÆसलची भूिमका महßवाची असून , क¤द्रीय तसेच राºय बार कौिÆसलने आपÐया कायर्पद्धतीचे आÂमपरीक्षण करावे , असे आवाहन सवō¸च Æयायालया¸या Æयायमूतीर् बी . Óही . नागरÂना यांनी केले . नवी िदÐली येथील नॅशनल लॉ युिनÓहिसर्टी¸या १३Óया दीक्षाÆत समारंभात Âया बोलत होÂया . बार कौिÆसलला ित¸या सदÖयांचाच आदर िमळत नसेल , तर ही कायदे Óयवसायासाठी चांगली बाब नाही , असे Âयांनी ÖपĶ केले . ÆयायÓयवÖथेसमोरील प्र लं िबत खटले , िवलंब , वाढता खचर् आिण अिनिIJतता यांचा उÐलेख कłन Æया . नागरÂना यांनी या पिरिÖथतीत बारने ÆयायÓयवÖथा सक्षम ठेवÁयासाठी एकसंध भूिमका मांडÁयाची गरज Óयक्त केली . Æयायदानाची प्र िक्रया अिधक प्र भावी आिण िवĵासाहर् ठेवÁयासाठी विकलांनी Óयावसाियक िशÖत , नैितकता आिण गुणव°ेला सवō¸च प्र ाधाÆय द्य ावे , असेही Âयांनी नमूद केले . बार कौिन्सलने आत्मपरीक्षण करावे ! ÆयायÓयवÖथा सक्षम ठेवÁयासाठी विकलांनी एकसंध आवाज उठवावा : Æया . बी . Óही . नागरÂना developednationslaw@gmail.com
nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 िमर्क आिण सामािजक संÖथा या केवळ नŌदणीकृत संÖथा नसतात ; Âया समाजा¸या ®द्धा , िवĵास आिण सामूिहक योगदानाचे िवĵÖत असतात . Âयामुळे Âयां¸या कारभारात पारदशर्कता , उ°रदाियÂव आिण कायद्याचे पालन ही केवळ प्र शासकीय औपचािरकता नसून जनिवĵासाची मूलभूत अट ठरते . ®ीक्षेत्र आळंदी येथील पवन मावळ वारकरी समाज संÖथेबाबत संयुक्त धमार्दाय आयुक्तां नी िदलेला आदेश याच वाÖतवाची आठवण कłन देतो . महाराÕट्र सावर्जिनक Æयास अिधिनयम , १९५० ¸या कलम ४१ई अंतगर्त दाखल झालेÐया अजार्त संÖथेचे बँक खाते नविनवार्िचत अÅयक्षाला चालिवÁयापासून रोखÁयाची मागणी करÁयात आली होती . िनधी¸या गैरवापरासह काही गंभीर आरोपही करÁयात आले . मात्र , उपलÊध कागदपत्रे आिण दोÆही बाजूं¸या भूिमकांचा िवचार केÐयानंतर प्र करणाचा क¤द्रिबं दू संÖथेची िनवडणूक प्र िक्रया आिण अजर्दारांचे Âयानंतरचे आचरण यावर आला . २ माचर् २०२५ रोजी झालेÐया वािषर्क सवर्साधारण सभेत नवीन ÓयवÖथापन सिमतीची िनवड झाÐयाचे नŌदींतू न समोर आले . Âयानंतर संबंिधत बदल अहवाल धमार्दाय आयुक्त कायार्लयात दाखल करÁयात आला होता . िवशेष Ìहणजे , जुÆया ÓयवÖथापनाकडील ९ लाख ८० हजार ४३० Łपयांची रक्कम नÓया अÅयक्षां कडे देÁयात आली आिण ती संÖथे¸या बँक खाÂयात जमा झाली . बँकेनेही आवÔयक ठराव , केवायसी कागदपत्रे आिण इतर नŌदी तपासून खाÂयावरील Öवाक्षरी अिधकारात बदल केला . याच पाĵर्भूमीवर संयुक्त धमार्दाय आयुक्तां नी अजर्दारांनी काही महßवाची तÃये अजार्त नमूद केली नसÐयाचे िनरीक्षण नŌदिवले . िनवडणूक झाÐयाची मािहती , Âयानंतरची संमती आिण संबंिधत कागदपत्रां तील नŌदी या बाबी प्र करणा¸या मुळाशी जात असÐयाचे आदेशात ÖपĶ करÁयात आले . Æयायालयीन प्र िक्रये त एखादी महßवाची वÖतुिÖथती दडवून िदलासा मागणे हे पक्षकारा¸या िवĵासाहर्तेवरच प्र ijिचÆह िनमार्ण करणारे ठरते . या आदेशाचा Óयापक अथर् यापेक्षा महßवाचा आहे . धािमर्क अथवा सामािजक संÖथेचा कारभार काही Óयक्तीं¸या वैयिक्तक अिधकाराचा िवषय असू शकत नाही . सभासद , देणगीदार आिण समाजाकडून िमळालेला िनधी हा सावर्जिनक िवĵासाचा भाग असतो . Âयामुळे िनवडणुका , ठराव , आिथर्क Óयवहार , बँक खाते आिण बदल अहवाल यामÅये ÖपĶता असणे आवÔयक आहे . संÖथे¸या ÓयवÖथापनात मतभेद होणे Öवाभािवक आहे . मात्र , मतभेदांचे िनराकरण संÖथे¸या िनयमांनुसार आिण कायदेशीर प्र िक्रये तून झाले पािहजे . एकदा घेतलेला िनणर्य िकंवा पार पडलेली िनवडणूक नंतर¸या सोयीप्रमाणे नाकारÁयाची प्र वृ °ी संÖथे¸या िवĵासाहर्तेला बाधा आणू शकते . संÖथाÂमक लोकशाहीची खरी कसोटी िनवडणूक घेÁयात नसून ित¸या िनकालाचा िनयमबद्ध Öवीकार करÁयात आहे . धमार्दाय संÖथांबाबत कायद्याने िनमार्ण केलेली यंत्रणा याच कारणासाठी महßवाची आहे . धमार्दाय आयुक्तां चे कायार्लय हे केवळ कागदपत्रां ची नŌद ठेवणारे प्र शासकीय क¤द्र नसून सावर्जिनक Æयासां¸या मालम°ा आिण कारभाराचे संरक्षण करÁयाची जबाबदारी असलेली संÖथा आहे . Âयाच वेळी , या अिधकारांचा वापर करताना वÖतुिनķ कागदपत्रे , नैसिगर्क Æयाय आिण कायदेशीर प्र िक्रया यांना सवō¸च महßव असते . या प्र करणात अजर् फेटाळताना संÖथेची मालम°ा िकंवा िनधी धोक्यात असÐयाचे अजर्दारांना िसद्ध करता आले नसÐयाचे ÖपĶ झाले . Âयामुळे हा िनकाल केवळ एका बँक खाÂया¸या Óयवहारापुरता मयार्िदत मानता येणार नाही . संÖथे¸या कारभारात अिधकारापेक्षा िनयम आिण Óयक्तीपेक्ष ा संÖथा महßवाची असते , हा Âयाचा मूलभूत संदेश आहे . महाराÕट्रात असंख्य धािमर्क , शैक्षिणक आिण सामािजक Æयास कायर्रत आहेत . Âयां¸या माÅयमातून समाजा¸या िविवध घटकांना मदत केली जाते . या संÖथांकडे जमा होणारा िनधी हा देणगीदारां¸या िवĵासातून िनमार्ण होतो . Âयामुळे Âया िनधीचा प्र Âये क Óयवहार प्र ijां ¸या पलीकडे राहील , अशी पारदशर्क ÓयवÖथा उभी करणे ही ÓयवÖथापनाची नैितक आिण कायदेशीर जबाबदारी आहे . िवĵास हा संÖथेचा सवा«त मोठा भांडवल असतो . तो एकदा ढासळला की कोणतीही धािमर्क परंपरा , सामािजक प्र ितķा िकंवा संÖथेचे नाव Âयाची भरपाई कł शकत नाही . Ìहणूनच ®द्धे ¸या संÖथांना ®द्धे बरोबरच कायद्याचे अिधķान आवÔयक आहे . पवन मावळ वारकरी समाज संÖथे¸या प्र करणातील आदेशातून िमळणारा धडा ÖपĶ आहे . संÖथेतील मतभेद असोत िकंवा नेतृÂवबदल , Âयावर अंितम तोडगा Óयक्तीगत प्र भावातू न नÓहे , तर िनयम , कागदपत्रे आिण कायदेशीर प्र िक्रये तूनच िनघाला पािहजे . कारण सावर्जिनक Æयास हा कोणÂयाही Óयक्तीचा खासगी वारसा नसतो ; तो समाजाचा िवĵास असतो . संपादकीय Æयासात स°ा नÓहे , कायद्याचे अिधķान ! धा ‘ कायǐाच्या वाटɂवरून िवकिसत राđटर्ाकडɂ !’ ग णपतीची आरती सुł झाली की वातावरणात भक्तीचे सूर िमसळतात . घराघरांतला गणपती सावर्जिनक झाला आिण Âया सावर्जिनकतेला सामािजक पिरवतर्नाचे łप िमळाले , तो काळ होता लोकमाÆय बाळ गंगाधर िटळकांचा . आज शंभराहून अिधक वषा«नंतर गणेशोÂसवाचे Öवłप प्र चं ड िवÖतारले आहे . मंडप भÓय झाले , रोषणाई आली , देखावे बदलले , तंत्रज्ञान उÂसवात उतरले ; पण या बदलÂया प्र वासात एक प्र ij अिधक महßवाचा झाला आहे — ®द्धे ला कायद्याची लàमणरेषा कुठे आखायची आिण उÂसवा¸या ÖवातंÞयाला इतरां¸या अिधकारांची जाणीव कुठे जोडायची ? िटळकांचा गणपती : देवापासून समाजजागृतीपय«त गणेशपूजेची परंपरा महाराÕट्रात शतकानुशतके आहे . मात्र , सावर्जिनक गणेशोÂसवाला Óयापक सामािजक आिण सावर्जिनक Öवłप देÁयाचे ®ेय लोकमाÆय िटळकांना जाते . िब्रिटश राजवटीत सावर्जिनक राजकीय सभा आिण संघटनांवर िनब«ध असताना गणेशोÂसव हा समाजाला एकत्र आणÁयाचा प्र भावी मागर् ठरला . गणेश मंडप हे Âया काळात केवळ पूजाÖथान नÓहते . Óयाख्याने , कीतर्न , पोवाडे , नाटके , सामािजक चचार् आिण राÕट्रीय िवचार यांमधून लोकजागृती केली जात होती . िविवध सामािजक Öतरांतील लोकांना एका सावर्जिनक Óयासपीठावर आणÁयाचे काम या उÂसवाने केले . Ìहणून िटळकांचा गणेशोÂसव समजून घेताना Âयाची भÓयता नÓहे , तर Âयाची सामािजक भूिमका समजून घेणे महßवाचे आहे . शंभर वषा«त उÂसवाचे बदललेले łप िटळकां¸या काळातील गणेशोÂसव आिण आजचा गणेशोÂसव यां¸यात मोठा फरक आहे . पूवीर् मंडप , सजावट आिण िमरवणुकीला मयार्दा होÂया . आज िडिजटल Öक्रीन , लेझर शो , भÓय देखावे , प्र चं ड Åविनवधर्क ÓयवÖथा आिण सोशल मीिडयावरील प्र िसद्धीने उÂसवाचे Öवłप बदलले आहे . या बदलाला िवरोध करÁयाचे कारण नाही . संÖकृती िÖथर नसते ; ती काळानुसार बदलत राहते . मात्र , परंपरेचे आधुिनकीकरण आिण परंपरे¸या नावाखाली कायद्याचे उÐलंघन यात मूलभूत फरक आहे . गणेशोÂसव मोठा Óहावा ; पण Âयाचबरोबर नागिरकांची गैरसोय मोठी होऊ नये . िमरवणूक भÓय असावी ; पण Łग्णवािहके चा मागर् बंद होऊ नये . संगीत असावे ; पण Âयाचा आवाज दुसर्या¸या आरोग्यावर आघात करणारा नसावा . हीच आधुिनक उÂसवसंÖकृतीची खरी कसोटी आहे . घटनाÂमक अिधकार अमयार्द नाहीत भारतीय राºयघटना धािमर्क ÖवातंÞयाचा अिधकार नागिरकांना देते . मात्र , कोणताही मूलभूत अिधकार िनरंकुश नसतो . सावर्जिनक सुÓयवÖथा , आरोग्य आिण इतरां¸या अिधकारांचा िवचार संिवधािनक ÓयवÖथेत केला जातो . Ìहणूनच ‘ हा धािमर्क उÂसव आहे ’ एवढे कारण देऊन कायद्यापासू न सूट मागता येत नाही . धािमर्क ÖवातंÞय आिण सावर्जिनक सुÓयवÖथा यांचा समतोल राखणे हे लोकशाहीचे मूलभूत तßव आहे . गणपतीची आरती करणार्या Óयक्तीला ®द्धे चे ÖवातंÞय आहे ; Âयाच वेळी Âया पिरसरातील ºयेķ नागिरकाला शांततेत राहÁयाचा , िवद्याÃयार्ला अËयास करÁयाचा आिण Łग्णाला िव®ांती घेÁयाचा अिधकारही आहे . एका नागिरका¸या अिधकाराचा िवÖतार दुसर्या¸या अिधकारांवर अितक्रमण करणारा ठł नये , हीच संिवधािनक समतोलाची अपेक्षा आहे . सवō¸च Æयायालयाची ÖपĶ भूिमका Åविनप्रदू षणा¸या प्र ijावर सवō¸च Æयायालयाने अनेक वषा«पूवीर्च महßवाची भूिमका ÖपĶ केली आहे . धािमर्क कारण सांगून इतरां¸या शांततेत अडथळा िनमार्ण करणार्या आवाजाला अमयार्द संरक्षण िमळू शकत नाही . Åविनप्रदू षण हा केवळ ‘ आवाजाचा ’ प्र ij नाही . तो आरोग्य , झोप , िशक्षण आिण सावर्जिनक जीवना¸या गुणव°ेशी संबंिधत आहे . यातून एक महßवाचा संदेश िमळतो — Æयायालय उÂसवा¸या िवरोधात नाही ; Æयायालय कायद्याबाहे र¸या उÂसवा¸या िवरोधात आहे . जगभरातील उÂसव आपÐयाला काय िशकवतात ? गणेशोÂसवाकडे केवळ भारतीय धािमर्क परंपरा Ìहणून न पाहता जगातील उÂसवसंÖकृती¸या संदभार्तही पाहÁयाची गरज आहे . जगभरातील अनेक पारंपिरक उÂसवांना सांÖकृितक वारशाचे Öवłप प्र ाĮ झाले आहे . मात्र , आधुिनक काळात गदीर् , Óयापारीकरण , पयार्वरणीय पिरणाम आिण सावर्जिनक ÓयवÖथापन ही Âयां¸यासमोरील नवी आÓहाने आहेत . भारता¸या कुंभमेÑयापासून ब्र ाझीलमधील कािनर्Óहलपय«त अनेक मोठ्या उÂसवांमधून एक धडा ÖपĶ होतो — उÂसव िजतका मोठा , िततकी सावर्जिनक ÓयवÖथापनाची जबाबदारीही मोठी . मंडळांनी ‘ उÂसव ’ नÓहे , ‘ उपक्रम ’ Óहावे लोकमाÆय िटळकां¸या िवचारांचा खरा वारसा पुढे Æयायचा असेल तर गणेश मंडळांनी Öवतःकडे केवळ उÂसव आयोजक Ìहणून न पाहता सामािजक संÖथे¸या भूिमकेत पािहले पािहजे . रक्तदान , आरोग्य तपासणी , िवद्याÃया«ना शैक्षिणक मदत , Óयसनमुक्ती , मिहला सुरक्षा , वाहतूक िशÖत , सायबर गुÆĻांबाबत जनजागृती , कायदेिवषयक मागर्दशर्न आिण पयार्वरण संवधर्न अशा उपक्रमां मधून गणेशोÂसवाला सामािजक अथर् प्र ाĮ होऊ शकतो . आज सोशल मीिडया हे लोकजागृतीचे प्र भावी माÅयम आहे . ºया माÅयमातून मंडळे Öवतःची प्र िसद्धी करतात , Âयाच माÅयमातून संिवधािनक कतर्Óये , नागिरकांचे अिधकार आिण कायद्याचे पालन याबाबत जनजागृतीही करता येऊ शकते . पयार्वरणाचाही िवचार हवा गणेशोÂसव आिण पयार्वरण यांचा संबंध आता केवळ नैितकतेपुरता रािहलेला नाही . जलप्रदू षण , ÈलॅÖटर ऑफ पॅिरस¸या मूतीर् , रासायिनक रंग , ÈलािÖटकचा वापर आिण िनमार्Ðय ÓयवÖथापन यांसारख्या प्र ijां ना पयार्वरणीय कायद्याची जोड आहे . शाडू¸या मूतीर् , नैसिगर्क रंग , कृित्रम िकंवा घरगुती िवसजर्न ÓयवÖथा , िनमार्Ðयाचे योग्य ÓयवÖथापन आिण ÈलािÖटकमुक्त उÂसव यांचा Öवीकार हा भावी िपढ्यांप्रती असलेÐया सामािजक जबाबदारीचा भाग आहे . कायद्याची लàमणरेषा का आवÔयक ? ‘ लàमणरेषा ’ हा शÊद बंधनाचा वाटू शकतो . पण लोकशाहीमÅये कायदा हा उÂसवाचा शत्रू नसतो ; तो सवा«¸या ÖवातंÞयाचा संरक्षक असतो . कायद्याची मयार्दा नसलेले ÖवातंÞय शेवटी दुसर्या¸या ÖवातंÞयावर आघात कł शकते . Ìहणून उÂसवाला िशÖत आवÔयक आहे . ®द्धे ला िववेकाची जोड आवÔयक आहे . अिधकाराला कतर्Óयाची साथ आवÔयक आहे . गणेशोÂसवा¸या काळात पोलीस , महापािलका आिण प्र शासनावर मोठी जबाबदारी असते . मात्र , प्र Âये क िनयमाची अंमलबजावणी केवळ प्र शासनाने करावी , अशी अपेक्षा कłन चालणार नाही . मंडळे आिण नागिरकांनी ÖवयंिशÖत Öवीकारली तर प्र शासनावरील ताणही कमी होईल . िटळकांचा वारसा कोणता ? लोकमाÆय िटळकांनी गणेशोÂसवाला समाजजागृतीचे माÅयम केले . आज आपÐयाकडे Âया काळापेक्षा अिधक साधने आहेत — िडिजटल माÅयमे आहेत , िशक्षणाचा िवÖतार आहे , कायदेिवषयक जागłकता आहे आिण लोकशाही संÖथा आहेत . मग प्र ij असा आहे की , आपण िटळकां¸या गणेशोÂसवाला पुढे नेतो आहोत की Âया¸या केवळ बाĻ łपाची नक्कल करतो आहोत ? िटळकां¸या काळात उÂसवाने समाजाला प्र ij िवचारायला िशकवले . आज¸या उÂसवाने समाजाला Öवतःला प्र ij िवचारायला िशकवणे गरजेचे आहे . माझा गणपती िकती मोठा ? माझा मंडप िकती भÓय ? मा»या िमरवणुकीचा आवाज िकती मोठा ? या प्र ijां पेक्षा मा»या उÂसवामुळे समाजाला काय िमळाले , िकती गरजूंना मदत झाली , िकती लोकांमÅये कायद्याची जाणीव िनमार्ण झाली आिण िकती नागिरकांचे जीवन अिधक चांगले झाले , हे प्र ij अिधक महßवाचे ठरले पािहजेत . ®द्धा राहू द्य ा ; िववेकही जागा राहू द्य ा गणेश Ìहणजे बुद्धी आिण िववेकाचे प्र तीक . Âयामुळे गणेशोÂसव साजरा करताना िववेक बाजूला ठेवणे हीच मोठी िवसंगती ठरेल . उÂसवावर बंधने आणणे हा उĥेश नाही . उलट उÂसवाला अिधक सुसंÖकृत , समावेशक , पयार्वरणपूरक आिण कायदेसÆमत बनवणे हा उĥेश असला पािहजे . लोकमाÆय िटळकां¸या काळात गणेशोÂसवाने परकीय स°ेिवŁद्ध सामािजक जागृती केली . आज¸या काळात Âयाच गणेशोÂसवाने अज्ञान , प्र दू षण , असंवेदनशीलता आिण कायद्या¸या अनाÖथेिवŁद्ध जागृती करÁयाची गरज आहे . कारण काळ बदलला आहे ; आÓहाने बदलली आहेत ; पण समाजाला एकत्र आणÁयाची गणेशोÂसवाची ताकद आजही िततकीच मोठी आहे . Ìहणूनच आज¸या गणेशोÂसवाची खरी कसोटी मूतीर्¸या उंचीत , सजावटी¸या भÓयतेत िकंवा Åवनी¸या तीĄतेत नाही . ती आहे — कायद्याचा सÆमान , नागिरकां¸या अिधकारांची जाणीव आिण समाजिहताची बांिधलकी . लोकमाÆयांनी िदलेला उÂसवाचा वारसा जपायचा असेल , तर ®द्धे ¸या हातात कायद्याचा िदवा आिण उÂसाहा¸या सोबतीला िववेकाची मशाल द्य ावी लागेल . कारण गणेशोÂसवाची खरी लàमणरेषा कायदा आखतो ; पण ती ओलांडायची की जपायची , हे आपÐया सामूिहक िववेकावर अवलंबून आहे . गणेशोत्सव आिण कायद्याची लक्ष्मणरेषा लोकमाÆय िटळकां¸या सामािजक जागृतीपासून आज¸या उÂसवसंÖकृतीपय«त ; ®द्धा , ÖवातंÞय आिण सावर्जिनक िशÖतीचा बदलता प्र वास ळे .
यद्या¸या क्षेत्र ात यश िमळवÁयासाठी केवळ पदवी िकंवा वक्तृ Âव पुरेसे नसते . सखोल कायदेिवषयक अËयास , सामािजक वाÖतवाची जाण आिण घटनाÂमक मूÐयांप्रती िनķा आवÔयक असते . ºयेķ िविधज्ञ इंिदरा जयिसंग यांचा प्र दीघर् िवधीप्रवास या मूÐयांचा आदशर् ठरतो . मुंबईतील कामगार Æयायालयांपासून Âयांनी विकलीला सुŁवात केली . कामगार , िगरणी कामगार आिण वंिचत घटकां¸या प्र ijां ना Âयांनी Æयायालयीन Óयासपीठ िमळवून िदले . पुढे पदपथावरील रिहवाशांचा उपजीिवकेचा अिधकार , मिहलांचे वारसा हक्क , पालकÂवातील समानता आिण कौटुंिबक िहंसाचारापासून मिहलांचे संरक्षण अशा महßवा¸या प्र ijां वर Âयांनी Æयायालयीन लढे िदले . घटनाÂमक अिधकारांकडे Óयापक ŀिĶकोनातून पाहणे हे Âयां¸या विकलीचे वैिशĶ्य रािहले . जीवनाचा अिधकार हा केवळ अिÖतÂवापुरता मयार्िदत नसून Âयात उपजीिवकेचाही समावेश होतो , अशी भूिमका Âयांनी मांडली . मिहलां¸या हक्कां बाबतही कायद्या¸या पारंपिरक चौकटीला घटनाÂमक समानते¸या कसोटीवर तपासÁयाचा प्र यÂन केला . १९८६ मÅये मुंबई उ¸च Æयायालयाने Âयांना ºयेķ िविधज्ञ Ìहणून िनयुक्त केले . मात्र , प्र ितķेचे Öथान िमळाÐयानंतरही Âयांनी ÆयायÓयवÖथेतील प्र िक्रयां वर प्र ij उपिÖथत करणे सुłच ठेवले . २०१७ मÅये ºयेķ िविधज्ञ िनयुक्ती प्र िक्रयेतील पारदशर्कतेचा मुĥा Âयांनी सवō¸च Æयायालयासमोर मांडला . या हÖतक्षेपामु ळे िनयुक्ती प्र िक्रयेत वÖतुिनķ िनकष आिण पारदशर्कतेबाबत महßवाची चचार् पुढे आली . इंिदरा जयिसंग यां¸या कारिकदीर्तू न नÓया िपढीतील विकलांना तीन महßवाचे धडे िमळतात — सखोल अËयास , िनभीर्ड मांडणी आिण घटनाÂमक मूÐयांशी िनķा . Æयायालयीन विकली ही केवळ एखादा खटला िजंकÁयापुरती मयार्िदत नसून , कायद्या¸या माÅयमातून Óयापक सामािजक बदल घडिवÁयाचे साधन ठł शकते . िनभीर्ड विकली Ìहणजे आक्रमकता नÓहे . कायद्या¸या चौकटीत राहून अÆयायकारक łढींना प्र ij िवचारणे , तÃयां¸या आधारे भूिमका मांडणे आिण Æयाया¸या मूलभूत तßवांशी तडजोड न करणे हीच ितची खरी ओळख आहे . इंिदरा जयिसंग यांचा िवधीप्रवास Âयामुळे एका ºयेķ मिहला िविधज्ञा¸या यशापुरता मयार्िदत राहत नाही . कायद्याचा अËयास आिण सामािजक बांिधलकी यां¸या बळावर Æयायालयात Öवतःचे Öथान कसे िनमार्ण करता येते , याचा तो वÖतुपाठ आहे . का यद्या¸या क्षेत्र ात येणे हा के . के . वेणुगोपाल यांचा पूवर्िनयोिजत िनणर्य नÓहता . मद्रास िख्रIJन कॉलेजमधील भौितकशाľा¸या परीक्षे तील अपयशानंतर Âयां¸या कारिकदीर्ला अनपेिक्षत वळण िमळाले . प्रख् यात बॅिरÖटर एम . के . नािÌबयार यां¸या मागर्दशर्नाने Âयांनी बेळगाव¸या राजा लखमगौडा लॉ कॉलेजमधून कायद्याचा अËयास सुł केला . पुढे हाच िनणर्य भारतीय िवधी क्षेत्र ातील प्र दीघर् आिण प्र भावी कारिकदीर्चा पाया ठरला . ‘An Accidental Lawyer: My Adventures in Law and Life’ या आÂमचिरत्रात वेणुगोपाल यांनी आपÐया िवधीप्रवेशाची ही कहाणी मांडली आहे . सुŁवात अनपेिक्षत असली तरी कायद्या¸या क्षेत्र ात प्र वे श केÐयानंतर Âयांनी अËयास , तयारी आिण Æयायालयीन अनुभव यांना सातÂयाने महßव िदले . Âयां¸या कारिकदीर्चा हा पैलू आज¸या िवधी िवद्याÃया«साठी िवशेष महßवाचा आहे . मद्रासमधील किनķ Æयायालयांत मोटार वाहन अपघात आिण िदवाणी दाÓयांपासून Âयां¸या विकलीची सुŁवात झाली . सवō¸च Æयायालयातील घटनाÂमक प्र करणां पय«त पोहोचेपय«त किनķ Æयायालयांतील हा अनुभव Âयां¸या िवधीिवषयक जडणघडणीचा महßवाचा भाग ठरला . प्र करणातील तÃयांचा सखोल अËयास , कायद्याचा Óयावहािरक अÆवयाथर् आिण Æयायालयासमोर मुĥेसूद मांडणी ही Âयां¸या कामाची वैिशĶ्ये मानली गेली . भारतीय संिवधाना¸या वाटचालीतील अनेक महßवा¸या टÈÈयांशी Âयांची विकली जोडली गेली . आणीबाणीचा काळ , तािमळनाडूतील राजकीय घडामोडी , १९८४ ¸या शीखिवरोधी दंगलीशी संबंिधत Æयायालयीन प्र करणे आिण बाबरी मशीद वाद यांसारख्या संवेदनशील िवषयांमÅये Âयांनी Æयायालयीन भूिमका बजावली . अशा प्र करणां मÅये कायद्या¸या तरतुदींबरोबरच संिवधानातील मूलभूत मूÐयांचे भान महßवाचे ठरते . भारताचे १५ वे ॲटनीर् जनरल Ìहणून वेणुगोपाल यांनी क¤द्र सरकारचे सवō¸च कायदेिवषयक प्र ितिनिधÂव केले . या पदावर सरकारची भूिमका Æयायालयासमोर मांडतानाच संिवधान आिण Æयायालयाप्रती असलेली जबाबदारीही महßवाची असते . कायर्कारी स°ेचे प्र ितिनिधÂव आिण घटनाÂमक चौकटीचा आदर यांचा समतोल राखणे , हा Âयां¸या भूिमकेतील महßवाचा पैलू होता . वेणुगोपाल यां¸या कारिकदीर्कडे पाहताना विकली¸या बदलÂया Öवłपाचाही िवचार करावा लागतो . आज कायद्याची मािहती िडिजटल माÅयमांतून सहज उपलÊध आहे . मात्र , मािहती िमळिवणे आिण ितचे कायदेशीर िवĴेषण करणे यात मोठा फरक आहे . Æयायालयीन युिक्तवादासाठी तÃयांचा अËयास , संबंिधत कायदे , पूवर्िनणर्य आिण घटनाÂमक तßवे यांचा सखोल िवचार आवÔयक असतो . वेणुगोपाल यांची कारकीदर् या मूलभूत प्र िक्रये चे महßव अधोरेिखत करते . नवोिदत विकलांसाठी Âयां¸या प्र वासातील आणखी एक धडा महßवाचा आहे . विकली ही केवळ प्र भावी वक्तृ Âवाची कला नाही . ती ÆयायÓयवÖथेवरील िवĵासाशी जोडलेली Óयावसाियक जबाबदारी आहे . िवरोधी पक्षाशी मतभेद असले तरी Æयायालयीन िशĶाचार , संयम आिण तÃयांवरील पकड कायम ठेवणे आवÔयक असते . Æयायालयाला प्र भािवत करÁयासाठी आवाजापेक्षा युिक्तवादाची गुणव°ा महßवाची असते . काÑया कोटा¸या पलीकडेही वेणुगोपाल यांचे Óयिक्तमßव Óयापक होते . वाचन , दुमीर्ळ पुÖतकांचा संग्रह , िगयार्रोहण आिण सामािजक कायर् यांसारख्या िविवध क्षेत्र ां त Âयांची Łची होती . िवधी क्षेत्र ातील दीघर् कारिकदीर्सोबत वैचािरक समृद्धी आिण सामािजक जाणीव जपÁयाचा Âयांचा प्र यÂन उÐलेखनीय ठरतो . के . के . वेणुगोपाल यांचा िवधी क्षेत्र ातील प्र वे श अनपेिक्षत होता ; मात्र Âयानंतरची वाटचाल ही सातÂयपूणर् अËयास , अनुभव , Óयावसाियक नैितकता आिण संिवधानिनķेची होती . Âयामुळे Âयांचा जीवनप्रवास केवळ एका ºयेķ विकलाची यशोगाथा न राहता , कायद्या¸या क्षेत्र ात प्र वे श करणार्या नÓया िपढीसाठी एक महßवाचा धडा ठरतो . संधी अनपेिक्षतपणे िमळू शकते ; परंतु ितचे यशÖवी कारिकदीर्त łपांतर करÁयासाठी अËयास , पिर®म , नैितकता आिण Æयायाप्रती िनķा आवÔयक असते . के . के . वेणुगोपाल यांचा प्र दीघर् िवधीप्रवास याच मूÐयांची साक्ष देतो . भारताचे महान कायदेतज्ज्ञ : के . के . वेणुगोपाल का अनपेिक्षत सु Łवातीपासून संिवधानिनķ िवधीप्रवासापय«त Æया . संदीप मेहतांची मुख्य Æयायमूतीर्ं कडे तीन पत्रे ; प्र शासकीय िनणर्यां वर गंभीर आक्षेप nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 अॅड . िवशाल काळे मागर्दशर्क , ‘ डेवलÈड नेशÆस लॉ Æयूज ’ िनभीर्ड विकलीचा आदशर् : इंिदरा जयिसंग अॅड . पÐलवी काळे मागर्दशर्क , ‘ डेवलÈड नेशÆस लॉ Æयूज ’ developednationslaw@gmail.com नवी िदÐली : राजÖथान उ¸च Æयायालयातील प्र शासकीय कामकाज आिण ‘ माÖटर ऑफ द रोÖटर ’ अिधकारां¸या वापरावłन िनमार्ण झालेÐया तणावामुळे Æयायालयीन Öवशासना¸या पारदशर्कतेवर प्र ij उपिÖथत झाले आहेत . सवō¸च Æयायालयाचे Æयायमूतीर् संदीप मेहता यांनी भारताचे मुख्य Æयायमूतीर् सूयर्कांत यांना २ , १० आिण १७ ऑगÖट रोजी तीन औपचािरक पत्रे पाठवून राजÖथान उ¸च Æयायालयाचे कायर्वाहक मुख्य Æयायमूतीर् संजीव प्र काश शमार् यां¸या कामकाजाबाबत गंभीर िचंता Óयक्त केÐयाचे समोर आले आहे . महßवाची प्र करणे िनयिमत खंडपीठांकडून काढून कायर्वाहक मुख्य Æयायमूतीर्ं ¸या खंडपीठासमोर सूचीबद्ध केली जात असÐयाचा आक्षे प पत्रां मÅये घेÁयात आला आहे . िवशेषतः जोधपूर मुख्य आसना¸या अिधकारक्षेत्र ातील प्र करणे जयपूर येथे सूचीबद्ध करÁया¸या पद्धतीवरही प्र ij उपिÖथत करÁयात आला आहे . कायर्वाहक मुख्य Æयायमूतीर्ं ¸या सुमारे दहा मिहÆयां¸या कायर्काळावरही Æया . मेहता यांनी प्र ij उपिÖथत केला असून , राजÖथान उ¸च Æयायालयाला बाहेरील राºयातील कायमÖवłपी मुख्य Æयायमूतीर् तातडीने िनयुक्त करÁयाची मागणी केÐयाचे सांगÁयात येते . तसेच जवळपास सवर् Æयायाधीशांना जयपूरमधील पिरषदेसाठी नामिनदेर्िशत केÐयाने जोधपूर मुख्य आसना¸या कामकाजावर पिरणाम झाÐयाचा मुĥाही पत्रÓयवहारात मांडÁयात आला आहे . या पत्रÓयवहारा¸या पाĵर्भूमीवर मुख्य Æयायमूतीर् सूयर्कांत यांनी संÖथाÂमक िशÖत आिण िनधार्िरत प्र िक्र ये वर भर िदÐयाचे सांगÁयात येते . िवद्यमान संवैधािनक Æयायाधीशांिवरोधातील आरोप सावर्जिनक चचेर्तून नÓहे , तर सक्षम अंतगर्त प्र िक्रये तून तपासले जाणे आवÔयक आहे . संबंिधत Æयायमूतीर्ं ना आपले Ìहणणे मांडÁयाची संधी देणे हे नैसिगर्क Æयाया¸या तßवानुसार आवÔयक असÐयाचेही ÖपĶ करÁयात आले आहे . या प्र करणाचा सवō¸च Æयायालयाचे कोलेिजयम अंतगर्त पातळीवर िवचार करीत असÐयाचे सांगÁयात येते . मुख्य Æयायमूतीर्ं चे रोÖटरवरील अिधकार , Æयाियक ÖवातंÞय , प्र शासकीय पारदशर्कता आिण अंतगर्त उ°रदाियÂव यांचा समतोल या िनिम°ाने पुÆहा चचेर्त आला आहे . याबाबत कायदेिवषयक िवĴेषण करताना अॅड . िवशाल काळे यांनी , Æयायालयीन Öवशासनाची िवĵासाहर्ता िटकिवÁयासाठी तक्रारींचे िनराकरण Óयिक्तिनķ आरोप - प्र Âयारोपां ऐवजी पारदशर्क , िनÕपक्ष आिण िनधार्िरत संÖथाÂमक प्र िक्रये तून होणे आवÔयक असÐयाचे मत Óयक्त केले . रोÖटर िनिIJत करÁयाचे अिधकार मुख्य Æयायमूतीर्ं कडे असले , तरी Âयांचा वापर िनयमाधािरत आिण Æयायालयीन कामकाजातील िवĵास कायम ठेवणारा असणे ही संÖथाÂमक गरज असÐयाचेही Âयांनी नमूद केले . राजÖथान उ¸च Æयायालयात ‘ रोÖटर ’ वłन तणाव ; Æयायालयीन Öवशासनाची परीक्षा developednationslaw@gmail.com पुणे : चारचाकी वाहनांची िडिलÓहरी देÁयाचे आिमष दाखवून तÊबल ९७ लाख Łपयांची फसवणूक केÐयाप्रकरणी आरोपी संजय अग्रवाल याचा अटकपूवर् जामीन अितिरक्त सत्र Æयायाधीश एस . आर . पवार यांनी फेटाळला . Âयामुळे अग्रवाल¸या अटकेचा मागर् मोकळा झाला आहे . नयन अगरवाल यांनी डेक्कन पोिलस ठाÁयात िदलेÐया िफयार्दीनुसार , वाहनां¸या खरेदी - िवक्रीसाठी एजंट Ìहणून काम करणार्या अग्रवाल याने Âयां¸याकडून ९७ लाख Łपये घेतले . मात्र , पैसे घेतÐयानंतर वाहनांची िडिलÓहरी न देता रक्कमही परत केली नाही . या प्र करणातील ९७ लाख Łपयांची रक्कम अद्याप जĮ झालेली नाही , तसेच सहआरोपी मोहÌमद बागवान याला पोिलसांनी यापूवीर्च अटक केली आहे . अग्रवालने सामंजÖय करारात वाहनांची मूळ कागदपत्रे हरवÐयाचा दावा केला होता . मात्र , ही कागदपत्रे िफयार्दीकडेच असÐयाचे Æयायालया¸या िनदशर्नास आणून देÁयात आले . सरकार पक्षासह िफयार्दी¸या वतीने ॲड . पुÕकर पाटील आिण ॲड . आकाश कामठे यांनी अटकपूवर् जािमनास जोरदार िवरोध केला . फसवणुकीची रक्कम मोठी असून तपासासाठी आरोपीची कोठडी आवÔयक असÐयाचा युिक्तवाद Âयांनी केला . Æयायालयाने दोÆही बाजूंचा युिक्तवाद ऐकून अग्रवालचा जामीन अजर् फेटाळला . पुढील तपास डेक्कन पोिलस करीत आहेत . वाहनां¸या िडिलÓहरीचे आिमष ; ९७ लाखांची फसवणूक
nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 णपती बाÈपासमोर हात जोडताना मनाला शांतता िमळते ; मग Âयाच बाÈपा¸या नावाने कानठÑया बसिवणारा आवाज करÁयाची गरज काय ? ®द्धा िसद्ध करÁयासाठी आवाजाची पातळी वाढवावी लागते का ? हा प्र ij प्र Âये क गणेशभक्ताने Öवतःला िवचारÁयाची वेळ आली आहे . ®ी गणेश हे बुद्धी , िववेक , ज्ञ ान आिण मांगÐयाचे प्र तीक आहेत . Âयामुळे गणेशोÂसवात डीजेचा कणर्ककर्श आवाज नको , असे Ìहणणे Ìहणजे िहंदू धमार्ला िकंवा गणेशोÂसवाला िवरोध नÓहे . उलट , आपÐया ®द्धे चे आिण परंपरेचे मूळ Öवłप जपÁयाची ती भूिमका आहे . गणेशोÂसवाची ओळख आरती , अथवर्शीषर् , भजन , कीतर्न , लेझीम , टाळ - मृदंग , ढोल - ताशे , सनई - चौघडा आिण मंगलमय वातावरणाशी आहे . डीजे¸या प्र चं ड िभंती आिण कानठÑया बसिवणारा Åवनी हा आपÐया परंपरेचा भाग कधी झाला ? ‘ ºयाचा आवाज मोठा , Âयाची भक्ती मोठी ’ असे कोणतेही धमर्तßव नाही . उलट शांतपणे गणरायासमोर उËया असलेÐया एका भक्ताची ®द्धा हजारो वॅट¸या Åविनक्षे पकांपेक्षा मोठी असू शकते . डीजेला िवरोध करणार्याला धमर्िवरोधी ठरिवणेही योग्य नाही . धमार्वर प्रे म करणे आिण धमार्¸या नावाखाली होणार्या चुकी¸या गोĶींवर प्र ij उपिÖथत करणे या परÖपरिवरोधी भूिमका नाहीत . परंपरा जपायची असेल तर ित¸यात कालांतराने िशरलेÐया अिनĶ बाबींवर आÂमपरीक्षण करÁयाचे धैयर्ही असायला हवे . उÂसाह हवा ; उÆमाद नको गणेशोÂसवात उÂसाह असावा , आनंद असावा , नृÂय असावे . मात्र , आनंद आिण उÆमाद यातील सीमारेषा पुसली जाऊ नये . आपÐया जÐलोषामुळे वृद्ध Óयक्ती त्र Öत होत असेल , लहान मूल घाबरत असेल , िवद्याÃयार्¸या अËयासात ÓयÂयय येत असेल , Łग्णाला त्र ास होत असेल िकंवा सामाÆय नागिरकाला Öवतः¸या घरात शांतता िमळत नसेल , तर आपÐया उÂसवा¸या पद्धतीचा पुनिवर्चार करायलाच हवा . ®द्धा ही दुसर्या¸या शांततेवर अितक्रमण करÁयाचा परवाना नाही . ढोल - ताशांनाही मयार्दा हÓयात डीजेऐवजी पारंपिरक वाद्यां ना प्र ाधाÆय असले पािहजे . ढोल - ताशांचे िशÖतबद्ध वादन , लेझीम , झांज , टाळ - मृदंग , सनई - चौघडा यामुळे उÂसवाला सांÖकृितक ओळख िमळते . मात्र , ‘ पारंपिरक आहे Ìहणून िकतीही मोठा आवाज चालेल ’, ही भूिमकाही िततकीच चुकीची आहे . दोन ढोलांचा मंगलमय नाद आिण शेकडो ढोलांचा अमयार्द आवाज यांचा पिरणाम सारखा नसतो . Âयामुळे डीजेला िवरोध करताना पारंपिरक वाद्यां ¸या आवाजाबाबतही िववेकाची मयार्दा Öवीकारावी लागेल . मंडळाची प्र ितķा साऊंड िसÖटीमने नÓहे , समाजसेवेने गणेशोÂसव हा केवळ िमरवणुका आिण देखाÓयांचा उÂसव नाही . समाजाला एकत्र आणणे , संÖकार Łजिवणे , कला जपणे आिण सामािजक बांिधलकी वाढिवणे हा Âयाचा आÂमा आहे . गरजू िवद्याÃया«ना मदत , रक्तदान , आरोग्य तपासणी , वृक्षारोपण , Öव¸छता अिभयान , Óयसनमुक्ती जनजागृती , Öथािनक कलाकारांना Óयासपीठ आिण पारंपिरक कलांचे संवधर्न अशा उपक्रमां नी उÂसवाचे सामािजक मूÐय वाढू शकते . एखाद्या मंडळाची प्र ितķा Âया¸याकडे िकती मोठी साऊंड िसÖटीम आहे यावर नÓहे , तर Âयाने समाजासाठी वषर्भर काय केले यावर ठरली पािहजे . सावर्जिनक उÂसव , सावर्जिनक जबाबदारी सावर्जिनक रÖता हा केवळ उÂसव साजरा करणार्यां चा नसतो . तो Łग्णवािहके चा आहे , वृद्धां चा आहे , िवद्याÃया«चा आहे , लहान मुलांचा आहे आिण दुसर्या िदवशी पहाटे कामावर जाणार्या नागिरकांचाही आहे . Ìहणून सावर्जिनक गणेशोÂसवाचा अिधकार आिण इतर नागिरकांचा शांततेने जगÁयाचा अिधकार यां¸यात समतोल राखणे आवÔयक आहे . ही धमर्िवरोधी भूिमका नाही ; ही सहजीवनाची संÖकृती आहे . िवसजर्न िमरवणूकही आपÐया संÖकृतीचे दशर्न घडिवणारी असावी . ‘ गणपती बाÈपा मोरया , पुढ¸या वषीर् लवकर या ’ या जयघोषात जो भाव आहे , तो कोणÂयाही कृित्रम Åवनीप्रणालीतू न िनमार्ण होऊ शकत नाही . पुढ¸या िपढीला आपण काय देणार ? आज¸या मुलां¸या मनात गणेशोÂसवाची आठवण काय राहणार ? डीजे , प्र चं ड Öपीकर आिण कानठÑया बसवणारा आवाज ? की आरती , अथवर्शीषर् , िशÖतबद्ध ढोल - ताशे , लेझीम , सांÖकृितक देखावे आिण समाजोपयोगी उपक्रम ? आज आपण जे ‘ सामाÆय ’ मानतो , तेच उद्या¸या िपढीला ‘ परंपरा ’ वाटणार आहे . Âयामुळे खरी परंपरा आिण उÂसवात नंतर आलेÐया गोĶी यातील फरक समजावून सांगÁयाची जबाबदारी आज¸या िपढीची आहे . शेवटी प्र ij डीजेचा नाही ... डीजे नसेल तर गणपतीवरील आपली ®द्धा कमी होईल का ? नाही . कदािप नाही . गणेशोÂसव मोठ्या उÂसाहाने साजरा कłया . आपÐया संÖकृतीचा अिभमानाने जयघोष कłया . ढोल - ताशे वाजू द्य ा ; पण मयार्देत . पारंपिरक वाद्यां चा नाद घुमू द्य ा ; पण दुसर्या¸या शांततेची िकंमत मोजून नÓहे . गणराय बुद्धी आिण िववेकाचे दैवत आहेत . Âयामुळे Âयांचा उÂसवही िववेकी , सुसंÖकृत आिण मंगलमय असायला हवा . कारण खरा प्र ij डीजेचा नाही ; आपÐया ®द्धे ची उंची आपण आवाजा¸या पातळीने ठरवणार की िववेका¸या पातळीने , हा आहे . गणपती बाÈपा मोरया ! बाप्पाचा आवाज मोठा नको ; िवचार मोठा हवा ! गणेशोÂसव ®द्धेचा जागर ठरावा ; Åवनी¸या उÆमादाचा नÓहे ॲड . रणिजत ढोमसे िशवाजीनगर िजÐहा व सत्र Æयायालय , पुणे येथे पूणर्वेळ वकील ग developednationslaw@gmail.com पुणे : पवन मावळ वारकरी समाज संÖथे¸या बँक खाÂयाचे Óयवहार नविनवार्िचत अÅयक्षाला करÁयास प्र ितबं ध करावा , या मागणीसाठी दाखल केलेला अजर् संयुक्त धमार्दाय आयुक्तां नी फेटाळला . संÖथे¸या िनवडणुकीत प्र ितÖपधीर् अÅयक्ष Ìहणून िनवड झाÐयाची बाब अजर्दारांनी लपिवÐयाचे िनरीक्षण नŌदवत , संÖथेची मालम°ा व िनधीचा गैरवापर िकंवा अपÓयय होÁयाचा धोका असÐयाचे अजर्दारांना िसद्ध करता आले नाही , असे आदेशात ÖपĶ करÁयात आले . ®ीक्षेत्र आळंदी येथील पवन मावळ वारकरी समाज संÖथे¸या बँक खाÂयाचा Óयवहार प्र ितÖपधीर् प्र िवण सोपान मुरहे यांना करÁयास परवानगी देऊ नये , अशी मागणी करीत िवĵÖत एकनाथराव िटळे यां¸यासह इतरांनी महाराÕट्र सावर्जिनक िवĵÖत अिधिनयमातील कलम ४१ई अंतगर्त अजर् केला होता . याप्रकरणी संयुक्त धमार्दाय आयुक्त िदनेश कोथळीकर यांनी ११ ऑगÖट २०२६ रोजी आदेश िदला . अजर्दारां¸या ÌहणÁयानुसार , मुरहे हे संÖथेचे िवĵÖत नसून बँकेने Âयांना खाÂयाचा Óयवहार करÁयाची परवानगी िदली होती . संÖथे¸या ठरावािशवाय िनधी काढÁयात आÐयाचा आिण संÖथे¸या कागदपत्रां मÅये फेरफार केÐयाचा आरोपही करÁयात आला होता . मात्र , मुरहे यां¸या ÌहणÁयानुसार , २ माचर् २०२५ रोजी झालेÐया वािषर्क सवर्साधारण सभेत २०२५ ते २०३० या कालावधीसाठी नवीन कायर्कािरणीची िनवड झाली आिण Âयांची अÅयक्षपदी िनवड झाली . Âयानंतर या बदलासंदभार्तील अहवाल धमार्दाय आयुक्त कायार्लयात दाखल करÁयात आला आहे . Æयायालयीन नŌदीं¸या आधारे संयुक्त धमार्दाय आयुक्तां नी नमूद केले की , अजर्दारांना िनवडणूक झाÐयाची आिण मुरहे यांची अÅयक्षपदी िनवड झाÐयाची मािहती होती . एवढेच नÓहे , तर अजर्दारांकडील ९ लाख ८० हजार ४३० Łपये नविनवार्िचत अÅयक्षां कडे देÁयात आले आिण Âयांनी ती रक्कम संÖथे¸या बँक खाÂयात जमा केली . Âयामुळे िनवडणुकीची प्र िक्रया आिण नविनवार्िचत अÅयक्षाची मािहती अजर्दारांना होती , हे ÖपĶ होते . अजर्दारांनी ही महßवाची बाब अजार्त नमूद न केÐयाने Âयांनी Æयायालयापासून वÖतुिÖथती लपिवÐयाचे िनरीक्षण आयुक्तां नी नŌदिवले . महßवाची वÖतुिÖथती दडवून Æयायालयाकडून िदलासा मागणार्या पक्षकाराला िदलासा देता येत नाही , हे कायद्याचे Öथािपत तßव असÐयाचे आदेशात ÖपĶ करÁयात आले . तसेच संÖथे¸या िनयमांनुसार िनवडणूक प्र िक्रया पार पडÐयाचे आिण अजर्दारांनी नविनवार्िचत अÅयक्षा¸या नावाची नŌद करÁयास संमती िदÐयाचेही आदेशात नमूद आहे . Âयामुळे संÖथेचा िनधी व मालम°ा धोक्यात असÐयाचे िसद्ध झाले नसÐयाचा िनÕकषर् काढत अजर् फेटाळÁयात आला . अजर् क्र मां क ३७ / २०२५ खचार्सह फेटाळÁयात आला असून अजर्दारांनी Öवतःचा खचर् करावा आिण प्र ितÖपधीर् क्र मां क एक यांचा खचर्ही द्य ावा , असे आदेशात नमूद करÁयात आले आहे . वारकरी संÖथेचा िनधी धोक्यात ? अजर् धमार्दाय आयुक्तां नी फेटाळला िनवड झाÐयाचे लपिवÐयाने अजर्दारांना िदलासा नाही ; संयुक्त धमार्दाय आयुक्तां चा िनणर्य developednationslaw@gmail.com नवी िदÐली : िजÐहा Æयायपािलकेतील Æयाियक अिधकार्यां चे िनवृ°ीचे वय ६० वłन ६२ वषेर् करÁयाचे िनदेर्श सवō¸च Æयायालयाने महाराÕट्रासह सात राºयांना िदले आहेत . ऑल इंिडया जजेस असोिसएशन िवŁद्ध क¤द्र सरकार प्र करणात सरÆयायाधीश सूयर्कांत , Æयायमूतीर् जॉयमाÐय बागची आिण Æयायमूतीर् Óही . मोहाना यां¸या तीन सदÖयीय खंडपीठाने १ सÈट¤बरला हा आदेश िदला . महाराÕट्र , छ°ीसगड , कनार्टक , मÅय प्र देश , िसक्कीम , तिमळनाडू आिण पिIJम बंगालला सेवा िनयमांत दोन मिहÆयांत दुŁÖती करÁयाचे िनदेर्श आहेत . तोपय«त ६० वषेर् पूणर् करणार्या अिधकार्यां ना िनवृ° केले जाणार नाही . मात्र , ६० वषा«नंतर सेवा सुł ठेवÁयासाठी उ¸च Æयायालयाकडून Âयांची योग्यता आिण कामिगरी तपासली जाईल . ३१ माचर् २०२६नंतर िनवृ° झालेÐया अिधकार्यां नाही िदलासा देÁयात आला आहे . अÆय सरकारी नोकरी िकंवा लाभाचे पद Öवीकारले नसेल , तर उ¸च Æयायालया¸या तपासणीनंतर Âयांना पुÆहा Æयाियक सेवेत येÁयाची संधी िमळू शकते . िजÐहा ÆयायÓयवÖथेतील मंजूर आिण प्र Âयक्ष कायर्रत पदांमधील तफावत भłन काढÁयासाठी अनुभवी अिधकार्यां चा उपयोग करणे , तसेच नागिरकांना वेळेत Æयाय िमळवून देणे , हा िनणर्यामागील उĥेश आहे . अÆय राºये व क¤द्रशािसत प्र देशां नीही िनवृ°ीवयाबाबत दोन आठवड्यांत फेरिवचार कłन अनुपालन अहवाल सादर करावा , असे िनदेर्श देÁयात आले आहेत . पुढील सुनावणी १ ऑक्टोबरला होणार आहे . Æयाियक अिधकार्यां चे िनवृ°ीवय ६२ ; सात राºयांना िनदेर्श
णेशोÂसव Ìहणजे महाराÕट्रा¸या सांÖकृितक जीवनातील उÂसाहाचा , भक्तीचा आिण सामूिहक आनंदाचा सोहळा . गणपतीची आरास , रोषणाई , ढोल - ताशांचा गजर , िमरवणुका आिण Âयात िमसळलेला डीजेचा दणदणाट हे िचत्र आता अपिरिचत रािहलेले नाही . पण या उÂसाहा¸या आवाजात एक मूलभूत प्र ij अनेकदा दबून जातो — उÂसव साजरा करÁयाचा अिधकार नेमका कुठपय«त आिण दुसर्या¸या शांतते¸या अिधकाराची सुŁवात कुठून ? हा प्र ij उÂसविवरोधाचा नाही ; तो कायद्या¸या राºयाचा आहे . भारतीय राºयघटनेने नागिरकांना धमार्चे ÖवातंÞय िदले आहे . अिभÓयक्तीचे ÖवातंÞयही िदले आहे . सांÖकृितक परंपरा जपÁयाचा अिधकारही आहे . मात्र कोणताही मूलभूत अिधकार अमयार्द नाही . सावर्जिनक सुÓयवÖथा , आरोग्य , नैितकता आिण इतर नागिरकांचे अिधकार यांचा िवचार कłनच या ÖवातंÞयांचा उपभोग घ् यावा लागतो . Âयामुळे ‘ आमचा सण , आमचा आवाज ’ हा युिक्तवाद कायद्यापु ढे अंितम ठł शकत नाही . Åविनप्रदू षण िनयंत्रणासाठी देशात Noise Pollution (Regulation and Control) Rules, 2000 लागू आहेत . सावर्जिनक िठकाणी लाऊडÖपीकर िकंवा Åविनवधर्क वापरÁयासाठी संबंिधत प्र ािधकरणाची परवानगी आवÔयक आहे . रात्री १० ते सकाळी ६ या कालावधीत Åविनवधर्क वापरÁयावर सवर्साधारण िनब«ध आहेत . िविशĶ सणां¸या प्र सं गी राºय सरकार मयार्िदत िदवसांसाठी रात्री १० ते मÅयरात्रीपय«त सूट देऊ शकते ; परंतु Âयालाही कायदेशीर मयार्दा आहेत . Ìहणून परवानगी Ìहणजे अमयार्द आवाजाची सनद नÓहे . परवानगी घेतली असेल तरी Åवनीची िनधार्िरत मयार्दा , वेळ आिण इतर अटी पाळाÓयाच लागतात . डीजेचा आवाज िकती आहे , कोणÂया वेळेत आहे , पिरसर कोणता आहे आिण Âयाचा पिरणाम कोणावर होत आहे , या प्र ijां ना कायद्या¸या ŀĶीने महßव आहे . इथेच ‘ डीजे िवŁद्ध ढोल - ताशा ’ असा कृित्रम संघषर् उभा करÁयाची गरज नाही . ढोल - ताशा ही महाराÕट्राची समृद्ध सांÖकृितक परंपरा आहे . Âयातून िशÖत , समूहभावना आिण सांÖकृितक अिÖमता जपली जाते . पण परंपरा जुनी आहे Ìहणून कायदा ित¸याकडे डोळेझाक करणार नाही . Âयाचप्रमाणे डीजे आधुिनक आहे Ìहणून तो आपोआप बेकायदा ठरत नाही . कायद्याची कसोटी साधनाची नाही ; Âया¸या वापराची आिण पिरणामाची आहे . मोठा आवाज Ìहणजे केवळ कानांना होणारा त्र ास नाही . Âयाचा पिरणाम Łग्ण , वृद्ध , लहान मुले , िवद्याथीर् आिण िनवासी भागातील नागिरकांवर होऊ शकतो . एखाद्या Łग्णालयाजवळ रात्री उिशरापय«त होणारा कणर्ककर्श आवाज आिण िमरवणुकीतील काही काळाचा िनयंित्रत उÂसवी नाद यांची तुलना एकाच तराजूत करता येणार नाही . Ìहणूनच कायदा पिरिÖथतीनुसार मयार्दा िनिIJत करतो . मात्र कायद्यापेक्षाही मोठी समÖया अनेकदा कायद्या¸या अंमलबजावणीतील िवसंगतीची असते . परवानगी देताना अटी ÖपĶ असतात ; पण Âया अटींची तपासणी िकती काटेकोरपणे होते ? Åवनीमयार्दा मोजÁयासाठी यंत्रणा असून ितचा प्र Âयक्ष वापर िकती होतो ? िनयम मोडणार्यां वर कारवाई होते का ? आिण कारवाई झाली तर ती सवर् मंडळांवर समान होते का ? एखाद्या छोट्या मंडळावर कठोर कारवाई आिण प्र भावशाली मंडळाकडे दुलर्क्ष झाले , तर प्र ij डीजेचा राहत नाही ; प्र ij कायद्या¸या समान अंमलबजावणीचा बनतो . लोकशाहीत कायदा मोठ्या माणसासाठी वेगळा आिण सामाÆय नागिरकासाठी वेगळा असू शकत नाही . दुसरीकडे , Åविनप्रदू षणािवरोधात तक्रार करणार्या नागिरकाला ‘ उÂसविवरोधी ’ ठरिवणेही िततकेच चुकीचे आहे . Âयाला शांततेत जगÁयाचा अिधकार आहे . रात्री झोप न लागणे , अËयासात ÓयÂयय येणे , आजारी Óयक्तीला त्र ास होणे िकंवा वृद्ध Óयक्ती¸या आरोग्यावर पिरणाम होणे — या तक्रारींना ‘ सणा¸या उÂसाहात एवढे चालायचेच ’ Ìहणून झटकून टाकता येणार नाही . उÂसवाचा आनंद हा सामूिहक असतो ; Âयाची िकंमत मात्र एखाद्या एकट्या नागिरकाने मोजायची नसते . याच िठकाणी कायद्याची लàमणरेषा ÖपĶ होते . एखाद्याचा अिधकार दुसर्या¸या अिधकारावर अितक्रमण कł लागतो , तेÓहा राºयाला हÖतक्षेप करावा लागतो . धािमर्क ÖवातंÞय महßवाचे आहे ; पण दुसर्या¸या आरोग्याचा आिण शांततेचा प्र ijही िततकाच महßवाचा आहे . सावर्जिनक जीवनात अिधकारांमÅये समतोल राखणे हीच लोकशाहीची खरी परीक्षा आहे . गणेशोÂसव मंडळांनीही कायद्याकडे अडथळा Ìहणून पाहÁयाची गरज नाही . Åवनीमयार्देचे पालन , साऊंड लेÓहल मीटरचा वापर , िमरवणुकीची वेळ , Åविनवधर्कांची संख्या , Łग्णालये व शाळां¸या पिरसराचा िवचार आिण िनवासी भागातील नागिरकांची गैरसोय टाळणे — या गोĶी उÂसवा¸या िनयोजनाचाच भाग बनÐया पािहजेत . उÂसाहाला िशÖत लावणे Ìहणजे उÂसवाची मजा कमी करणे नÓहे ; उलट Âयाला सामािजक प्र ितķा देणे होय . प्र शासनाची जबाबदारीही िततकीच मोठी आहे . िनयम ÖपĶ असावेत , परवानगीची प्र िक्रया पारदशर्क असावी , Åवनीमयार्देची तपासणी प्र Âयक्ष Óहावी आिण िनयमभंग करणार्यां वर पक्षपात न करता कारवाई Óहावी . ‘ कोणाचे मंडळ ?’ यापेक्षा ‘ कायदा मोडला का ?’ हा प्र ij महßवाचा ठरला पािहजे . कारण शेवटी प्र ij डीजेचा नाही . प्र ij कायद्याचा आिण नागिरकां¸या परÖपर सÆमानाचा आहे . आपण गणेशोÂसवात गणरायाची प्र ितķापना करतो . पण Âयाच वेळी सावर्जिनक जीवनात संयम , िशÖत आिण सहजीवनाचीही प्र ितķापना करता येणार नाही का ? भक्तीचा आवाज मोठा असÁयाची गरज नाही ; तो मनापय«त पोहोचला तरी पुरेसे आहे . Ìहणून यंदा प्र ij असा नसावा की ‘ डीजे िकती मोठ्या आवाजात वाजवता येईल ?’ प्र ij असा असावा —‘ आपला आनंद दुसर्या¸या अिधकाराला धक्का न लावता िकती सुंदरपणे साजरा करता येईल ?’ कारण कायदा उÂसवाचा शत्रू नाही ; तो उÂसव आिण नागिरकां¸या अिधकारांमÅये समतोल राखणारी लàमणरेषा आहे . ती ओलांडली की उÂसवाचा आवाज राहात नाही ; तो दुसर्या¸या हक्कावरचा अितक्रमण ठरतो . nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 ांनी ील ले . ाडी ची ात ाच ांना द्य ा क्ष ं वा य ार क् का िण ात्री ींद्र डीजेचा दणदणाट ; कायद्याची लàमणरेषा कुठे ? ग संदीप बोरसे सहायक प्र ाÅयापक , डी . ई . एस ., ®ी . नवलमल िफरोिदया िवधी महािवद्यालय , पुणे १ . करारातील िहतसंबंधाचे तßव - Doctrine of Privity of Contract दोन Óयक्तींमÅये करार झाला असेल , तर Âया करारातून िनमार्ण होणारे हक्क आिण जबाबदार्या सामाÆयतः Âया करारातील पक्षां पुरÂयाच मयार्िदत असतात . कराराचा पक्षकार नसलेÐया ितसर्या Óयक्तीला केवळ Âया करारामुळे लाभ िमळत असला , तरी सामाÆयतः Âया¸या आधारे कराराची अंमलबजावणी मागता येत नाही . २ . कडक दाियÂवाचे तßव - Doctrine of Strict Liability एखाद्या Óयक्तीने आपÐया जिमनीवर धोकादायक वÖतू आणून ती साठवली आिण ती वÖतू तेथून बाहेर पडून दुसर्याचे नुकसान झाले , तर काही पिरिÖथतींमÅये Âया Óयक्तीवर कडक दाियÂव येऊ शकते . Âयासाठी िनÕकाळजीपणा िकंवा चुकीचा हेतू िसद्ध करणे आवÔयक नसते . या तßवाचा पारंपिरक आधार Rylands v. Fletcher या प्र करणात आढळतो . ३ . राÖत अपेक्षेचे तßव - Doctrine of Legitimate Expectation सरकारी िकंवा प्र शासकीय प्र ािधकरणा¸या सातÂयपूणर् धोरणामुळे , पूवीर्¸या वतर्नामुळे िकंवा ÖपĶ आĵासनामुळे नागिरका¸या मनात एखादी राÖत अपेक्षा िनमार्ण झाली असेल , तर प्र शासनाने ती अपेक्षा मनमानीपणे दुलर्िक्षत कł नये . मात्र ही अपेक्षा प्र Âये क पिरिÖथतीत कायदेशीर हक्कात łपांतिरत होतेच असे नाही . ४ . प्र माणबद्धते चे तßव - Doctrine of Proportionality सरकार िकंवा प्र शासनाने घेतलेला िनणर्य आिण तो साÅय करÁयासाठी वापरलेले साधन यां¸यात योग्य प्र माण आिण संतुलन असणे आवÔयक आहे . नागिरका¸या अिधकारांवर लादलेले िनब«ध उĥेशा¸या तुलनेत अनावÔयक िकंवा अितप्रमाणात नसावेत , हा या तßवाचा गाभा आहे . ५ . सावर्जिनक िहतासाठी मालम°ा अिधग्रहणाचे तßव - Doctrine of Eminent Domain सावर्जिनक गरज िकंवा सावर्जिनक िहतासाठी राºयाला कायद्याने ठरवलेÐया प्र िक्रये नुसार खासगी मालम°ा अिधग्रिहत करÁयाचा अिधकार असतो . मात्र हा अिधकार अमयार्िदत नाही . कायदेशीर प्र िक्रया , सावर्जिनक उĥेश आिण लागू असलेÐया भरपाई¸या तरतुदींचे पालन आवÔयक असते . ६ . ‘ घटना Öवतःच बोलते ’ - Res Ipsa Loquitur िनÕकाळजीपणा¸या प्र करणात सामाÆयतः िनÕकाळजीपणा िसद्ध करÁयाची जबाबदारी दावा करणार्या Óयक्तीवर असते . मात्र अपघाताचे Öवłप असे असेल की तो सामाÆयतः िनÕकाळजीपणािशवाय घडत नाही आिण संबंिधत वÖतू िकंवा पिरिÖथती प्र ितवादी¸या िनयंत्रणात होती , तर Res Ipsa Loquitur हे तßव लागू होऊ शकते . Ìहणजेच , पिरिÖथती Öवतःच िनÕकाळजीपणाकडे िनदेर्श करते . ७ . दुसर्या पक्षाचे Ìहणणे ऐकले पािहजे - Audi Alteram Partem कोणÂयाही Óयक्तीिवŁद्ध प्र ितकू ल िनणर्य घेÁयापूवीर् Âयाला आपली बाजू मांडÁयाची योग्य संधी िदली पािहजे . नैसिगर्क Æयाया¸या या मूलभूत तßवानुसार संबंिधत Óयक्तीला आरोप िकंवा मुद्द्यां ची मािहती , उ°र देÁयाची संधी आिण योग्य सुनावणी िमळणे आवÔयक आहे . ८ . िजथे हक्क , ितथे उपाय - Ubi Jus Ibi Remedium ºया िठकाणी कायदेशीर हक्क अिÖतÂवात आहे , तेथे Âया हक्का¸या संरक्षणासाठी कायदेशीर उपाय उपलÊध असतो , हा या तßवाचा मूलभूत अथर् आहे . हक्काचे उÐलंघन झाÐयास कायद्याने उपलÊध असलेÐया योग्य उपायासाठी संबंिधत Óयक्ती Æयायालयात दाद मागू शकते . ९ . कायद्याचे अज्ञान क्ष Ìय नाही - Ignorantia Legis Neminem Excusat “ मला हा कायदा माहीत नÓहता ” हा दावा सामाÆयतः कायद्याचे उÐलंघन केÐयापासून मुक्त करणारा वैध बचाव ठरत नाही . समाजातील प्र Âये क Óयक्तीवर लागू असलेÐया कायद्याचे पालन करÁयाची जबाबदारी असते . १० . एकाच कारणासाठी पुÆहा पुÆहा त्र ास देऊ नये - Nemo Debet Bis Vexari Pro Una Et Eadem Causa एकाच कारणासाठी िकंवा Âयाच िवषयावर एखाद्या Óयक्तीला वारंवार Æयायालयीन त्र ास िदला जाऊ नये , हे या तßवाचे सार आहे . अंितम िनणर्य झाÐयानंतर Âयाच पक्षां मÅये Âयाच कारणावर पुÆहा पुÆहा खटला चालवÁयास प्र ितबं ध करÁयामागे ÆयायÓयवÖथेतील अंितमतेची संकÐपना महßवाची आहे . ११ . Æयायालयीन कृतीमुळे कोणाचेही नुकसान होऊ नये - Actus Curiae Neminem Gravabit Æयायालया¸या कृतीमुळे , Æयायालयीन प्र िक्रये तील चूक िकंवा िवलंबामुळे कोणÂयाही पक्षाला अÆयायकारक नुकसान होऊ नये , हा या तßवाचा अथर् आहे . Æयायालयीन प्र िक्रये तील त्रु टीचा अÆयायकारक भार एखाद्या पक्षावर पडू नये , याची काळजी Æयायालय घेते . १२ . कायदा अशक्य गोĶ करÁयास भाग पाडत नाही - Lex Non Cogit Ad Impossibilia कायदा एखाद्या Óयक्तीला प्र Âयक्षात अशक्य असलेली गोĶ करÁयास भाग पाडत नाही . कायदेशीर कतर्Óय पार पाडणे वÖतुिनķ पिरिÖथतीमुळे अशक्य झाले असेल , तर Âया अशक्यते चा कायदा योग्य िवचार करतो . एक महßवाची दुŁÖती : क्र मां क ६ मधील Res Ipsa Loquitur हे “ Æयायालयीन नुकसानभरपाई ” चे Öवतंत्र तßव नसून िनÕकाळजीपणा िसद्ध करÁयास मदत करणारे पुराÓयाचे तßव आहे . तसेच Strict Liability आिण Absolute Liability हे एकच नाहीत ; दोÆहीमÅये महßवाचा कायदेशीर फरक आहे . १२ महßवाची कायदेशीर तßवे - सोÈया मराठीत कायदा कट्टा कायदा कट्टा उÂसवाचा अिधकार अमयार्द नाही ; दुसर्या¸या शांततेवर अितक्रमण करÁयाची मु भा कोणालाही नाही
करावीनंतर सुषमा माने यांचे लग्न झाले . Âया काळात िशक्षणाचा प्र वास थांबÁयाची शक्यता असतानाही Âयां¸या आयुÕयाला वेगळी िदशा िमळाली . लग्नानं तर Âयांनी बारावीचे िशक्षण पूणर् केले . Âयानंतर कला शाखेतून पदवी घेतली आिण पुढे कायद्याचे िशक्षणही पूणर् केले . िवशेष Ìहणजे , नोकरी िकंवा आिथर्क गरज हा Âयां¸या िशक्षणामागचा हेतू नÓहता . घरातील मुलगी उ¸चिशिक्षत असावी , ितने Öवतःची ओळख िनमार्ण करावी आिण ित¸यात आÂमिवĵास असावा , ही Âयां¸या सासर¸या मंडळींची मनापासूनची भावना होती . जैनकवाडी , ता . बारामती येथील सासर¸या घराने सुषमा यांना केवळ सून Ìहणून पािहले नाही , तर मुलगी Ìहणून Öवीकारले . “ तुला िशकायचे आहे ना ? आÌही तु»या पाठीशी आहोत ,” या भावनेतून िमळालेला आधार Âयां¸या आयुÕयातील मोठी शक्ती ठरला . िशक्षणासाठी पैसा , साधने आिण वेळ आवÔयक असतात ; मात्र ÖवÈन पूणर् करÁयासाठी सवर्प्रथम लागतो तो िवĵास . सुषमा यां¸या वाट्याला हा िवĵास आला . सावळ , ता . बारामती येथील बालगुडेपट्टा हे Âयांचे माहेर . माहेरकडून िमळालेले संÖकार आिण सासरकडून िमळालेला िवĵास या दोन आधारÖतंभांवर Âयांचा पुढचा प्र वास उभा रािहला . संसार सांभाळत अËयास करणे सोपे नÓहते . घरातील कामे , कुटुंबा¸या जबाबदार्या आिण Âयातून उरलेला वेळ अËयासासाठी देताना अनेकदा रात्री उिशरापय«त पुÖतकांशी मैत्री करावी लागली . थकवा होता ; पण Âयावर मात करणारी िजĥही होती . कायद्या¸या िशक्षणाने Âयां¸या िवचारांना नवी Óयापकता िदली . कलमे , Æयायालयीन िनणर्य आिण कायद्याची भाषा िशकताना एक गोĶ प्र कषार् ने जाणवली — कायदा हा केवळ पुÖतकातील िवषय नाही ; तो माणसा¸या हक्कां शी , प्र ितķे शी आिण आयुÕयाशी जोडलेला आहे . कायद्याचे िशक्षण पूणर् झाÐयानंतर विकली¸या क्षेत्र ात प्र वे श करताना एक नवा अÅयाय सुł झाला . आतापय«त पुÖतकांत वाचलेला कायदा आता Æयायालया¸या प्र Âयक्ष वातावरणात अनुभवायचा होता . Æयायालया¸या पायर्या , हातातील फाईल , विकलांची लगबग , पक्षकारां ¸या चेहर् यावरची अपेक्षा आिण Æयायाधीशांसमोर होणारा युिक्तवाद — या सगÑयाने विकलीचा खरा अथर् अिधक ÖपĶ झाला . पिहÐयांदा काळा कोट पिरधान करÁयाचा क्ष ण प्र Âये क विकलासाठी अिवÖमरणीय असतो . सुषमा माने यां¸यासाठी तो केवळ कतृर्Âवाचा क्ष ण नÓहता , तर अनेक वषा«¸या मेहनतीला िमळालेली पावती होती . Âया काÑया कोटात Âयांना Öवतःची िजĥ िदसत होती ; Âयाचबरोबर माहेरचे संÖकार आिण सासर¸या माणसांचा िवĵासही जाणवत होता . विकलीची खरी ओळख पदवी िमळाÐयानंतर सुł होते . Æयायालयात येणारा प्र Âये क पक्षकार केवळ फाईल घेऊन येत नसतो ; तो आपÐया आयुÕयातील एखादी वेदना , अÆयाय , हक्क िकंवा अपेक्षा घेऊन येत असतो . Âयामुळे विकला¸या हातात केवळ कायद्याची कलमे नसतात , तर एखाद्या¸या Æयाया¸या आशेची जबाबदारीही असते . ही जाणीव सुषमा यां¸या विकली¸या प्र वासाला अिधक अथर्पूणर् बनवते . सुषमा माने यांची कहाणी केवळ एका मिहलेने िशक्षण पूणर् कłन विकली सुł केली , एवढीच नाही . ती कुटुंबा¸या िवĵासाने एका ľी¸या क्ष मते ला िदलेÐया संधीची कथा आहे . मुली¸या िशक्षणाकडे केवळ नोकरी िकंवा उÂपÆनाचे साधन Ìहणून पाहÁयाची गरज नाही . िशक्षण िवचार देते , आÂमिवĵास देते आिण Öवतःचे िनणर्य घेÁयाचे बळ देते . आज¸या काळात मुलीं¸या िशक्षणासाठी अनेक संधी उपलÊध आहेत ; पण घरातून िमळणारा प्र ोÂसाहनाचा एक शÊद Âयाहून अिधक पिरणामकारक ठरतो . “ तू कł शकतेस ,” हा िवĵास एखाद्या मुली¸या आयुÕयाला िदशा देऊ शकतो . सुषमा माने यां¸या प्र वासात या िवĵासाचे सामÃयर् ठळकपणे िदसते . Âयां¸या वाटचालीतून एक महßवाचा संदेश समोर येतो . लग्न हे ľी¸या ÖवÈनांचा शेवट नसतो ; योग्य साथ िमळाली तर ते नÓया ÖवÈनांची सुŁवात ठł शकते . संसार आिण िशक्षण , कुटुंब आिण किरअर यांची सांगड घालणे आÓहानाÂमक असले तरी अशक्य नाही . सुषमा माने यांनी अंगावर चढवलेला काळा कोट Âयां¸या कतृर्Âवाचा अिभमान आहे ; पण Âया कोटामागे उभा आहे तो माहेर - सासरचा िवĵास . Ìहणूनच Âयां¸या यशाचे कौतुक करताना Âयां¸या पाठीशी ठामपणे उËया रािहलेÐया दोÆही कुटुंबांचेही कौतुक Óहायला हवे . एका मुलीला िशकवणे Ìहणजे केवळ ितचे भिवÕय घडवणे नÓहे ; तर संपूणर् कुटुंबा¸या िवचारिवĵाला नवी िदशा देणे होय . सुषमा माने यां¸या प्र वासाने हेच अधोरेिखत केले आहे . अकरावीनंतर झालेला िववाह Âयां¸या िशक्षणाचा शेवट ठरला नाही . बारावी , कला शाखेची पदवी आिण कायद्याचे िशक्षण पूणर् कłन Âयांनी विकली¸या क्षेत्र ात प्र वे श केला . हा प्र वास सांगतो — पिरिÖथती बदलली तरी िजĥ िजवंत असेल आिण कुटुंबाचा िवĵास सोबत असेल , तर ÖवÈनांना पुÆहा पंख देता येतात . अॅड . सुषमा शांताराम माने यां¸या पुढील विकली¸या वाटचालीसाठी मनःपूवर्क शुभे¸छा . Âयां¸या हातातील कायद्याचे पुÖतक आिण अंगावरील काळा कोट अनेक मिहलांना एकच संदेश देत राहो . “ लग्नानं तर ÖवÈनं संपत नाहीत ; िवĵास िमळाला की ती नÓयाने फुलतात .” अॅड . सुषमा माने nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 लग्नानं तर स्वप्न ां ना भरारी ; सुषमा माने यांच्या िजद्दीला काळ्या कोटाची साथ लग्नानं तर मुली¸या आयुÕयाला नवी िदशा िमळते ; पण Âया नÓया िदशेत ित¸या Öवतः¸या ÖवÈनांना Öथान िमळेलच , असे नाही . संसार , कुटुंब आिण जबाबदार्यां ¸या गदीर्त अनेक ÖवÈने अलगद मागे पडतात . मात्र काही िजĥी Óयक्ती पिरिÖथतीला अडथळा न मानता Âयातूनच Öवतःची वाट िनमार्ण करतात . अॅड . सुषमा शांितकुमार माने यांचा िशक्षणापासू न विकलीपय«तचा प्र वास ही अशाच िजĥीची आिण कुटुंबा¸या िवĵासाची प्रे रणादायी कहाणी आहे . अ ओपी मूतीर्ं चा प्र ij केवळ मूतीर् कोणÂया पदाथार्पासून बनिवली आहे , एवढ्यापुरता मयार्िदत नाही . िवसजर्नानंतर ितचे काय होते , हा खरा प्र ij आहे . नैसिगर्क जलąोतांमÅये पीओपीचे अवशेष आिण रासायिनक रंग िमसळÐयाने पयार्वरणावर पिरणाम होतो . Âयामुळे पयार्वरणपूरक िवसजर्नाची भूिमका ही ®द्धे िवरोधी नसून पुढ¸या िपढी¸या हक्काची भूिमका आहे . मुंबई उ¸च Æयायालयाने यापूवीर् पीओपी मूतीर्ं ¸या नैसिगर्क जलąोतांमधील िवसजर्नाबाबत कठोर भूिमका घेतली होती . Æयायालयाने कृित्रम तलावांचा पयार्य पुढे केला . लहान मूतीर्ं साठी ही ÓयवÖथा करÁयाची जबाबदारी Öथािनक Öवराºय संÖथांवर टाकÁयात आली . मात्र मोठ्या मूतीर्ं ¸या िवसजर्नाचा प्र ij उपिÖथत झाला आिण प्र शासनाने आवÔयक कृित्रम तलावांची ÓयवÖथा करणे अवघड असÐयाचे सांिगतले . Âयातून पुÆहा ताÂपुरता तोडगा काढÁयाची वेळ आली . येथेच शासना¸या धोरणातील िवसंगती िदसते . पयार्वरणाचे रक्षण करायचे असेल , तर Âयासाठी पायाभूत ÓयवÖथा आधी िनमार्ण करावी लागते . उÂसवा¸या काही िदवस आधी ‘ कृित्रम तलाव उपलÊध नाहीत ’ असे सांगणे हा िनयोजनाचा अभाव आहे . मोठ्या मूतीर्ं चे िवसजर्न कुठे करायचे , िकती कृित्रम तलाव लागतील , Âयांची क्ष मता िकती असेल , िवसजर्नानंतर जमा होणार्या पीओपीचे ÓयवÖथापन कसे करायचे , याचे िनयोजन वषर्भर आधी करता येते . Æयायालयाने सरकारला पयार्वरणीय प्र ij सोडिवÁयासाठी धोरण आखÁयाची संधी िदली आहे . ही संधी पुÆहा ताÂपुरती सवलत देÁयात वाया जाऊ नये . महाराÕट्र सरकारने तºज्ञ , पयार्वरणतºज्ञ , मूितर्कार , गणेश मंडळे आिण Öथािनक Öवराºय संÖथांशी चचार् कłन ÖपĶ , Óयवहायर् आिण दीघर्कालीन धोरण तयार केले पािहजे . दरवषीर् Æयायालयात धाव घेÁयाची वेळ येणे हे कोणÂयाही यंत्रणे ¸या ŀĶीने भूषणावह नाही . मूितर्कारां¸या अडचणींकडे ही दुलर्क्ष करता येणार नाही . अनेक कुटुंबांचा रोजगार गणेशमूतीर् िनिमर्तीशी जोडलेला आहे . अचानक बंदी घातÐयास Âयां¸यावर आिथर्क पिरणाम होऊ शकतो . Âयामुळे पयार्वरण संरक्षण आिण मूितर्कारांचे उपजीिवकेचे िहत यांचा समतोल साधणारी संक्रमण ÓयवÖथा आवÔयक आहे . शाडू माती¸या मूतीर्ं साठी उपलÊधता , खचर् , वाहतूक आिण उÂपादनक्षमता यांचा िवचार कłन शासनाने मूितर्कारांना तांित्रक व आिथर्क मदत िदली पािहजे . मात्र ‘ रोजगाराचा प्र ij आहे ’ Ìहणून पयार्वरणीय िनयम कायमचे बाजूला सारणेही योग्य नाही . जगभरात उद्योग आिण परंपरा बदलÂया पयार्वरणीय गरजांनुसार बदलत आहेत . गणेशोÂसवही Âयाला अपवाद असÁयाचे कारण नाही . पयार्वरणपूरक मूतीर् ही परंपरेला िवरोध करणारी नÓहे , तर परंपरेला भिवÕयात िटकिवणारी िदशा ठł शकते . गणेशोÂसवाची खरी ताकद मूतीर्¸या आकारात नसते . भक्तीची उंची मूतीर्¸या उंचीने मोजता येत नाही . काही फुटांची मूतीर् अिधक धािमर्क आिण वीस फुटांची मूतीर् अिधक भिक्तमय , असा कोणताही धािमर्क िनकष नाही . Âयामुळे ‘ मोठी मूतीर् Ìहणजे मोठी ®द्धा ’ या मानिसकतेवरही पुनिवर्चार करÁयाची गरज आहे . सावर्जिनक गणेशोÂसवा¸या परंपरेला लोकमाÆय िटळकांनी सामािजक संघटन आिण जनजागृतीची जोड िदली . आज Âया परंपरेत पयार्वरणसंवधर्नाचा संदेश जोडणे ही काळाची गरज आहे . मंडळांनी मोठ्या मूतीर् , मोठा खचर् आिण मोठ्या िमरवणुकीऐवजी पयार्वरणपूरक उÂसवाची Öपधार् सुł केली , तर गणेशोÂसवाचा सामािजक आशय अिधक समृद्ध होईल . Öथािनक Öवराºय संÖथांची भूिमका येथे िनणार्यक आहे . कृित्रम तलाव केवळ नावापुरते उभाłन चालणार नाहीत . Âयांची क्ष मता , Öव¸छता , पाणी , सुरक्षा , वाहतूक ÓयवÖथा आिण िवसजर्नानंतर¸या गाळाचे व पीओपी अवशेषांचे ÓयवÖथापन यांचे िनयोजन आवÔयक आहे . मागील वषार्चा अनुभव घेऊन पुढील वषार्ची ÓयवÖथा सुधारली पािहजे . नागिरकांची जबाबदारीही कमी नाही . पयार्वरणपूरक पयार्य उपलÊध असताना केवळ प्र ितķे साठी मोठी पीओपी मूतीर् घेÁयाची मानिसकता बदलली पािहजे . गणेशमूतीर् घरात िकंवा मंडपात िकती मोठी आहे , यापेक्षा ित¸या माÅयमातून समाजाला कोणता संदेश िदला जातो , हे महßवाचे ठरले पािहजे . Æयायालयाला दरवषीर् ®द्धा आिण पयार्वरण यां¸यात मÅयÖथी करÁयाची वेळ येऊ नये . Æयायालयाचा हÖतक्षे प हा प्र शासना¸या अपुर्या िनयोजनाची जागा घेऊ शकत नाही . सरकारने ÖपĶ धोरण करावे , Öथािनक प्र शासनाने Âयाची अंमलबजावणी करावी आिण गणेश मंडळांनी ÖवयंिशÖत Öवीकारावी — हीच योग्य िदशा आहे . गणेशोÂसव आिण पयार्वरण यां¸यात संघषर् नाही ; संघषर् आहे तो जुÆया सवयी आिण नÓया जबाबदारीमÅये . ®द्धा िटकवायची असेल , तर िनसगर्ही िटकवावा लागेल . गणपती बाÈपाला िनरोप देताना नदी , तलाव िकंवा समुद्राला प्र दू षणाची भेट देणे ही भक्तीची परंपरा होऊ शकत नाही . महाराÕट्राने आता ‘ यंदापुरते ’ िनणर्य घेÁयाची पद्धत सोडून पुढील दहा - पंधरा वषा«चा िवचार करणारे धोरण Öवीकारले पािहजे . पीओपी मूतीर्ं ¸या िनिमर्तीपासून िवसजर्नापय«त संपूणर् साखळीचे िनयमन , पयार्यी तंत्रज्ञानाला प्र ोÂसाहन आिण मूितर्कारांना संक्रमण काळात मदत — या तीन आघाड्यांवर काम झाले , तर हा वाद कायमचा संपवता येईल . गणेशोÂसवाची प्र ितķा Æयायालयीन सवलतीत नाही ; पयार्वरणाची काळजी घेत ®द्धा जपÁयात आहे . ‘ गणपती बाÈपा मोरया ’ चा जयघोष करताना पुढ¸या िपढीसाठी Öव¸छ जलąोतही ठेवूया — हीच आज¸या गणेशभक्तीची खरी परीक्षा आहे . गणेशोÂसव हा महाराÕट्रा¸या सांÖकृितक जीवनाचा अिवभाºय भाग आहे . ®द्धा , परंपरा आिण सामािजक एकोपा यांचे दशर्न घडिवणारा हा उÂसव पयार्वरणा¸या िकंमतीवर साजरा Óहावा , अशी मात्र कोणाचीही अपेक्षा असू नये . ÈलाÖटर ऑफ पॅिरस¸या ( पीओपी ) मूतीर्ं ¸या िवसजर्नाचा प्र ij गेली अनेक वषेर् Æयायालय , सरकार , प्र शासन , मूितर्कार आिण गणेश मंडळांमÅये चचेर्त आहे . दरवषीर् उÂसव जवळ आला की िनयम , िनब«ध , सवलती आिण Æयायालयीन आदेश यांचा नवा अÅयाय सुł होतो . ही िÖथती आता संपायला हवी . गणपती िवसजर्नाला ‘ सवलत ’ नȜे , पयार्वरणाला Ưाय हवा ! पीओपी¸या प्र ijावर दरवषीर्चा संभ्रम थां बवा ; कायमÖवłपी धोरणाची गरज पी मनोज बालगुडे
nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 developednationslaw@gmail.com पणजी : विकलांवर हÐला , गंभीर दुखापत , धमकी िकंवा Óयावसाियक कामकाजात अडथळा आणणार्यां ना आता कडक िशक्षेला सामोरे जावे लागणार आहे . गोवा िवधानसभेने ‘ गोवा अॅडÓहोकेट्स प्र ोटेक्शन िबल , २०२६ ’ आवाजी मतदानाने मंजूर केले . विकलांना Óयावसाियक कतर्Óय बजावताना िहंसा , धमकी , छळ , खोट्या गुÆĻात अडकिवÁयाचा प्र यÂन तसेच मालम°े¸या नुकसानीपासून संरक्षण देÁयाची तरतूद या िवधेयकात करÁयात आली आहे . मुख्यमंत्र ी तथा कायदा व Æयायमंत्री प्र मोद सावंत यांनी हे िवधेयक मांडले . विकलांना िनभर्यपणे काम करता यावे आिण Óयावसाियक कामकाजामुळे Âयां¸यावर दबाव िकंवा सूडबुद्धीने कारवाई होऊ नये , हा या कायद्याचा उĥेश आहे . गंभीर दुखापतीस सात वषा«पय«त िशक्षा विकलावर हÐला िकंवा बेकायदेशीर बळाचा वापर केÐयास दोन वषा«पय«त तुŁंगवास आिण ५५ हजार Łपयांपय«त दंड होऊ शकतो . गंभीर दुखापत केÐयास सात वषा«पय«त तुŁंगवास आिण एक लाख Łपयांपय«त दंडाची तरतूद आहे . धमकी िकंवा छळ केÐयास दोन वषा«पय«त तुŁंगवास आिण २५ हजार Łपयांपय«त दंड होऊ शकतो . जीव घेÁयाची , गंभीर दुखापत करÁयाची िकंवा मालम°ा नĶ करÁयाची धमकी िदÐयास सात वषा«पय«त तुŁंगवासाची तरतूद आहे . खोĚा तक्रारीलाही लगाम विकलांना संरक्षण देतानाच कायद्या¸या गैरवापरालाही आळा घालÁयात आला आहे . खोटी िकंवा द्वे षपूणर् तक्रार करणार्या अथवा या कायद्याचा गैरवापर करणार्या विकलाला एक वषार्पय«त तुŁंगवास , दंड िकंवा दोÆही िशक्षा होऊ शकतात . धमकी असÐयास पोिलस संरक्षण विकलाला धोका असÐयास सत्र Æयायालयाकडे पोिलस संरक्षण मागता येणार आहे . Æयायालयाने संरक्षण मंजूर केÐयानंतर डीवायएसपीपेक्षा किनķ अिधकारी Æयायालया¸या पूवर्परवानगीिशवाय ते मागे घेऊ , कमी कł िकंवा बंद कł शकणार नाही . मालम°ेचे नुकसान , वैद्यकीय खचार्ची भरपाई हÐला िकंवा धमकीमुळे विकला¸या मालम°ेचे नुकसान झाÐयास तसेच उपचारासाठी खचर् झाÐयास Âयाची भरपाई िमळÁयाची तरतूद आहे . आरोपीकडून वसूल केलेÐया दंडातून भरपाई देÁयाचा आदेश Æयायालय देऊ शकते . सवर् गुÆहे दखलपात्र या कायद्यां तगर्त होणारे सवर् गुÆहे दखलपात्र असतील . मात्र , Óयावसाियक कतर्Óय बजावताना विकलािवŁद्ध तक्रार झाÐयास गुÆहा नŌदिवÁयापूवीर् डीवायएसपी Öतरावरील प्र ाथिमक चौकशीची िवशेष तरतूद लागू राहील . राºयपालां¸या मंजुरीनंतर अंमलबजावणी ‘ गोवा अॅडÓहोकेट्स प्र ोटेक्शन िबल , २०२६ ’ हे िवधेयक ३१ ऑगÖटला िवधानसभेत मांडÁयात आले असून , १ सÈट¤बरला मंजूर झाले . आता राºयपालांची मंजुरी आिण राजपत्रातील अिधसूचनेनंतर कायद्याची अंमलबजावणी होईल . वकील हा Æयाय देणारा घटक नसला तरी Æयायालयीन प्र िक्रये तील महßवाचा सहभागी आहे . Âयामुळे विकलांवरील हÐला हा केवळ Óयक्तीवरील हÐला न राहता Æयायप्रिक्रये वर पिरणाम करणारा हÖतक्षे प ठł शकतो . मात्र , विकलांचे संरक्षण करताना Âयां¸या उ°रदाियÂवाचीही िततकीच जाणीव ठेवणे आवÔयक ठरणार आहे . विकलांवर हात उचलाल तर सात वषेर् तुरुं गवास ! गोवा िवधानसभेत ‘ अॅडÓहोकेट्स प्र ोटेक् शन िबल ’ मंजूर गुÆहा दाखल करÁयापूवीर् डीवायएसपी Öतरावर चौकशी वकील Óयावसाियक कतर्Óय बजावत असताना Âया¸यािवŁद्ध दखलपात्र गुÆĻाची तक्रार झाÐयास थेट गुÆहा दाखल करता येणार नाही . प्र थम डीवायएसपी िकंवा Âयापेक्षा विरķ अिधकार्यामाफर्त प्र ाथिमक चौकशी करावी लागेल . ही चौकशी सात िदवसांत पूणर् करणे बंधनकारक असेल . गुÆहा दाखल झाÐयानंतर संबंिधत बार कौिÆसल आिण विकला¸या बार असोिसएशनलाही Âयाची मािहती द्य ावी लागेल . मुंबई : महाराÕट्र जीएसटी Æयायािधकरणाचे सदÖय Ìहणून प्र ितिनयुक्त ी झालेले तसेच महाराÕट्र Öथावर संपदा िनयामक प्र ािधकरणाचे ( महारेरा ) Æयायिनणर्य अिधकारी व सदÖय माननीय िजÐहा Æयायाधीश ए . एल . अलासपूरकर यांची ‘ डेवलÈड नेशÆस Æयूज चे मुख्य मागर्दशर्क ॲड . िवशाल िवजयराव काळे यांनी सिद¸छा भेट घेतली . यावेळी Âयांना ‘ डेवलÈड नेशÆस Æयूज ’ ची प्र त भेट देÁयात आली . developednationslaw@gmail.com पुणे : राºयातील नोटरी विकलांना नोटरी ितिकटे िमळÁयासाठी आता प्र Âये क तालुक्यातील तहसील कायार्लयातील उपकोषागार िवभागामाफर्त ÓयवÖथा उपलÊध कłन देÁया¸या हालचाली सुł झाÐया आहेत . महसूल मंत्री चंद्रशे खर बावनकुळे यां¸या िनदेर्शानंतर याबाबतची प्र शासकीय कायर्वाही सुł झाली आहे . नोटरी ( भारत सरकार ) तथा नोटरी प्रॅ िक्टijसर् असोिसएशन , महाराÕट्र राºया¸या पुणे िजÐहा ( ग्र ामीण ) शाखेचे अÅयक्ष अॅटड . िदपक संभाजी चौधरी पाटील यांनी ३ जून २०२६ रोजी याबाबत महसूल िवभागाकडे संदभर् अजर् केला होता . Âयावर महसूल मंÞयां¸या िनदेर्शानुसार शासन पृķांक क्र मां क मंत्री / महसूल / जनरल / ११६६५ / २०२६ , िद . ८ जून २०२६ अÆवये सहाÍयक नŌदणी महािनरीक्षक तथा कायार्सन अिधकारी क्र मां क ५ , महाराÕट्र राºय , पुणे यांना आवÔयक कायर्वाहीचे आदेश देÁयात आले . Âयानुसार सहाÍयक नŌदणी महािनरीक्षक तथा कायार्सन अिधकारी प्र वीण देशपांडे यांनी ७ जुलै २०२६ रोजी कोषागार अिधकारी , कोषागार कायार्लय , पुणे िजÐहा यां¸याकडे आदेशपत्र जा . क्र . का . ५ / मुद्रां क / सं . क्र . १५१ / २०२६ / ४३९ अÆवये पुढील कायर्वाहीसाठी पत्र पाठिवले आहे . या प्र िक्रये मुळे पुणे िजÐĻासह राºयातील सवर् तालुक्यां मधील तहसील कायार्लयां¸या उपकोषागार िवभागामाफर्त नोटरी विकलांना शासनाकडून नोटरी ितिकटे उपलÊध होÁयाचा मागर् मोकळा होÁयाची अपेक्षा आहे . Âयामुळे नोटरी विकलांना ितिकटांसाठी िजÐहा कोषागार कायार्लय तसेच तहसील कायार्लयातील उपकोषागार कायार्लयाशी संपकर् साधता येणार आहे . दरÌयान , संबंिधत आदेशपत्राची प्र त प्र Âये क नोटरी विकलाने आपÐया िजÐĻातील कोषागार कायार्लय तसेच तालुक्यातील उपकोषागार कायार्लयात सादर कłन नोटरी ितिकटे उपलÊध कłन देÁयाबाबत आवÔयक कायर्वाही करावी , असे आवाहन अॅेड . िदपक संभाजी चौधरी पाटील यांनी केले आहे . सवर् तालुक्यां त नोटरी विकलांना िमळणार नोटरी ितिकटे developednationslaw@gmail.com पुणे : क्र ां तीवीर लहुजी वÖताद प्र ितķान¸या वतीने िहंदू मागासवगीर्य िवद्याÃया«चा गौरव सोहळा बालगंधवर् रंगमंिदर येथे झाला . प्र ारं भी ÖवातंÞयलàमी झाशी¸या राणी लàमीबाई यां¸या पुतÑयास पुÕपहार अपर्ण करÁयात आला . उद्योगपती कृÕणकुमार गोयल यांनी िवद्याÃया « ना उ¸च Åयेय ठेवÁयाचे आवाहन केले . तŁण वयात घेतलेले िनणर्य भिवÕय घडवतात , असे सांगत Âयांनी कॉसमॉस बँके¸या संचालकपदापासून अÅयक्षपदापय«तचा प्र वास सांिगतला . प्र ितķानचे अÅयक्ष िमिलंदभाऊ एकबोटे यांनी गोळवलकर गुŁजीं¸या िवचारांतून प्रे रणा घेऊन ३६ वषा«पासून उपक्रम सुł असÐयाचे सांिगतले . सुदशर्न भारत सेवा फाउंडेशनचे योगेश देशपांडे यांनी िवद्याÃया«¸या िवकासासाठी समाजाने सहकायर् करÁयाचे आवाहन केले . आद्यक्रां ितगुł लहुजी वÖताद यांचे वंशज िकसन जाधव यांचा सÂकार करÁयात आला . बदलापूर येथील कायर्कतेर् सिचन गायकवाड यांना कृÕणकुमार गोयल यां¸या हÖते चांदीचे कडे , ÖमृितिचÆह व महावľ देऊन गौरिवÁयात आले . गायकवाड यां¸या कायार्मुळे १७४ िहंदू मुलींची ‘ घरवापसी ’ झाÐयाचा दावा आयोजकांनी केला . Âयां¸या कायार्साठी क्र ां तीवीर लहुजी वÖताद पुरÖकार देÁयात आला . सामािजक कायर्कतेर् अॅड . िवशाल काळे यांनी िदवंगत ºयेķ िविधज्ञ मोहनराव डŌगरे यां¸या Öमरणाथर् रोख पािरतोिषक िदले . गुणवंत िवद्यािथर्नी कु . मानवी मनीष मोरे िहला पूजनीय गोळवलकर गुŁजी पुरÖकार , २१ हजार Łपये , ÖमृितिचÆह व महावľ देÁयात आले . कु . वैभवी सपकाळ , कु . ऋिषकेश जगताप , कु . लावÁया जोशी , कु . जाÆहवी िनकमबे आिण कु . साई वायादांडे यांना अनुक्रमे लालबहादूर शाľी , डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर , उमाजी नाईक , संत रोिहदास आिण ÖवातंÞयवीर सावरकर पुरÖकार प्र दान करÁयात आले . ९० टक्क्यां पेक्षा अिधक गुण िमळिवणार्या ५५ िवद्याÃया«ना प्र Âयेकी एक हजार Łपये व िशवचिरत्र , तर एसएससीमÅये यशÖवी झालेÐया ४१२ िवद्याÃया « ना शैक्षिणक सािहÂय देÁयात आले . कायर्क्रमाचे िनवेदन दीपक पाटील यांनी केले . राजू जाधव , अिभिजत पंतगे , पराग िशवदास , राजू मुथा , अिभषेक वाघमोडे यां¸यासह शंभरहून अिधक कायर्कÂया«नी पिर®म घेतले . समÆवय मंगेश नलावडे यांनी केला . पंिडत दीनदयाळ उपाÅयाय पतसंÖथेचे िवशेष सहकायर् लाभले . लहुजी प्र ितķानकडू न ४१२ िवद्याÃया«चा गौरव ५५ गुणवंतांना पुरĒकार ; कȵđणकȱमार गोयल यांचे उƸ ध् येयाचे आवाहन
परीतील डी . वाय . पाटील महािवद्यालयात २००८ ते २०१३ या काळात एलएलबीचे िशक्षण घेत असताना मूट कोटर्मÅये उÂसाहाने सहभागी होत होतो . पुÖतकातील कायदा समजून घेÁयापेक्षा तो प्र Âयक्ष Æयायालयीन प्र िक्रये त कसा वापरायचा , याची उÂसुकता अिधक होती . िशक्षक , सहकारी आिण िमत्रां कडून िवषयातील बारकावे , वेगळेपणा , नावीÆय आिण भिवÕयातील संधी समजून घेता आÐया . Âयाच काळात सािवत्रीबाई फुले पुणे िवद्यापीठातू न एलएलएमचे िशक्षणही पूणर् केले . विकली सुł करÁयापूवीर् तीन - चार इंटनर्िशप केÐया . सुŁवातीला िसिÓहल प्र करणां मÅये काम करायला सुŁवात केली . मात्र , एखाद्या िविशĶ क्षेत्र ाची चौकट Öवतःभोवती आखून घेतली नाही . समोर येणारे प्र करण समजून घ् यायचे , Âयातील कायदा अËयासायचा आिण शक्य िततके िशकायचे , हा ŀिĶकोन ठेवला . Âयाचा फायदा झाला . कधी तोटा झाला , चुका झाÐया ; पण प्र Âये क अनुभवाने काहीतरी िशकवले . िसिÓहलसोबत क्र ाईम¸या प्र करणां मÅये काम करÁयाची संधी िमळाली . Âयातील बारकावे समजू लागले . Âया काळात मुंबईत जाऊन उ¸च Æयायालयात प्रॅ िक्टस करावी , असेही वाटत होते . मात्र , इंटनर्िशप आिण सुŁवाती¸या कामातूनच आपÐया आवडी - िनवडींबाबत हळूहळू ÖपĶता िनमार्ण होत गेली . िसÆनर¸या Æयायालयातील पिहला खटला मात्र आजही िवसरता येत नाही . तो क्र ाईमशी संबंिधत होता आिण एका बिहणी¸या हक्कासाठी लढायचा होता . भावाने फसवणूक कłन बिहणी¸या नावावरील मालम°ा Öवतः¸या नावावर कłन घेतली होती . Æयाय िमळावा Ìहणून बिहणीने पोिलसांकडे धाव घेतली ; मात्र ित¸या तक्रारीची अपेिक्षत दखल घेतली जात नÓहती . Âया वेळी ित¸या वतीने Æयायालयात अजर् दाखल केला . हा मा»यासाठी पिहलाच मोठा कसोटीचा क्ष ण होता . प्र करणाची पूणर् तयारी केली . संबंिधत कायदे , अनेक केस लॉ आिण Æयायालयीन िनणर्यांचा अËयास केला . Æयायालयासमोर तÊबल अÅयार् तासाहून अिधक काळ युिक्तवाद केला . आपली बाजू कायद्या¸या चौकटीत ठामपणे मांडताना मनात एकच िवचार होता — समोर उËया असलेÐया Óयक्तीला Æयाय िमळायला हवा . Æयायाधीशांनीही युिक्तवादाला प्र ोÂसाहन िदले आिण आÂमिवĵास वाढवला . युिक्तवाद संपÐयानंतरही खरी परीक्षा बाकी होती . Æयायालयीन कामकाज संपत आले होते . तरीही सायंकाळपय«त Æयायालयात थांबून आदेशाची प्र तीक्षा केली . अखेर Æयायालयाने पोिलसांना भावािवŁद्ध एफआयआर दाखल करÁयाचे आदेश िदले . Âया क्ष णी िमळालेला आनंद केवळ पिहला खटला िजंकÐयाचा नÓहता ; कायद्या¸या माÅयमातून एखाद्या अÆयायग्रÖत Óयक्तीला आवाज देता येतो , याची झालेली ती पिहली ठोस जाणीव होती . Âया एका प्र करणाने पुढ¸या प्र वासाला आÂमिवĵास िदला . Âयानंतर िसिÓहल , क्र ाईम , रेरा , एनजीटी , सहकारी संÖथा आिण कॉपōरेट अशा िविवध क्षेत्र ां मÅये काम करÁयाची संधी िमळाली . सहकार्यां मुळे अनेक नवी प्र करणे हाताळता आली . पक्षकारां कडून Óयवहार समजला , ºयुिनअसर्कडून नवे प्र ij समोर आले , Æयायालयाकडून िशÖत आिण विकलांकडून युिक्तवादाचे अनेक पैलू िशकता आले . वकील Ìहणून आपली भूिमका केवळ आपÐया पक्षकाराची बाजू मांडÁयापुरती मयार्िदत नसते . प्र करणा¸या दोÆही बाजू समजून घेऊन कायदा काय सांगतो , योग्य काय आहे आिण Æयायालयासमोर कोणती बाब ठोसपणे मांडली पािहजे , याचा िवचार करावा लागतो . Âयासाठी अËयास , तयारी आिण प्र चं ड मेहनतीला पयार्य नाही . Æयायालयात आÂमिवĵासाने उभे राहÁयापूवीर् Âया आÂमिवĵासामागे िततकाच सखोल अËयास असावा लागतो . २०१७ मÅये रेरा कायदा आला आिण या नÓया क्षेत्र ातही पूणर् तयारीने उतरÁयाचा िनणर्य घेतला . नवीन कायदा Ìहणजे नवीन संधी , असे न पाहता नवीन कायदा Ìहणजे नÓयाने िशकÁयाची जबाबदारी , या भूिमकेतून काम केले . Âयातून या क्षेत्र ातही चांगले काम करता आले आिण ओळख िनमार्ण झाली . आज विकली¸या प्र वासाला बारा वषेर् पूणर् होत असताना मागे वळून पाहताना जाणवते की सुŁवातीला कोणते क्षेत्र िनवडायचे , याचा िनणर्य न घेतÐयाचा फायदा झाला . कारण Âया काळात िविवध िवषय समजून घेता आले . नवोिदत विकलांना माझे एकच सांगणे आहे — उमेदी¸या काळात लगेच ‘ नाही ’ Ìहणायला िशकू नका . तुम¸यासमोर कोणÂयाही िवषयाचे प्र करण आले , तर Âयात रस घ् या . ते समजून घ् या . अËयास करा . प्र Âये क प्र करण आपÐयासाठी िशकÁयाची संधी आहे . कालांतराने कोणÂया क्षेत्र ात काम करायचे , कोणÂया िवषयात आपली खरी ताकद आहे , याचा उलगडा आपोआप होतो . सुŁवातीलाच Öवतःला एका चौकटीत बंिदÖत कłन घेणे योग्य नाही . आज¸या तंत्रज्ञाना¸या युगात कृित्रम बुिद्धम°ा Ìहणजे एआयकडेही याच ŀिĶकोनातून पािहले पािहजे . एआयला िवरोध करÁयापेक्षा आपÐया क्षेत्र ात Âयाचा योग्य वापर कसा करता येईल , हे महßवाचे आहे . तंत्रज्ञानातील बदल टाळता येत नाहीत ; Âयांना समजून घेऊन आपÐया प्र गतीसाठी Âयांचा उपयोग करणे ही काळाची गरज आहे . Âयामुळे एआय हा विकलांसाठी धोका नसून योग्य वापर केला , तर मोठी संधी ठł शकतो . मात्र तंत्रज्ञानाचा वापर करताना वाचनाची जागा कोणतीही गोĶ घेऊ शकत नाही . नवोिदतांनी िदवसभर सोशल मीिडयावरील िरÐस पाहÁयात वेळ घालवÁयापेक्षा केस लॉ वाचावेत , िनणर्यांचा अËयास करावा आिण ºया क्षेत्र ा त काम करायचे आहे , Âया क्षेत्र ाशी संबंिधत सािहÂय वाचावे . ‘ काहीतरी वाचणे ’ आिण ‘ आपÐया कामाला उपयोगी असे वाचणे ’ यात मोठा फरक आहे . वेळ अमूÐय आहे ; तो कुठे खचर् करायचा , हे प्र Âये क विकलाने ठरवले पािहजे . विकली¸या बारा वषा«¸या प्र वासात मला एक गोĶ प्र कषार् ने जाणवली — कायद्याची पुÖतके आपÐयाला िनयम सांगतात ; पण Æयायालय आपÐयाला माणूस समजायला िशकवते . मा»या पिहÐया खटÐयातील ती बिहण आजही आठवते . ित¸या मालम°ेचा प्र ij हा फक्त कागदपत्रां चा िवषय नÓहता ; तो ित¸या हक्काचा , िवĵासाचा आिण अÆयायािवŁद्ध उभे राहÁयाचा प्र ij होता . Âया िदवशी Æयायालयाने एफआयआरचे आदेश िदले आिण मा»या विकली¸या प्र वासाला खर्या अथार्ने िदशा िमळाली . Ìहणूनच विकली मा»यासाठी केवळ Óयवसाय नाही . ती रोज¸या जगÁयाकडे पाहÁयाचा ŀिĶकोन आहे . कायदा िशकताना कलमे समजतात ; पण Âयांचा वापर करताना माणूस समजतो . आिण शेवटी Æयायालयात उभा असलेला प्र Âये क खटला हा केवळ दोन पक्षां मधील कायदेशीर संघषर् नसतो ; Âया मागे कुणाचे तरी आयुÕय , हक्क , ÖवÈन आिण कधी कधी संपूणर् कुटुंबाचे भिवÕय उभे असते . हे समजले , तरच काळा कोट खर्या अथार्ने जबाबदारीचे वľ बनतो . शÊदांकन : ॲड . युगंधर ताजणे िपं nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 बिहणीसाठी लढलो ; विकलीचा अथर् कळला ! माझा पिहला खटला : कायद्या¸या पु Öतकापलीकडे माणसाची बाजू समजून घेÁयाचा प्र वास ॲड . हषर्द ननावरे िशवाजीनगर िजÐहा व सत्र Æयायालय तसेच िपंपरी Æयायालय येथे िसिÓहल , क्र ाईम , रेरा आिण कॉपōरेट क्षेत्र ात प्रॅ िक्टस विकली हा केवळ Óयवसाय नाही ; ती माणसाकडे , Âया¸या प्र ijां कडे आिण अÆयायाकडे पाहÁयाची एक ŀĶी आहे . कायद्याची पदवी िमळाÐयानंतर कोणÂया क्षेत्र ात काम करायचे , याचा िनणर्य लगेच घेÁयापेक्षा Æयायालयात येणार्या िविवध प्र कार¸या प्र करणां चा अनुभव घ् यायला हवा . कारण कायद्या¸या क्षेत्र ातही पंचपक्वानां चे ताट समोर असते ; Âयातील प्र Âयेक पदाथर् चाखÐयािशवाय आपÐयाला नेमके काय आवडते , हे कळत नाही . मा»या विकली¸या प्र वासाची सुŁवातही अशाच शोधातून झाली आिण पिहÐयाच खटÐयाने मला कायद्यापेक्षा ‘ माणू स ’ समजून घेÁयाचा धडा िदला . developednationslaw@gmail.com पुणे : डीजे¸या दणदणाटाने पुणेकरां¸या कानाला आता ‘ िव®ांती ’ िमळणार आहे . दहीहंडी , गणेशोÂसवासह वषर्भरातील सवर् सण - उÂसवांसाठी जाÖतीत जाÖत चार बेस आिण चार टॉप वापरÁयाचीच परवानगी असेल . िनयमांचे उÐलंघन केÐयास कायदेशीर कारवाई केली जाईल , असा ÖपĶ इशारा पोलीस आयुक्त अिमतेशकुमार यांनी िदला . गणेश कला क्र ीडा मंच येथे दहीहंडी व गणेशोÂसव मंडळां¸या समÆवय बैठकीत ते बोलत होते . महापािलकेचे अितिरक्त आयुक्त प्र िजत नायर यां¸यासह पोलीस , महापािलका अिधकारी आिण मंडळांचे पदािधकारी उपिÖथत होते . शहरात वषर्भर सुमारे १०० िदवस िविवध सण , उÂसव आिण कायर्क्रम होत असÐयाने Åविनप्रदू षणाचा प्र ij गंभीर बनला आहे . Âयामुळे सवर् उÂसवांसाठी ÅविनÓयवÖथेबाबत एकच िनयम लागू केला जाणार आहे . Èला»मा , प्रे शर िमड आिण सहा - आठ बेस - टॉप¸या िभंतीमुळे Åवनीची पातळी १०० ते १०५ डेिसबलपय«त पोहोचते . Âयामुळे Èला»मा , प्रे शर िमड आिण लेझर लाइटचा वापर टाळÁयाचा मंडळांचा िनणर्य कौतुकाÖपद असÐयाचे आयुक्तां नी सांिगतले . उÂसवाचा आनंद साजरा करताना नागिरकांना त्र ास होणार नाही , याची दक्षता घेÁयाचे आवाहन Âयांनी केले . पाच िदवस मÅयरात्रीपय « त गणेशोÂसवातील १९ , २० , २२ , २३ आिण २५ सÈट¤बर रोजी रात्री १२ वाजेपय«त Åविनक्षे पकांना परवानगी असेल . अÆय िदवशी रात्री १० वाजेपय«तच Åविनक्षे पक वाजवता येतील . आक्षे पाहर् नृÂय सादरीकरणालाही परवानगी नसेल . ‘ एसी ’ कक्षातू न कारभार नको सवर् पोलीस ठाÁयां¸या प्र भारी अिधकार्यां नी मंडळां¸या कायर्कÂया«सोबत प्र Âयक्ष बैठका घेऊन वाहतूक , गदीर् िनयंत्रण आिण मिहला - बालकां¸या सुरक्षे चे िनयोजन करावे . ‘ एसी ’ कक्षात बसून िनणर्य घेऊ नका , अशा सूचना आयुक्तां नी िदÐया . अजर् प्र ाĮ झाÐयानंतर २४ तासांत परवानग्या देÁयाचे आदेशही Âयांनी िदले . लàमी रÖता आिण िटळक रÖÂयावरील िमरवणुकांसाठी Öवतंत्र सिमती Öथापन करÁयात येणार असून , वेळेपेक्षा िमरवणुकीची सुरिक्षतता आिण गदीर् िनयंत्रणाला प्र ाधाÆय िदले जाणार आहे . मंडळांनी अमली पदाथर्िवरोधी मोिहमेत सहभागी होऊन प्र बोधनाÂमक देखावे सादर करावेत , असे आवाहनही आयुक्तां नी केले . चार बेस , चार टॉपच ! डीजेला पुणे पोिलसांचा ‘ डोस ’ दहीहंडी , गणेशोÂसवासह सवर्च उÂसवांसाठी Åविनप्रदू षणावर पोिलसांची कडक नजर यूट्यूबवरील आक्षेपाहर् िÓहिडओप्रकरणी पोिलसांची कारवाई पुणे : मुख्यमंत्र ी देव¤द्र फडणवीस , उ¸च व तंत्रिशक्षणमंत्र ी चंद्रकां त पाटील आिण पुणे महापािलके¸या िवधी सिमती सदÖया िमताली साळवेकर यां¸याबाबत यूट्यूबवर अĴील व आक्षेपाहर् वक्तÓये केÐयाप्रकरणी संतोष पंिडत ( ४५ ) याला कोथłड पोिलसांनी गुŁवारी रात्री अटक केली . सोशल मीिडयावर आक्षेपाहर् िÓहिडओ प्र सािरत कłन मिहलांचा िवनयभंग आिण मंÞयांची बदनामी केÐयाचा आरोप Âया¸यावर आहे . याप्रकरणी सािरका राम कांबळे ( ३६ ) यांनी पोिलसांकडे तक्रार िदली . २ सÈट¤बर रोजी यूट्यूबवरील ‘@SantoshPandit6278’ या खाÂयावरील िÓहिडओ Âयां¸या िनदशर्नास आला . ÂयामÅये चंद्रकां त पाटील आिण िमताली साळवेकर यां¸याबाबत अĴील व ल§िगक Öवłपाची शेरेबाजी केÐयाचा आरोप तक्रारीत करÁयात आला आहे .
द्यकीय पदवी असणे आिण प्र Âये क प्र कारचा उपचार करÁयाचा कायदेशीर अिधकार असणे , या दोन Öवतंत्र बाबी आहेत . महाराÕट्रात BAMS डॉक्टरां ¸या allopathic practice संदभार्त Maharashtra Medical Practitioners Act, 1961 मधील Section 25(iv) महßवाचे ठरते . काही िविशĶ पात्रता आिण नŌदणी असलेÐया Indian Medicine practitioners ना modern scientific medicine करÁयाचा अिधकार कायद्याने िदला आहे ; मात्र तो Âयां¸या संबंिधत training ¸या मयार्देपय«त आहे . Âयामुळे ‘BAMS Ìहणजे allopathy बेकायदेशीर ’ िकंवा ‘BAMS डॉक्टरां ना MBBS प्र माणे सवर् allopathic उपचार करता येतात ’, हे दोÆही सरसकट िनÕकषर् चुकीचे ठł शकतात . BHMS ¸या बाबतीतही अशीच कायदेशीर गुंतागुंत आहे . BHMS आिण BHMS सोबत Certificate Course in Modern Pharmacology (CCMP) केलेला practitioner यां¸यात फरक आहे . महाराÕट्रातील लागू कायदेशीर तरतुदींनु सार िविशĶ अटी पूणर् करणार्या registered homoeopathic practitioners ना modern scientific medicine ¸या मयार्िदत वापराची तरतूद आहे . मात्र CCMP Ìहणजे MBBS ची समकक्ष पदवी नÓहे आिण Âयातून अमयार्द allopathic practice चा अिधकारही िमळत नाही . इथेही qualification, registration, training आिण कायद्याने िनिIJत केलेला scope हे चार मुĥे िनणार्यक ठरतात . ‘Registered Medical Practitioner’ या शÊदाभोवतीही गैरसमज आहेत . Drugs and Cosmetics Rules मÅये हा शÊद वापरला जातो ; मात्र सवō¸च Æयायालयाने Dr. Mukhtiar Chand v. State of Punjab या िनणर्यात ÖपĶ केले की या संज्ञेमु ळे Öवतःहून modern medicine करÁयाचा substantive अिधकार िमळत नाही . तो अिधकार संबंिधत m e d i c a l - p r a c t i c e law मधून येतो . Ìहणजे एखादे औषध prescription वर िलिहता येते का आिण ते औषध िलिहÁयाचा कायदेशीर अिधकार Âया Óयक्तीला आहे का , हे दोन Öवतंत्र प्र ij आहेत . Schedule H, H1 िकंवा X मधील औषध िदसले की ‘ हे फक्त MBBS डॉक्टरच िलहू शकतात ’ असा िनÕकषर् काढणेही योग्य नाही . या schedules चा संबंध औषधां¸या िवक्री , prescription आिण िनयामक िनयंत्रणाशी आहे . प्र Âयक्ष प्र ij पुÆहा तोच — ºया practitioner ने औषध िलिहले , Âयाला लागू कायद्यानु सार तो उपचार करÁयाचा अिधकार आहे का ? याच िठकाणी Poonam Verma v. Ashwin Patel हा सवō¸च Æयायालयाचा िनणर्य महßवाचा ठरतो . ºया medical system मÅये practice करÁयाचा कायदेशीर अिधकार नाही , Âया प्र णालीतील उपचार करणे गंभीर ठł शकते , हा Âयातील मूलभूत संदेश आहे . मात्र महाराÕट्रातील नंतर¸या कायदेशीर तरतुदी आिण िविशĶ practitioners ना िमळालेÐया मयार्िदत अिधकारांकडे दुलर्क्ष कłन हा िनणर्य प्र Â येक BAMS िकंवा BHMS practitioner ला अक्षरशः लागू करणेही योग्य ठरणार नाही . कायद्याने उपचार करÁयाचा अिधकार िदला आहे , याचा अथर् उपचार नेहमीच योग्य ठरतो , असेही नाही . चुकीचे िनदान , चुकीचा उपचार िकंवा आवÔयक काळजीचा अभाव असेल , तर वैद्यकीय िनÕकाळजीपणाची जबाबदारी िनमार्ण होऊ शकते . Âयामुळे प्र Âये क प्र करणात दोन प्र ij Öवतंत्रपणे तपासावे लागतात — उपचार वैद्यकीयŀĶ् या योग्य होता का आिण तो उपचार करÁयाचा कायदेशीर अिधकार संबंिधत practitioner कडे होता का ? सामाÆय Łग्णाला कायद्याची कलमे पाठ असÁयाची गरज नाही . मात्र डॉक्टरची qualification, registration, medical system आिण अितिरक्त qualification यांची मािहती घेणे हा Âयाचा अिधकार आहे . डॉक्टर¸या clinic मÅये ही मािहती ÖपĶपणे उपलÊध असणे ही पारदशर्कतेची प्र ाथिमक अट ठरली पािहजे . Cross-system practice ¸या बाबतीत अिधकाराची मयार्दा काय आहे , हेही Łग्णाला सहज समजेल अशा पद्धतीने सांिगतले गेले पािहजे . या िवषयाकडे ‘BAMS िवŁद्ध MBBS’ िकंवा ‘BHMS िवŁद्ध MBBS’ अशा संघषार्¸या चौकटीत पाहणे चुकीचे आहे . प्र ij पदवी मोठी कोणाची , हा नाही ; प्र ij आहे — Łग्णावर उपचार करणार्या Óयक्तीकडे Âया उपचारासाठी कायदेशीर अिधकार , आवÔयक प्र िशक्षण आिण अपेिक्षत कौशÐय आहे का ? सरकार आिण िनयामक संÖथांनी cross-system practice, CCMP आिण उपचारा¸या scope बाबत अिधक ÖपĶ , सुÖपĶ आिण सावर्जिनक मागर्दशर्क तßवे देणे आवÔयक आहे . शेवटी , डॉक्टर¸या नावापुढे ‘Dr.’ असणे हा िवĵासाचा प्र ारं भ असू शकतो ; पण तो उपचारा¸या अिधकाराचा अंितम पुरावा नाही . Łग्णाने prescription कडे पाहताना औषधाचे नाव वाचावेच ; Âयाआधी ते औषध िलिहणार्या Óयक्तीची पात्रता आिण कायदेशीर अिधकारही समजून घ् यावा . कारण आरोग्या¸या बाबतीत अंधिवĵास नÓहे , तर मािहतीपूणर् िवĵास अिधक सुरिक्षत असतो . ‘Dr.’ पुरेसे नाही ; उपचाराचा अिधकार कुठून आला ? पदवी , नŌदणी आिण प्र िशक्षणापलीकडे उपचाराचा कायदेशीर अिधकार नेमका िकती ? डॉक्टर¸या नावापुढे ‘Dr.’ िदसले की Łग्ण िनिIJं त होतो . पण Âया दोन अक्षरां आड कोणती पदवी आहे , कोणÂया वैद्यकीय प्र णालीची नŌदणी आहे आिण नेमका कोणता उपचार करÁयाचा कायदेशीर अिधकार आहे , हा प्र ij बहुतेकदा िवचारलाच जात नाही . BAMS, BHMS, MBBS, BUMS अशा पदÓया वेगवेगÑया असताना उपचाराचा अिधकारही आपोआप समान ठरत नाही . Ìहणूनच prescription हातात पडÐयावर ‘ औषध काय आहे ?’ एवढेच नÓहे , तर ‘ हे औषध िलिहÁयाचा अिधकार नेमका कुणाला आहे ?’ हा प्र ijही Łग्णाने िवचारÁयाची वेळ आली आहे . ॲड . संदेश दराडे B.A., LL.B. | LL.M. (London, UK) nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 वै developednationslaw@gmail.com पुणे : राºयातील वाढÂया अĴील डीजे लावणी कायर्क्रमां ना आळा घालÁयासाठी कायर्क्रमां ¸या परवानगी प्र िक्रये त रंगभूमी प्र योग पिरिनरीक्षण मंडळा¸या ‘ योग्यता प्र माणपत्रा ’ चा समावेश करÁयाची मागणी पुढे आली आहे . यासंदभार्त राÕट्रवादी काँग्रेस¸या िचत्रपट , सािहÂय , कला व सांÖकृितक िवभागाचे प्र दे शाÅयक्ष बाबासाहेब पाटील यांनी सांÖकृितक कायर् िवभागाकडे िनवेदन िदले असून , Âयानुसार पोिलस आयुक्त आिण िजÐहा पोिलस अधीक्षकां ना योग्य Âया सूचना देÁयाबाबत हालचाली सुł झाÐयाचे मुंबई येथील रंगभूमी प्र योग पिरिनरीक्षण मंडळा¸या पत्रातू न ÖपĶ झाले आहे . राºयात िविवध सावर्जिनक कायर्क्रम , यात्रा , उÂसव आिण सांÖकृितक सोहÑयां¸या िनिम°ाने लावणी , लोकनाट्य , तमाशा , लोकसंगीत तसेच डीजे¸या माÅयमातून मनोरंजनाचे कायर्क्रम आयोिजत केले जातात . मात्र , या कायर्क्रमां ¸या नावाखाली अĴीलता , आक्षे पाहर् हावभाव आिण समाजमनावर िवपरीत पिरणाम करणार्या सादरीकरणाबाबत गेÐया काही काळापासून प्र ij उपिÖथत होत आहेत . मनोरंजना¸या नावाखाली सांÖकृितक कलेचे िवद्रू पीकरण होऊ नये आिण पारंपिरक लोककलेचे Öवłप कायम राहावे , यासाठी कायर्क्रमां ¸या पूवर्परीक्षणाची यंत्रण ा अिधक प्र भावी करÁयाची गरज Óयक्त होत आहे . बाबासाहेब पाटील यांनी २९ जुलै २०२६ रोजी सांÖकृितक कायर् िवभागा¸या सिचवांकडे पाठिवलेÐया पत्रात राºयात वाढत चाललेÐया अĴील डीजे लावणी कायर्क्रमां वर िनयंत्रण ठेवÁयासाठी Öवतंत्र सेÆसॉर बोडर् अथवा िनयंत्रण सिमती Öथापन करÁयाची मागणी केली होती . Âयानंतर पयर्टन व सांÖकृितक कायर् िवभागा¸या ३० जुलै २०२६ रोजी¸या पत्राचा संदभर् देत रंगभूमी प्र योग पिरिनरीक्षण मंडळाने राºयातील पोिलस प्र शासनाला याबाबतची कायर्पद्धती ÖपĶ करÁयाचा प्र यÂन केला आहे . मंडळा¸या पत्रानु सार , सांÖकृितक कायर् िवभागाकडून प्र ाĮ िनदेर्शां¸या अनुषंगाने डीजे लावणी कायर्क्रमां साठी मंडळाकडून ‘ योग्यता प्र माणपत्र ’ प्र ाĮ कłन घेÁयाची प्र िक्रया लागू करÁयाचा मुĥा पुढे आला आहे . अशा कायर्क्रमां ना परवानगी देÁयापूवीर् संबंिधत कायर्क्रमाची सामग्री , सादरीकरणाचे Öवłप आिण Âयातील आक्षे पाहर् बाबी तपासून िनणर्य घेÁयाची जबाबदारी िनिIJत करÁयाबाबत पोिलस आयुक्त आिण िजÐहा पोिलस अधीक्षकां ना रंगभूमी मंडळा¸या कायार्लया¸या Öतरावłन योग्य Âया सूचना देÁयाचे सुचिवÁयात आले आहे . मंडळाने आपÐया पत्रात रंगभूमी प्र योग पिरिनरीक्षण मंडळाची कायदेशीर पाĵर्भूमीही ÖपĶ केली आहे . मुंबई पोिलस अिधिनयम , १९५१ मधील कलम ३३ ( १ ) ( वा ) (iii) अÆवये ५ जानेवारी १९५४ रोजी¸या अिधसूचनेनुसार गृह िवभागामाफर्त रंगभूमी प्र योग पिरिनरीक्षण मंडळाची Öथापना करÁयात आली . िचत्रपट वगळता सावर्जिनक मनोरंजनाची िठकाणे , सावर्जिनक मनोरंजनाचे प्र योग , मेळे आिण अशा Öवłपा¸या कायर्क्रमां ना परवानगी देणे , Âयां¸यावर िनयंत्रण ठेवणे आिण Âयासाठीची कायर्पद्धती िनिIJत करÁयाची तरतूद संबंिधत िनयमांमÅये करÁयात आली आहे . या संदभार्त १९६० मधील िनयम तसेच १९७४ मÅये करÁयात आलेÐया सुधािरत िनयमांमधील िनयम क्र मां क १३५ ते १४५ यांचा आधार मंडळाने घेतला आहे . Âयानुसार नाटक , एकांिकका , लोकनाट्य , तमाशा , लावणी , लोकसंगीत , वग , मेळे आदी सावर्जिनक िठकाणी सादर होणार्या मनोरंजना¸या कायर्क्रमां साठी नागिरकांकडून सादर करÁयात आलेÐया िलिखत संिहतेचे मंडळा¸या अशासकीय सदÖयांकडून पूवर्परीक्षण केले जाते . Âयानंतर अÅयक्षां ¸या माÆयतेने संबंिधत कायर्क्रमाला कायमÖवłपी योग्यता प्र माणपत्र देÁयाची पद्धत असÐयाचे पत्रात नमूद करÁयात आले आहे . यामुळे डीजे लावणी¸या नावाखाली सादर होणार्या कायर्क्रमां वर िनयंत्रण आणताना केवळ पोिलस परवानगी पुरेशी आहे का , की सांÖकृितक Öवłप आिण कायर्क्रमातील आशयाची Öवतंत्र छाननी आवÔयक आहे , हा प्र ij पुÆहा ऐरणीवर आला आहे . पोिलसांची जबाबदारी प्र ामुख् याने कायदा व सुÓयवÖथा राखÁयाची असताना कायर्क्रमातील सांÖकृितक आशय , सादरीकरणातील अĴीलता िकंवा आक्षे पाहर् मजकूर तपासÁयासाठी Öवतंत्र तºज्ञ यंत्रणे ची आवÔयकता असÐयाचे या पत्रÓयवहारातू न अधोरेिखत होते . िवशेषतः लावणी ही महाराÕट्रा¸या लोकसंÖकृतीचा अिवभाºय भाग आहे . शािहरी परंपरा , तमाशा आिण लोककलां¸या माÅयमातून सामािजक , राजकीय आिण सांÖकृितक आशय जनमानसापय«त पोहोचिवÁयाचे काम या कलेने केले आहे . Âयामुळे ‘ लावणी ’ या पारंपिरक कलेचे नाव वापłन केवळ उ°ेजक सादरीकरण िकंवा अĴील मनोरंजनाला प्र ोÂसाहन िमळत असेल , तर Âयाचा फटका संपूणर् लोककला परंपरेला बसू शकतो . अशा पिरिÖथतीत िनयंत्रणाचा उĥेश कला बंद करणे नसून ितचे सांÖकृितक Öवłप आिण सावर्जिनक िशÖत जपणे हा असणे आवÔयक आहे . रंगभूमी प्र योग पिरिनरीक्षण मंडळा¸या पत्रामु ळे आता डीजे लावणी कायर्क्रमां ¸या परवानगी प्र िक्रये त मंडळाचे योग्यता प्र माणपत्र िकतपत बंधनकारक राहणार , Âयासाठी कोणती कागदपत्रे आवÔयक असतील , पोिलस प्र शासन आिण मंडळ यां¸यातील समÆवय कसा राहील आिण प्र माणपत्रािशवाय कायर्क्रम झाÐयास आयोजकांवर कोणती कारवाई होईल , याबाबत ÖपĶता अपेिक्षत आहे . सÅया पत्रÓयवहारात या प्र िक्रये बाबत सूचना करÁयात आÐया असÐया तरी प्र Âयक्ष अंमलबजावणीची सिवÖतर कायर्पद्धती ÖपĶ होणे आवÔयक आहे . अĴीलतेला आळा घालÁया¸या नावाखाली पारंपिरक लोककलेवरच िनब«ध येऊ नयेत आिण ÖवातंÞया¸या नावाखाली सावर्जिनक संÖकृतीचे अवमूÐयनही होऊ नये , यामधील समतोल राखणे प्र शासनासमोरील खरी कसोटी ठरणार आहे . डीजेचा आवाज वाढवून लावणीची लोकिप्रयता वाढिवÁयापेक्षा लावणी¸या आशयाची , काÓयाची आिण कलाÂमकतेची उंची वाढिवणे हा महाराÕट्रा¸या सांÖकृितक वारशाचा खरा सÆमान ठरेल . Âयामुळे प्र Öतािवत िनयंत्रण ÓयवÖथा केवळ ‘ परवानगी ’ पुरती न राहता पारदशर्क , ÖपĶ आिण सवर् कायर्क्रमां ना समान िनकष लावणारी असेल का , याकडे आता सांÖकृितक क्षेत्र ाचे लक्ष लागले आहे . डीजे लावणीवर रंगभूमी मंडळाचा अंकुश ? पोिलसांना कायर्क्रमां ¸या परवानगीपूवीर् ‘ योग्यता प्र माणपत्र ’ तपासÁया¸या सूचना ; अĴील कायर्क्रमां वर िनयंत्रणासाठी Öवतंत्र यंत्र णेची मागणी
developednationslaw@gmail.com मुंबई : िदशा सािलयान यां¸या मृÂयू¸या प्र करणातील सहा वषा«चा तपास प्र ijां ¸या भोवर्यातच रािहÐयाचे िनरीक्षण नŌदवत मुंबई उ¸च Æयायालयाने या प्र करणाचा तपास क¤द्रीय अÆवेषण िवभागाकडे (CBI) सोपिवÁयाचे आदेश िदले . पोिलसांनी केलेली चौकशी अपुरी ठरÐयाचे नमूद करत Æयायालयाने प्र थमदशर् नी आढळलेÐया िवसंगतीं¸या पाĵर्भूमीवर दखलपात्र गुÆĻाचा तपास करÁयाची आवÔयकता Óयक्त केली . मात्र , Æयायालयाने कोणÂयाही Óयक्तीला दोषी ठरिवलेले नसून , गुÆहा झाला आहे की नाही हे CBI ¸या तपासातून ÖपĶ होईल , हेही आदेशात ÖपĶ केले आहे . Æयायमूतीर् सारंग Óही . कोतवाल आिण Æयायमूतीर् रंिजतिसÆहा राजा भोसले यां¸या खंडपीठाने हा आदेश िदला . पोिलसांनी आतापय«त प्र ामुख् याने फौजदारी प्र िक्रया संिहते¸या कलम १७४ अंतगर्त चौकशी केली . मात्र , या प्र करणातील पिरिÖथती पाहता केवळ आकिÖमक मृÂयूची चौकशी पुरेशी नसून दखलपात्र गुÆĻा¸या अनुषंगाने सखोल तपासाची गरज असÐयाचे Æयायालयाने नमूद केले . पोिलसांनी २०२० मÅये आिण Âयानंतर २०२३ मÅये फेरतपास कłनही आÂमहÂयेचा िनÕकषर् कायम ठेवला होता . महाराÕट्र सरकार¸या िनदेर्शानंतर करÁयात आलेÐया फेरतपासाचा अहवाल एिप्रल २०२६ मÅये सादर करÁयात आला आिण मे २०२६ मÅये तो ÖवीकारÁयात आला . या फेरतपासातही नवा पुरावा आढळला नसÐयाचे पोिलसांनी नमूद केले होते . मात्र , Æयायालयासमोर आलेÐया बाबींमु ळे तपासा¸या पद्धतीवरच प्र ijिचÆह िनमार्ण झाले . घटनाÖथळी पोहोचूनही पंचनामा नऊ तासांहून अिधक काळ उिशराने करÁयात आला . या िवलंबाचे समाधानकारक ÖपĶीकरण नसÐयाचे Æयायालयाने नमूद केले . घटनाÖथळी पोिलसां¸या उपिÖथतीबाबत¸या CCTV नŌदी आिण तपासातील उÐलेख यामÅयेही िवसंगती असÐयाचे िनदशर्नास आले . घटनाÖथळी रक्त आढळÐयाचे प्र Â यक्षदशीर्ं नी सांिगतले असतानाही रक्ताने माखलेली माती जĮ करÁयात आली नसÐयाची बाबही Æयायालयाने अधोरेिखत केली . शविव¸छेदन अहवालातील जखमा आिण बाराÓया मजÐयावłन पडÐया¸या किथत घटनेचा संबंध तपासÁयासाठी तºज्ञां ¸या मताची आवÔयकता असÐयाचेही Æयायालयाने सूिचत केले . फॉरेिÆसक तपासातील काही बाबींवरही प्र ij उपिÖथत झाले . कपड्यांवरील रक्ताचे प्र माण अपेक्षेपेक्षा कमी असÐयाबाबत तपास अिधकार्यां नीच शंका Óयक्त केली होती . Âयाचबरोबर लॅपटॉप आिण मोबाईलसारखे महßवाचे इलेक्ट्रॉिनक पुरावे घटनाÖथळा¸या पंचनाÌयावेळी जĮ झाले नाहीत . ते घटनेनंतर काही िदवसांनी , १७ जून २०२० रोजी जĮ करÁयात आले . तपासाने प्र ij िमटवले नाहीत ; वाढवले Æयायालयाने या प्र करण ातील सवा«त महßवाचे िनरीक्षण नŌदिवताना Ìहटले की , दोन टÈÈयांत आिण जवळपास सहा वषेर् तपास होऊनही अनेक प्र ij अनु°िरत आहेत . कलम १७४ अंतगर्त चौकशीचा उĥेश इतका प्र दीघर् तपास करणे नाही . आतापय«त¸या तपासामुळे प्र ijां ची उ°रे िमळÁयाऐवजी अिधक प्र ij िनमार्ण झाले आहेत . Âयामुळे Öवतंत्र आिण सखोल तपासाची गरज असÐयाचे Æयायालयाने ÖपĶ केले . CBI कडून FIR; तपासाला नवी िदशा Æयायालयाने मुंबई िवभागातील CBI ¸या प्र भारी अिधकार्याला अनुभवी विरķ अिधकार्याची तपासी अिधकारी Ìहणून िनयुक्ती करÁयाचे िनदेर्श िदले आहेत . संबंिधत यािचकाकÂयार्चा जबाब नŌदवून FIR दाखल करावी आिण िदशा सािलयान यां¸या मृÂयूशी संबंिधत सवर् बाबींचा तपास करावा , असे आदेशात नमूद आहे . तपास सÅया¸या भारतीय नागिरक सुरक्षा संिहता (BNSS), २०२३मधील लागू तरतुदींनु सार करÁयात यावा , असेही Æयायालयाने ÖपĶ केले आहे . तपासात गुÆहा झाÐयाचे िनÕपÆन झाÐयास सक्षम Æयायालयात योग्य अहवाल दाखल करावा ; गुÆहा िसद्ध न झाÐयास Âयानुसार अंितम अहवाल सादर करÁयाची मुभा CBI ला आहे . CBI ¸या िनÕकषार्शी यािचकाकतार् असहमत असÐयास Âयाला कायद्यानु सार िनषेध यािचका दाखल करÁयाचा मागर् खुला राहणार आहे . दरÌयान , मळवणी पोिलस ठाÁयातील संबंिधत अिधकार्यां नी प्र करणातील कागदपत्रे आिण जĮ वÖतू CBI ¸या तपासी अिधकार्याकडे सुपूदर् कराÓयात , असेही Æयायालयाने िनदेर्श िदले . सहा वषा«त प्र ij सुटले नाहीत ; तपासाने उ°रे देÁयाऐवजी नवे प्र ij िनमार्ण केले : मुंबई उ¸च Æयायालय Registration for Periodicals Title “Developed Nations” vide PRGI Registration No. MHMUL/25/A0594. Printed by Shree Samarth Printers, Published by Sanjay Raghunath Sapkale on behalf of Sanjay Raghunath Sapkale, printed at Pune and published at C - 205, Fortune Empress Society, Haandewadi Road, Autade Haandewadi, Haveli, Hadapsar. Resident Editor : Dr. Ashok Tukaram Balgude, Managing Editor : M J Srikant. nwUo, e{Zdma, {X. 05 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 11 gßQ>|~a> 2026 developednationslaw@gmail.com अंबाजोगाई : येथील िजÐहा व सत्र Æयायालयात Æयायालयीन कामकाज सुł असतानाच अितिरक्त सत्र Æयायाधीश डॉ . रचना तेहरा यांना गुŁवारी सक्तीची सेवािनवृ°ी देÁयात आÐयाने Æयायालयीन व िवधी वतुर्ळात मोठी खळबळ उडाली . मुंबई उ¸च Æयायालया¸या थेट िनदेर्शानुसार ही कारवाई करÁयात आÐयाचे समोर आले आहे . बीडचे प्र मु ख िजÐहा व सत्र Æयायाधीश Öवतः अंबाजोगाई येथे उपिÖथत राहून या आदेशाची अंमलबजावणी केÐयाने या कारवाईचे गांभीयर् अिधक अधोरेिखत झाले आहे . Æयायालयीन कामकाज सुरळीत सुł असताना अचानक झालेÐया या कारवाईमुळे अंबाजोगाई Æयायालयातील Æयाियक अिधकारी , कमर्चारी तसेच िवधी क्षेत्र ातील Óयक्तींमÅये चचेर्ला उधाण आले . िवशेष Ìहणजे , राÕट्रीय लोकअदालती¸या पू वर्तयारीसाठी Æयायालयात महßवाची बैठक सुł असतानाच ही कारवाई करÁयात आली . Âयामुळे Æयायालयीन प्र शासनातील या घडामोडीने सवा«चे लक्ष वेधून घेतले आहे . गुŁवारी सकाळ¸या सत्रात डॉ . रचना तेहरा यां¸या अÅयक्षतेखाली आगामी राÕट्रीय लोकअदालती¸या पू वर्तयारीसाठी Æयायाधीश , भूसंपादन अिधकारी आिण संबंिधत अिधकार्यां ची बैठक घेÁयात आली होती . बैठकीत राÕट्रीय लोकअदालतीसाठी प्र लं िबत प्र करणे , Âयांचे संभाÓय तडजोडीने िनवारण , संबंिधत िवभागांमधील समÆवय आिण आवÔयक पूवर्तयारी याबाबत चचार् करÁयात आली . बैठक संपÐयानंतर डॉ . तेहरा नेहमीप्रमाणे Æयायालयीन कामकाजासाठी आपÐया दालनात गेÐया असताना बीडचे प्र मु ख िजÐहा Æयायाधीश यां¸या पथकाने तेथे जाऊन सक्ती¸या सेवािनवृ°ी¸या आदेशाची अंमलबजावणी केली . मुंबई उ¸च Æयायालया¸या िनदेर्शानुसार झालेÐया या कारवाईमुळे Æयायालयीन वतुर्ळात िविवध प्र ij उपिÖथत झाले आहेत . मात्र , संबंिधत आदेशामागील कारणे िकंवा प्र शासनाकडू न करÁयात आलेÐया कारवाईची सिवÖतर पाĵर्भूमी अिधकृतरीÂया ÖपĶ झालेली नाही . Âयामुळे या प्र करणाबाबत तकर् - िवतकर् करÁयाऐवजी अिधकृत आदेशातील बाबी आिण Æयायालयीन प्र शासनाकडू न उपलÊध होणारी मािहती महßवाची ठरणार आहे . Æयायालयीन अिधकार्याला सक्तीची सेवािनवृ°ी देणे ही िनयिमत प्र शासकीय प्र िक्रया नसून अÂयंत गंभीर Öवłपाची कारवाई मानली जाते . अशा कारवाईमुळे संबंिधत Æयाियक अिधकार्या¸या सेवािवषयक िÖथतीवर थेट पिरणाम होतो . Âयामुळे या िनणर्यामागील प्र शासकीय व Æयाियक प्र िक्रयेबाबत िवधी क्षेत्र ात Öवाभािवकच उÂसुकता िनमार्ण झाली आहे . अंबाजोगाई येथील Æयायालयात राÕट्रीय लोकअदालती¸या पूवर्तयारीसाठी बैठक सुł असताना दुसरीकडे सक्ती¸या सेवािनवृ°ी¸या आदेशाची अंमलबजावणी होणे ही या घटनेची िवशेष बाब ठरली . Æयायालयीन कामकाज , प्र शासन आिण िशÖत या ितÆही बाबीं¸या ŀĶीने या कारवाईकडे पािहले जात आहे . ÆयायÓयवÖथेवरील नागिरकांचा िवĵास हा केवळ िनकालांवर नÓहे , तर Æयायालयीन प्र शासनातील पारदशर्कता , िशÖत आिण उ°रदाियÂवावरही अवलंबून असतो . Âयामुळे अशा कारवाईची कारणमीमांसा अिधकृतरीÂया ÖपĶ होणे हीदेखील िततकीच महßवाची बाब आहे . दरÌयान , बीडचे प्र मु ख िजÐहा Æयायाधीश आपÐया पथकासह अंबाजोगाई Æयायालयात प्र Âयक्ष उपिÖथत राहू न आदेशाची अंमलबजावणी कłन परतÐयाचे समोर आले आहे . Æयायालयीन कामकाज सुł असताना विरķ Æयाियक अिधकार्या¸या दालनात जाऊन आदेशाची अंमलबजावणी करÁयाची घटना अंबाजोगाई¸या Æयायालयीन इितहासात चचेर्चा िवषय ठरली आहे . या संपूणर् प्र करणामु ळे अंबाजोगाई Æयायालयातील Æयाियक व प्र शासकीय वातावरणात मोठी चचार् सुł झाली असून , मुंबई उ¸च Æयायालया¸या आदेशातील नेमक्या बाबी , कारवाईची पाĵर्भूमी आिण पुढील प्र शासकीय प्र िक्रया काय असेल , याकडे आता िवधी क्षेत्र ाचे लक्ष लागले आहे . Æयायालयीन ÓयवÖथेतील िशÖत आिण संÖथाÂमक Öवाय°ता कायम ठेवताना प्र Âयेक कारवाईबाबत आवÔयक ती ÖपĶता आिण पारदशर्कता राखली जाणे हीच या घटनेतून पुढे येणारी महßवाची अपेक्षा आहे . अंबाजोगाई Æयायालयात Æयायाधीशां¸या सक्ती¸या सेवािनवृ °ीने खळबळ अितिरक्त सत्र Æयायाधीश डॉ . रचना तेहरा यां¸यावर कारवाई मुंबई उ¸च Æयायालया¸या िनदेर्शानुसार बीड¸या प्र मु ख िजÐहा Æयायाधीशांकडून आदेशाची अंमलबजावणी िदशा सािलयान मृÂयूचा तपास आता CBI कडे
