: PRGI No. : MHMUL/25/A0594 d ² ¦¡¯¯£¸¼ɑeȴ ¦´ƫŇ¯£¯²±£¦¯¯£±©¯±ª¯°ɑ§²¸÷¯ df© 1 A§H$ … 3 gmám{hH$ nwUo, e{Zdma, {X. 29 Am°JñQ> Vo ewH«$dma {X. 04 gßQ>|~a> 2026 nmZo … 12 ñdmJV ‘yë¶y … 10 é. महसूल Æयायालयांचे Öवतंत्र Æयाियक दालन - काळाची गरज रतीय संिवधानाचे अनु¸छेद ५० ÖपĶ शÊदांत सांगते की , लोकशाही¸या बळकटीकरणासाठी ÆयायÓयवÖथा आिण कायर्कारी ÓयवÖथा (Executive and Judiciary) एकमेकांपासून Öवतंत्र असायला हÓयात . मात्र , ÖवातंÞया¸या सात दशकांनंतरही महसूल प्र शासनातील अधर्Æयाियक (Quasi-Judicial) ÓयवÖथा याच घटनाÂमक तßवाला हरताळ फासत आहे . आज महसूल अिधकार्यां ¸या दालनात चालणारे कामकाज Æयायशाľ , गांभीयर् आिण पारदशर्कतेला ितलांजली देणारे ठरत असून , ही यंत्रणा केवळ प्र शासकीय अिधकारांचा गैरवापर आिण भ्र Ķाचाराचे क¤द्र बनली आहे . पुणे आिण संपूणर् महाराÕट्रातील विकलांमधून महसूल प्र श ासनाचे ‘ Æयाियक ’ आिण ‘ प्र शासकीय ’ अशा दोन Öवतंत्र िवभागांत िवभाजन करÁयाची उठलेली मागणी राÖत आिण तातडीने दखल घेÁयाजोगी आहे . दुहेरी जबाबदारीचा बळी : Æयायदान तहसीलदार , उपिवभागीय अिधकारी (SDO) िकंवा िजÐहािधकारी हे मुळात कायर्कारी अिधकारी आहेत . कायदा - सुÓयवÖथा , Óहीआयपी दौरे , नैसिगर्क आप°ी , िनवडणुका आिण महसूल संकलन ही Âयांची मुख्य कामे असतात . अशा ÓयÖत िदनक्रमात Æयायदान हे Âयां¸यासाठी केवळ ‘ दुÍयम आिण उरलेले काम ’ ठरते . या दुहेरी जबाबदारीचे दुÕपिरणाम Æयाियक प्र िक्रये ला बािधत करत आहेत . Æयाियक िशÖत आिण पोशाखाचा अभाव डायसवर बसून Æयायाधीशा¸या भूिमकेत असतानाही फोनवर बोलणे , प्र शासकीय फायली हाताळणे आिण इतर अËयागतांना भेटणे हे िनÂयाचे झाले आहे . Æयाियक कामकाजासाठी आवÔयक असलेली िशÖत , गांभीयर् आिण Öवतंत्र वातावरण अनेक िठकाणी िदसून येत नाही . विकलांशी अयोग्य Óयवहार Æयायालयाचे अिधकृत घटक (Officers of the Court) असणार्या विकलांना प्र शासकीय किनķ कमर्चार्यां सारखी वागणूक िदली जाते , ºयामुळे विकली पेशा¸या प्र ितķे ला आिण ‘ बार - ब¤च ’ ¸या नाÂयाला गंभीर तडा जातो . नैसिगर्क Æयाया¸या तßवांचा संकोच िदवाणी प्र िक्र या संिहता (CPC) आिण भारतीय साक्ष कायद्याचे औपचािरक प्र िशक्षण भा . बाणेर येथील रिहवासी रामिवलास कुमावत यांनी ‘ एमजी मोटसर् ’ िवरोधात ग्र ाहक आयोगात तक्रार दाखल केली होती . कुमावत यांनी कंपनी¸या अिधकृत िवतरकाकडून जून २०२० मÅये २२ लाख २४ हजार Łपयांना कार खरेदी केली होती . मात्र , वाहन खरेदी केÐयानंतर काही िदवसांतच इंिजनमÅये गंभीर तांित्रक िबघाड िनमार्ण झाला . सुŁवातीला िकरकोळ दोष असÐयाचे गृहीत धłन कुमावत यांनी वाहन अिधकृत सिÓहर्स स¤टरमÅये दुŁÖतीसाठी नेले . कंपनीकडून दुŁÖती करÁयात आली ; मात्र वाहन वापरात आणÐयानंतर पुÆहा Âयाच प्र कारचा दोष िनमार्ण होत रािहला . Âयामुळे कार अनेक वेळा सिÓहर्स स¤टरमÅये द्य ावी लागली . पिरणामी , महागडी कार खरेदी कłनही ितचा अपेिक्षत पद्धतीने वापर करणे ग्र ाहकाला शक्य झाले नाही . वारंवार दुŁÖती , सिÓहर्स स¤टर¸या फेर्या , वेळेचा अपÓयय आिण आिथर्क नुकसान यामुळे कुमावत यांना मानिसक त्र ासालाही सामोरे जावे लागले . कंपनीकडून दोष कायमÖवłपी दूर करÁयासाठी प्र यÂन झाले , तरी अपेिक्षत पिरणाम िमळाला नाही . अखेर कुमावत यांनी ॲड . समीर काळे यां¸यामाफर्त ग्र ाहक आयोगात धाव घेतली . दुŁÖतीचा इितहास ठरला महßवाचा तक्रारी¸या सुनावणीदरÌयान वाहनाचे सिÓहर्स रेकॉडर् , दुŁÖतीचा इितहास , तांित्रक कागदपत्रे आिण अÆय संबंिधत पुरावे आयोगासमोर सादर करÁयात आले . वाहनातील दोष वारंवार दुŁÖती कłनही दूर झाला नसÐयाचा मुĥा तक्रारदारा¸या वतीने मांडÁयात आला . इंिजनमधील िबघाड हा केवळ वाहना¸या वापरामुळे िनमार्ण झालेला नसून वाहना¸या उÂपादनाशी संबंिधत मूलभूत २२ लाखांची कार ; तरीही मनĒताप ! नवीन कार द्य ा , नाही तर Óयाजासह पैसे परत करा ; ग्र ाहक आयोगाचा कं पनीला आदेश developednationslaw@gmail.com पुणे : घरात झोपलेÐया वृद्ध मिहलेवर प्र ाणघातक हÐला झाला असताना Âयाची आपÐयाला कÐपनाच नÓहती , असा आरोपींचा दावा Æयायालयाने फेटाळून लावला . घटनेचे ÖपĶीकरण देÁयाची जबाबदारी आरोपींची असताना Âयांनी बाळगलेले मौन हे प्र बळ पिरिÖथतीजÆय पुरावा ठरते , असे िनरीक्षण नŌदवत अितिरक्त सत्र Æयायालयाने वृद्ध मिहले¸या खूनप्रकरणी दोघांना जÆमठेपेची िशक्षा सुनावली . आरोपींनी गावातील िवरोधकांना खोट्या खुना¸या गुÆĻात अडकिवÁया¸या उĥेशाने Öवतः¸या कुटुंबातील मिहलेचा खून केÐयाचे तपासात िनÕपÆन झाले . अितिरक्त सत्र Æयायाधीश रवींद्र िहवसे यांनी आिजनाथ ठानलाल भोसले ( ४० ) आिण आकाश िशवराम चÓहाण ( २९ , दोघे रा . वाडे बोÐहाई , खुटाळे वÖती ) यांना जÆमठेप आिण प्र Âयेकी एक हजार Łपये दंडाची िशक्षा सुनावली . ही घटना २५ जून २०१६ रोजी घडली होती . आरोपीं¸या हÐÐयात मांगी भोसले यांचा मृÂयू झाला . शविव¸छेदन अहवालात Âयां¸या शरीरावर अनेक गंभीर जखमा आढळÐया . आिजनाथ भोसले याने पोिलसांना घटनेची मािहती देताना आकिÖमक मृÂयूची नŌद करÁयास सांिगतले होते . मात्र , तपासादरÌयान हा खून गावातील िवरोधकांना खोट्या गुÆĻात अडकिवÁया¸या कटातून करÁयात आÐयाचे समोर आले . पोिलसांनी दोÆही आरोपींना अटक कłन आरोपपत्र दाखल केले . खटÐयात सरकारी वकील प्र दीप गेहलोत यांनी दहा साक्षीदार तपासले . आरोपीं¸या कपड्यांवर तसेच लोखंडी रॉडवर मानवी रक्ताचे डाग आढळÐयाचे पुराÓयातून ÖपĶ झाले . ‘ हÐÐयाची कÐपना नÓहती ’ हा दावा फेटाळला बचाव पक्षाने हा खटला राजकीय दबावातून दाखल करÁयात आÐयाचा , तसेच आरोपी पारधी developednationslaw@gmail.com पुणे : तÊबल २२ लाख २४ हजार Łपये मोजून कार खरेदी केÐयानंतर काही िदवसांतच इंिजनमÅये गंभीर तांित्रक िबघाड सुł झाला . वारंवार अिधकृत सिÓहर्स स¤टरमÅये दुŁÖती कłनही दोष कायम रािहÐयाने ग्र ाहकाला मोठा आिथर्क व मानिसक त्र ास सहन करावा लागला . या प्र करणाची दखल घेत अितिरक्त िजÐहा ग्र ाहक तक्रार िनवारण आयोगाने कार उÂपादक कंपनीला Âयाच मॉडेलचे नवीन व दोषमुक्त वाहन संपूणर् वॉरंटीसह देÁयाचा आदेश िदला आहे . नवीन वाहन देणे शक्य नसÐयास कारची संपूणर् खरेदी िकंमत Óयाजासह परत करÁयाचे िनदेर्शही आयोगाने िदले आहेत . यािशवाय ग्र ाहकाला झालेला मानिसक त्र ास , आिथर्क नुकसान आिण Æयायालयीन खचार्पोटी १ लाख १५ हजार Łपये नुकसानभरपाई देÁयाचे आदेश देÁयात आले आहेत . दोष असÐयाचे तक्रारदारा¸या वतीने सांगÁयात आले . वाहन िवक्रीनं तर ग्र ाहकाला अपेिक्षत दजार्ची सेवा िमळणे ही उÂपादकाची जबाबदारी असÐयाचेही ॲड . काळे यांनी आयोगा¸या िनदशर्नास आणून िदले . पुरावे आिण प्र करणातील पिरिÖथतीचा िवचार कłन आयोगाने ‘ वारंवार दुŁÖती Ìहणजे दोषमुक्त सेवा नÓहे ’ “ उÂपादनातील मूलभूत दोष असलेÐया वाहनाची केवळ वारंवार दुŁÖती कłन उÂपादक आपली जबाबदारी झटकू शकत नाही . ग्र ाहकाने मोठी रक्कम मोजून वाहन खरेदी केÐयानंतर Âयाला िवĵासाहर् आिण दोषमुक्त वाहन िमळणे अपेिक्षत असते . या िनणर्यामुळे ग्र ाहक सं रक्षणा¸या तßवाला बळ िमळाले असून वाहन उÂपादकांना उÂपादनाची गुणव°ा आिण िवक्रीनं तरची सेवा याबाबत अिधक जबाबदारीने वागÁयाचा ÖपĶ संदेश िमळतो ,” असे तक्रारदार ग्र ाहकाचे वकील ॲड . समीर काळे यांनी सांिगतले . आरोपींचे ‘ मौन ’ ठरले खुनाचा पुरावा ! वृद्ध मिहले¸या हÂयेप्रकरणी दोघां ना जÆमठेप ; Æयायालयाचे महßवपूणर् िनरीक्षण
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 शेखर सराफ आिण Æया . अवधेश कुमार चौधरी यां¸या खंडपीठाने Öथावर मालम°े¸या मालकी िकंवा ताÊया¸या वादात पोिलसांनी हÖतक्षेप कłन Æयायिनवाडा कł नये , असे ÖपĶ केले आहे . प्र करणाची पाĵर्भूमीही गंभीर आहे . ८५ वषीर्य वृद्ध मिहलेचा नातेवाईकांशी कौटुंिबक मालम°ेवłन वाद सुł होता आिण Âयासंदभार्तील िदवाणी खटला Æयायालयात प्र लं िबत होता . असे असतानाही पोिलसांकडून चौकशी¸या नावाखाली दबाव आणला जात असÐयाची तक्रार करÁयात आली . Âयािवरोधात वृद्ध मिहलेने उ¸च Æयायालयाचे दार ठोठावले . Æयायालयाने या प्र करणातू न अिधकारक्षेत्र ाची सीमारेषाच अधोरेिखत केली . एखाद्या जिमनीचा मालक कोण , कायदेशीर ताबा कोणाचा , दोन मालम°ांमधील हĥ नेमकी कुठपय«त — हे प्र ij पुरावे , कागदपत्रे आिण कायद्या¸या आधारे िदवाणी Æयायालयाने ठरवायचे असतात . पोिलस िकंवा अÆय प्र शासकीय अिधकारी Æयायाधीशाची भूिमका घेऊ शकत नाहीत . आपÐया समाजात मात्र ‘ पोिलस ठाÁयाची नोटीस ’ एवढ्यानेच सामाÆय नागिरक घाबरतो . या मानिसकतेचा गैरफायदा घेऊन एखादा पक्षकार दुसर्याला वठणीवर आणÁयासाठी पोिलस यंत्रणेचा वापर करीत असेल , तर हा प्र कार केवळ Óयक्तीिवरोधातील दबाव राहत नाही ; तो Æयायालयीन प्र िक्रये¸या अिधकारावरच घाला ठरतो . िवशेषतः मालम°ेचा वाद Æयायालयात प्र लं िबत असताना एका पक्षकाराला पोिलस ठाÁयात बोलावणे , धमकावणे , दबाव आणणे िकंवा मालम°ेतून बाहेर पडÁयास भाग पाडणे , ही ÆयायÓयवÖथेला समांतर प्र िक्रया उभी करÁयाची धोकादायक प्र वृ °ी आहे . खाकीला अिधकार आहे ; पण मालकी ठरिवÁयाचा अिधकार नाही . याचा अथर् मालम°े¸या वादात पोिलसांची भूिमका शूÆय आहे , असा नाही . वादातून हाणामारी , िहंसाचार िकंवा सावर्जिनक शांतता भंग होÁयाची शक्यता असÐयास कायदा व सुÓयवÖथा राखणे ही पोिलसांची जबाबदारी आहे . िदवाणी Æयायालया¸या आदेशाची अंमलबजावणी करÁयासाठी आवÔयक ती मदतही पोिलस देऊ शकतात . मात्र , Âया आदेशा¸या पलीकडे जाऊन मालकी िकंवा ताÊयाचा Öवतःहून िनणर्य देणे Âयां¸या अिधकारक्षेत्राबाहेरचे आहे . महसूल यंत्रणेलाही याच मयार्दा लागू होतात . महसूल नŌदी , फेरफार िकंवा प्र शासकीय प्र िक्रया यांना Âयांचे Öवतंत्र महßव असले , तरी खासगी मालकी हक्काचा अंितम Æयायिनवाडा करÁयाचे काम महसूल अिधकार्यां चे नाही . प्र Âयेक शासकीय संÖथेचे अिधकारक्षेत्र कायद्याने िनिIJत केले आहे . अिधकार िमळाला Ìहणून तो अमयार्द झाला , असे समजणे हीच कायद्या¸या राºयासाठी धोक्याची सुŁवात आहे . या प्र करणातू न पोिलस प्र शासनानेही आÂमपरीक्षण करÁयाची गरज आहे . नागिरका¸या तक्रारीची दखल घेणे आिण कायदा - सुÓयवÖथा राखणे हे पोिलसांचे कतर्Óय आहे ; पण दोन खासगी Óयक्तींमधील हक्काचा वाद Öवतः¸या अिधकाराने िमटिवणे हे Âयांचे काम नाही . अÆयथा Æयायालयात सुł असलेÐया प्र िक्रयेवर पोिलस ठाÁयाचा दबाव िनमार्ण होईल . लोकशाहीची ताकदच अिधकारां¸या िवभाजनात आहे . पोिलसांनी कायदा अंमलात आणायचा , तपास करायचा आिण शांतता राखायची . महसूल प्र शासनाने आपÐया कायदेशीर अिधकारक्षेत्रात काम करायचे . Æयायालयाने हक्कां चा िनवाडा करायचा . ही सीमारेषा पुसली तर ‘ कायद्याचे राºय ’ उरणार नाही ; Âयाऐवजी ‘ ºया¸या हातात स°ा Âयाचा Æयाय ’ अशी धोकादायक िÖथती िनमार्ण होईल . सवर्सामाÆय नागिरकांसाठी या िनकालाचा संदेश िततकाच महßवाचा आहे . घर , जमीन , वारसा िकंवा ताÊयाचा वाद असेल तर कायदेशीर कागदपत्रे आिण पुराÓयां¸या आधारे सक्षम Æयायालयात दाद मागणे हा योग्य मागर् आहे . पोिलसांकडे तक्रार केली Ìहणून मालकी हक्क िसद्ध होत नाही आिण पोिलसां¸या दबावामुळे कोणाचाही कायदेशीर हक्क आपोआप संपत नाही . Æयायालयाने पोिलसांना िदलेली ही कानिपचकी Ìहणूनच केवळ एका प्र करणापु रती मयार्िदत नाही . ती प्र Âयेक अिधकार्याला आिण प्र Âयेक नागिरकाला कायद्या¸या सीमांची आठवण कłन देणारी आहे . मालकीचा िनणर्य खाकी¸या धाकाने नÓहे , तर कायद्या¸या कसोटीवर झाला पािहजे . पोिलसांनी कायदा हातात घ् यावा ; Æयाय नाही . Æयायासनावर बसÁयाचा अिधकार Æयायालयाचाच . नागिरकां¸या घराचे , जिमनीचे आिण हक्कां चे संरक्षण ‘ वदीर्¸या दबावाने ’ नÓहे , तर कायद्या¸या आधाराने झाले पािहजे . ‘ तुम्ही मध्ये पडू नका !’ मालमत्तेच्या वादात पोिलसांना न्य ायालयाची कानिपचकी मालकीचा िनवाडा खाकीने नÓहे , Æयायालयानेच करायचा ; नागिरकां¸या हक्कां चे संरक्षण करणारा महßवपूणर् संदेश Æया . घर िकंवा जिमनीचा तुकडा सामाÆय माणसासाठी केवळ मालम°ा नसतो ; Âयात आयुÕयभराची कमाई , कĶ आिण सुरिक्षततेची ÖवÈने गुंतलेली असतात . Âयामुळे मालकी हक्काचा वाद िनमार्ण झाला की माणूस आधीच अÖवÖथ असतो . Âयात Æयायालयात प्र करण प्र लं िबत असतानाही पोिलसांनी एखाद्या पक्षकारावर दबाव आणला , तर कायद्याचा आधार घेÁयासाठी गेलेÐया नागिरकासमोरच ‘ खाकीचा धाक ’ उभा राहतो . अशा वेळी अलाहाबाद उ¸च Æयायालयाने िदलेला संदेश अÂयंत ÖपĶ आहे . मालम°ेचा मालक कोण , हे पोिलसांनी ठरवायचे नाही ; Âयासाठी Æयायालय आहे . ॲड . िवĵनाथ गŁड माÅयम अËयासक ; िप्रं ट आिण िडिजटल माÅयम Óयवसायाचा दोन दशकांहून अिधक अनुभव . सÅया िशवाजीनगर िजÐहा व सत्र Æयायालयात पूणर्वेळ वकील Ìहणून कायर्रत . टोÆम¤ट कोटार्तील पिहÐया ‘ मेÆशिनंग ’ पासून महाराÕट्राबाहेरील Æयायालयांपय«त ॲड . िवराज करचे यांची उÐलेखनीय वाटचाल .... विकली¸या पिहÐयाच िदवशी Æयायालयासमोर उभे राहÁयाची भीती ... Âयानंतर काही िदवसांतच बलाÂकारा¸या गंभीर गुÆĻातील आरोपी¸या जािमनासाठी Æयायालयात युिक्तवाद करÁयाचे आÓहान ! या आÓहानाला आÂमिवĵासाने सामोरे जात Æयायालयाला कायदेशीर मुĥे पटवून देत जामीन िमळवून देणारे ॲड . िवराज बाबासाहेब करचे यांचा विकलीचा प्र वास संघषर् , धाडस आिण आÂमिवĵासाची प्रे रणादायी कहाणी आहे . बीसीएस , एलएलबी , डीसीसीएलचे िशक्षण घेतलेÐया ॲड . करचे यांनी २०१५ मÅये लॉ कॉलेज , हडपसर येथून विकलीचे िशक्षण पूणर् कłन बार कौिÆसलमÅये नŌदणी केली आिण सनद प्र ाĮ केली . पुणे कँप येथील कँटोÆम¤ट कोटार्त ॲड . नर¤द्र जाधव यां¸या मागर्दशर्नाखाली ºयुिनयर Ìहणून Âयांनी विकलीची सुŁवात केली . पिहÐयाच िदवशी जाधव यांनी Âयांना एका प्र करणात Æयायालयासमोर ‘ मेÆशिनंग ’ करÁयासाठी उभे केले . मनात धाकधूक होती ; मात्र आÂमिवĵासाने Âयांनी काम पूणर् केले . तो पिहला क्ष णच पुढील विकली¸या प्र वासाचा आÂमिवĵास ठरला . विकली¸या सुŁवाती¸या काळातच आलेले पिहले गंभीर प्र करण Âयां¸या कारिकदीर्तील महßवाचा टÈपा ठरले . ॲड . िवशाल लोखंडे यांनी आळंदी पोिलस ठाÁयातील बलाÂकारा¸या गुÆĻाची एफआयआर पाठवून जािमनासाठी प्र यÂन करÁयास सांिगतले . अनुभव कमी आिण प्र करण गंभीर असÐयाने सुŁवातीला ते काहीसे घाबरले . मात्र , Âयांनी ॲड . नर¤द्र जाधव यांचे मागर्दशर्न घेतले . Âयानंतर Öवतः बेल अजार्चा मसुदा तयार कłन तो खेड - राजगुŁनगर Æयायालयात दाखल केला . प्र करण सुनावणीस आले आिण Âयांचे नाव पुकारले गेले . सुŁवातीची भीती बाजूला सारत Âयांनी प्र करणातील कायदेशीर मुĥे आिण वÖतुिÖथती Æयायालयासमोर मांडली . युिक्तवाद ग्र ाĻ धरत Æयायालयाने आरोपीचा जामीन मंजूर केला . विकली¸या पिहÐया मोठ्या परीक्षे त िमळालेले हे यश Âयां¸या आÂमिवĵासाला नवी उभारी देणारे ठरले . युिक्त वादानंतर एका ºयेķ विकलांनी , “ बाळ , छान युिक्तवाद केला ,” अशी िदलेली शाबासकी आजही Âयां¸या Öमरणात आहे . Âयानंतर ॲड . करचे यांनी िविवध Öवłपा¸या अनेक प्र करणां मÅये Æयायालयीन कामकाज केले . महाराÕट्रातील िविवध Æयायालयांसह महाराÕट्राबाहे रही Âयांनी विकली केली . िवजापूर ( कनार्टक ), अहमदाबाद ( गुजरात ), पोटर् Êलेअर ( अंदमान - िनकोबार ) आिण इंदूर ( मÅय प्र दे श ) येथे जाऊनही Âयांनी प्र करणां मÅये युिक्तवाद केला आहे . वेगवेगÑया Æयायालयांचा अनुभव आिण सातÂयाने कायद्याचा अËयास करÁयाची वृ°ी यामुळे Âयां¸या Óयावसाियक वाटचालीला Óयापक आयाम िमळाला . सन २०२० - २१ मÅये पुणे बार असोिसएशन¸या सदÖयपदी िनवडून येत संघटने¸या कामकाजात सहभागी होÁयाची संधीही Âयांना िमळाली . विकली¸या क्षेत्र ात दशकभर उÐलेखनीय कायर् केÐयाबĥल २०२५ मÅये ऐितहािसक लाल महल येथे Âयांना ‘ िशवसÆमान पुरÖकार ’ देऊन गौरिवÁयात आले . ॲड . िवराज करचे यांची वाटचाल नवोिदत विकलांसाठी एक महßवाचा संदेश देते — विकलीमÅये पिहली भीती Öवाभािवक असते ; पण अËयास , मागर्दशर्न आिण आÂमिवĵासा¸या जोरावर तीच भीती पुढे ताकद बनते . Æयायालयात उभे राहÁयाची संधी िमळाÐयावर मागे न हटता कायद्या¸या कसोटीवर आपली बाजू मांडÁयाची तयारी असेल , तर अनुभवाचा प्र Âये क िदवस विकलाला अिधक सक्षम बनवतो . “ पिहÐया िदवसाची धडधड ते Æयायालयातील आÂमिवĵास ” हा ॲड . करचे यां¸या प्र वासाचा खरा गाभा आहे . पिहÐयाच युिक्तवादात जामीन ; आÂमिवĵासाने घडला विकलीचा प्र वास ! कँ अॅड . िवराज करचे developednationslaw@gmail.com पुणे : बिहण - भावा¸या नाÂयाचा सण असलेÐया रक्षाबं धना¸या काही तास आधीच पुÁयातील वाकड पिरसरात एका िववािहतेचा संशयाÖपद मृÂयू झाÐयाने हळहळ Óयक्त होत आहे . िशÐपा सिचन गवारे ( ३२ ) यां¸या मृÂयूमागे सासर¸या मंडळींकडू न झालेला शारीिरक व मानिसक छळ कारणीभूत असÐयाचा आरोप Âयां¸या माहेर¸यांनी केला आहे . िशÐपा यां¸या िववाहानंतर काही काळाने संसारात वाद सुł झाÐयाचे Âयां¸या कुटुंबीयांनी सांिगतले . पती सिचन गवारे , सासरे उ°म गवारे आिण सासू संजीवनी गवारे यां¸याकडून Âयांचा किथत छळ केला जात होता . माहेर¸या मालम°ेतील िहÖसा घेऊन येÁयासाठी Âयां¸यावर दबाव टाकला जात असÐयाचाही आरोप आहे . पैसे आिण संप°ी¸या मागणीवłन िशवीगाळ व मारहाण होत असÐयाचे नातेवाईकांनी सांिगतले . िशÐपा यां¸या भावाने केलेले आरोप अिधकच मन हेलावून टाकणारे आहेत . पती दाł¸या नशेत िशÐपा यांना मारहाण करायचा . काही िदवसांपूवीर् Âयां¸या डोक्यात इľी मारÁयात आली , तर यापूवीर्ही Âयांना इľीचे चटके िदÐयाचा आरोप भावाने केला आहे . पिरिÖथती एक िदवस सुधारेल , या आशेने कुटुंबीय गÈप रािहÐयाचेही Âयाने सांिगतले . िशÐपा अÂयंत संयमी Öवभावा¸या होÂया . Âयामुळे Âया Öवतःहून टोकाचे पाऊल उचलतील , यावर िवĵास बसत नसÐयाचे भावाने सांिगतले . मालम°े¸या वादावłन बोलताना िशÐपा यांनी , “ भाऊ , तू िजथे सांगशील ितथे मी सही देते . मला शेवटपय«त आपलं भाऊ - बिहणीचं नातं जपायचंय ,” असे ÌहटÐयाचे Âयाने सांिगतले . रक्षाबं धना¸या िदवशी बिहणी¸या हातावर राखी बांधÁयाचे ÖवÈन पाहणार्या भावा¸या हातात अखेर बिहणीचे पािथर्व आले . सणा¸या आनंदाऐवजी घरात आक्रोश पसरला . या प्र करणाची सखोल चौकशी कłन दोषींवर कठोर कारवाई करावी , अशी मागणी नातेवाईकांनी केली आहे . पोिलसांचा तपास सुł असून िशÐपा यां¸या मृÂयूमागील नेमके कारण तपासातून ÖपĶ होणार आहे . रक्षाबं धन केवळ राखीचा धागा नाही ; तो बिहणी¸या सुरिक्षतते चे आिण भावा¸या आधाराचे प्र तीक आहे . मात्र , Âयाच नाÂया¸या सणा¸या उंबरठ्यावर एका बिहणीचा जीव जाणे ही केवळ एका कुटुंबाची शोकांितका नसून , घरा¸या चार िभंतीआड सुł असलेÐया िहंसाचाराकडे समाजाने डोळेझाक कł नये , असा अÖवÖथ करणारा इशारा आहे . रक्षाबं धनाआधीच बिहणीचा अंत ; भावाचा टाहो
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 िकली Óयवसायात िदवाणी , कौटुंिबक आिण मालम°ािवषयक प्र करणां शी संबंिधत काम करताना अनेक नागिरक कागदपत्रां ¸या नोटरीसाठी Âयां¸या कायार्लयात येत असत . मात्र नोटरीचा अिधकृत अिधकार नसÐयामुळे Âयांना दुसर्या कायार्लयात जावे लागे . नागिरकांचा वेळ जाताना आिण Âयांची गैरसोय होताना पाहून पठाण यां¸या मनात वारंवार एकच प्र ij उमटत असे . ‘ मी Öवतः नोटरी का होऊ नये ?’ वकील आिण नोटरी या दोन Öवतंत्र कायदेशीर भूिमका आहेत . प्र Âयेक वकील आपोआप नोटरी होत नाही . पात्रता , अनुभव , िनयुक्तीची प्र िक्रया आिण प्र तीक्षा या अनेक टÈÈयांतून जावे लागते . पिहÐया प्र यÂनात िनवड झाली नाही . कायार्लयातील तीच िरकामी िभंत मात्र रोज एक प्र ij िवचारत रािहली —‘ अजून िकती िदवस ?’ अपयशाने प्र वास थांबला नाही . उलट Âयाने संयम आिण िजĥ अिधक ŀढ केली . पुÆहा अजर् केला , मुलाखत िदली आिण अखेर नोटरी Ìहणून िनयुक्तीचे पत्र हातात आले . तो क्ष ण Âयां¸या आयुÕयातील अिवÖमरणीय क्ष ण ठरला . कायार्लयात परतÐयावर ºया िरकाÌया िभंतीने अपयश पािहले होते , Âयाच िभंतीला िमठी माłन आनंदा®ू ढाळले . कारण आता ती िभंत िरकामी राहणार नÓहती . या प्र वासातील एक प्र सं ग Âयां¸या मनावर कायमचा कोरला गेला . मुसळधार पावसात एका पक्षकाराचे तातडीचे नोटरी काम करÁयासाठी दुचाकीवłन जात असताना Âयांचा अपघात झाला . जखमी अवÖथेतही मनात िवचार आला . ‘ मी नोटरी असते , तर कदािचत आज ही धावपळ आिण गैरसोय टळली असती .’ Âया वेदनेनेच Âयां¸या Åयेयाला आणखी धार िदली . नोटरी Ìहणून काम सुł केÐयानंतर मात्र एका महßवा¸या वाÖतवाची जाणीव झाली . नोटरी Ìहणजे केवळ कागदावर िशक्का मारÁयाचे काम नाही . प्र Âयेक Öवाक्षरीमागे एखाद्या Óयक्तीचा हक्क , कुटुंबाचा Óयवहार , संप°ीचा प्र ij िकंवा भिवÕयातील कायदेशीर जबाबदारी असू शकते . दÖतऐवजाचे प्र माणीकरण करताना नागिरकांचा कायद्यावरील िवĵास जपÁयाची जबाबदारी नोटरीवर असते . Ìहणूनच नोटरीपदाकडे केवळ प्र ितķे चे पद Ìहणून पाहणे योग्य नाही . ते िवĵासाचे पद आहे . एका िशक्क्यामागे कायदेशीर जबाबदारी असते आिण एका Öवाक्षरीमागे अनेकदा एखाद्या कुटुंबाचे भिवÕय उभे असते . Âयामुळे प्र Âयेक दÖतऐवजाकडे दक्षता , प्र ामािणकपणा आिण कायदेशीर बांिधलकीने पाहणे आवÔयक आहे . जुÆनर¸या भूमीत जÆमलेÐया ॲड . शाहीन पठाण यां¸या वाटचालीला संघषार्ची आिण सामािजक बांिधलकीची प्रे रणा लाभली . विकलीपासून नोटरीपदापय«तचा प्र वास सांगतो की यशाची खरी िकंमत अंितम टÈÈयात नसते ; ती Âयाआधी¸या प्र तीक्षे त , अपयशात आिण पुÆहा उभे राहÁया¸या क्ष मतेत असते . पिहÐया प्र यÂनातील अपयशाने नम्रता िदली , प्र तीक्षे ने संयम िशकवला आिण दुसर्या प्र यÂनातील यशाने जबाबदारीची जाणीव कłन िदली . आज कायार्लयातील ती िभंत िरकामी नाही . ित¸यावर िवराजमान झालेले नोटरीचे प्र माणपत्र केवळ एका पदाची घोषणा करत नाही ; ते एका संघषार्ची साक्ष देते . िरकामी िभंत कायम िरकामी राहत नाही . ÖवÈन िजवंत असेल , प्र यÂन प्र ामािणक असतील आिण िजĥ अढळ असेल , तर एक िदवस Âयाच िभंतीवर यशाचे प्र माणपत्र अिभमानाने िवराजमान होते . आिण Ìहणूनच ॲड . शाहीन एच . पठाण यां¸या प्र वासाचा सार एका वाक्यात सांगता येईल . ‘ नोटरी ’ Ìहणजे केवळ सही आिण िशक्का नÓहे ; तो सÂय , िवĵास आिण कायदेशीर प्र ामािणकते ची जबाबदारी आहे . िरकामी िभंत ते ‘ नोटरी ’ चा सƭान ! ॲड . शाहीन एच . पठाण नोटरी , भारत सरकार ॲड . शाहीन एच . पठाण ( नोटरी , भारत सरकार ) यांचा संघषर्मय प्र वास कायार्लयातील एका िरकाÌया िभंतीवर नोटरी¸या प्र माणपत्रासाठी जागा राखून ठेवली होती . Âया िभंतीने अपयश पािहले , प्र तीक्षा पािहली आिण अखेर यशाचाही साक्षीदार झाली . आज Âया िभंतीकडे पाहताना पदापेक्षा सं घषार्चा आिण िजĥीचा सÆमान वाटतो . ॲड . शाहीन एच . पठाण यांचा नोटरी होÁयाचा प्र वास ही केवळ Óयावसाियक यशोगाथा नसून ÖवÈन , अपयश , संयम आिण Åयेयपूतीर्ची प्रे रणादायी कहाणी आहे . व developednationslaw@gmail.com जालना : मराठा आरक्षणा¸या मागणीसाठी मनोज जरांगे पाटील यांनी शिनवारी आंतरवाली सराटी येथे पुÆहा आमरण उपोषण सुł केले . Æयायमूतीर् संदीप िशंदे सिमतीने शोधलेÐया ५८ लाख कुणबी नŌदीं¸या आधारे पात्र मराठा - कुणबींना प्र माणपत्रे देÁयात यावीत , प्र माणपत्रां ची पडताळणी तातडीने पूणर् करावी आिण जात पडताळणी सिमÂयाच रĥ कराÓयात , अशी मागणी जरांगे यांनी केली आहे . सरकारने मागÁयांवर ठोस िनणर्य घेतला नाही , तर आंदोलन मुंबई¸या िदशेने नेÁयाचा इशाराही Âयांनी िदला . मराठा आरक्षणा¸या प्र ijावर सरकारकडून वारंवार आĵासने िदली जात असली तरी प्र Âयक्ष अंमलबजावणी होत नसÐयाचा आरोप जरांगे यांनी केला . गेÐया काही वषा«पासून सरकारसमोर िविवध मागÁया मांडत असूनही Âयावर अपेिक्षत िनणर्य झालेला नाही . Âयामुळे आता कोणÂयाही आĵासनावर समाधान न मानता मागÁयांची प्र Âयक्ष अंमलबजावणी होईपय«त आंदोलन सुł ठेवÁयाची भूिमका Âयांनी घेतली आहे . ५८ लाख नŌदींचा आधार Æयायमूतीर् संदीप िशंदे सिमतीने शोधलेÐया ५८ लाख कुणबी नŌदी हा जरांगे यां¸या आंदोलनाचा प्र मु ख मुĥा आहे . या नŌदी सरकारनेच उपलÊध कłन िदÐया असÐयाने ÂयामÅये पात्र असलेÐया Óयक्तींना कुणबी प्र माणपत्र देÁयास िवलंब का केला जात आहे , असा सवाल Âयांनी केला आहे . या नŌदीं¸या आधारे तलाठी , ग्र ामसेवक आिण संबंिधत अिधकार्यां ना प्र माणपत्र देÁयाचे ÖपĶ िनदेर्श द्य ावेत , अशी Âयांची मागणी आहे . प्र माणपत्र िमळाÐयानंतर जात वैधता प्र माणपत्रा¸या प्र िक्रयेत अडथळे िनमार्ण होत असÐयाचा आरोपही जरांगे यांनी केला . Âयामुळे केवळ कुणबी प्र माणपत्र देऊन प्र ij सुटणार नाही ; Âयानंतरची वैधता प्र िक्रया सुलभ आिण वेगवान करणे आवÔयक असÐयाचे Âयांचे Ìहणणे आहे . ‘ जात पडताळणी सिमÂयांची गरज काय ?’ जात पडताळणी सिमÂयांमाफर्त प्र माणपत्रां ची छाननी केली जाते . मात्र , या प्र िक्रयेमु ळे पात्र Óयक्तींनाही अडचणींचा सामना करावा लागत असÐयाचा दावा जरांगे यांनी केला आहे . Âयामुळे जात पडताळणी सिमÂयाच बरखाÖत करÁयाची मागणी Âयांनी केली आहे . कुणबी नŌदी उपलÊध असताना Âयावर आधािरत प्र माणपत्र देÁयासाठी पुÆहा Öवतंत्र पडताळणीची आवÔयकता काय , असा प्र ijही Âयांनी उपिÖथत केला आहे . मात्र , सरकार¸या भूिमकेनुसार प्र माणपत्र देताना आवÔयक कागदपत्रे आिण कायदेशीर प्र िक्रया पूणर् करणे आवÔयक आहे . काही प्र करणे Æयायालयीन प्र िक्रयेत असÐयाने Âयाबाबत Öवतंत्र िनणर्य घेता येणार नसÐयाचेही सरकारकडून ÖपĶ करÁयात आले आहे . Âयामुळे जरांगे यां¸या मागणीवर सरकारसमोर कायदेशीर आिण प्र शासकीय पेच िनमार्ण झाला आहे . सरकार¸या िशĶमंडळाशी चचेर्नंतरही उपोषण २९ ऑगÖट¸या आंदोलना¸या पाĵर्भूमीवर सरकार¸या िशĶमंडळाने जरांगे यां¸याशी चचार् केली होती . कुणबी प्र माणपत्र , जात वैधता , जुÆया शासन िनणर्यांची अंमलबजावणी आिण इतर मागÁयांवर चचार् झाली . मात्र , चचेर्नंतरही समाधानकारक तोडगा िनघाला नसÐयाने जरांगे यांनी आंदोलनाचा िनणर्य कायम ठेवला . सरकारने मागÁयांबाबत सकाराÂमक भूिमका घेतÐयाचे सांिगतले असले तरी ठोस िनणर्य होईपय«त माघार घेणार नसÐयाचे जरांगे यांनी ÖपĶ केले आहे . Âयामुळे आंतरवाली सराटी येथे सकाळपासून समथर्कांची गदीर् होÁयास सुŁवात झाली असून पोिलस बंदोबÖतही वाढिवÁयात आला आहे . इतर मागÁयांवरही ठाम कुणबी प्र माणपत्र आिण जात वैधतेबरोबरच मराठा समाजाशी संबंिधत िविवध जुÆया गॅझेटची अंमलबजावणी , आंदोलनातील गुÆहे मागे घेणे , ‘ सगे - सोयरे ’ अिधसूचनेची अंमलबजावणी , सारथी¸या योजना व िशÕयवृ°ी , आंदोलनादरÌयान मृÂयू झालेÐयां¸या कुटुंबीयांना मदत आदी मागÁयाही जरांगे यांनी सरकारसमोर मांडÐया आहेत . मराठा समाजासाठी Öवतंत्र मंत्रालय िकंवा Öवतंत्र प्र शासकीय यंत्रणा िनमार्ण करÁयाची मागणीही Âयां¸या भूिमकेत आहे . या सवर् मागÁयांवर सरकारने एकित्रत िनणर्य घ् यावा , अशी Âयांची भूिमका आहे . मुंबईकडे आंदोलन नेÁयाचा इशारा आंतरवाली सराटी येथील उपोषणानंतरही मागÁयांवर िनणर्य झाला नाही , तर आंदोलन मुंबई¸या िदशेने नेÁयाचा इशारा जरांगे यांनी िदला आहे . Âयामुळे आंदोलनाचे पुढील Öवłप काय असेल , याकडे राºयाचे लक्ष लागले आहे . मराठा समाजाने मोठ्या संख्येने आंदोलनात सहभागी Óहावे , असे आवाहनही Âयांनी केले आहे . ५८ लाख नŌदी , कुणबी प्र माणपत्रे आिण जात वैधता सिमÂयांचा प्र ij यामुळे मराठा आरक्षणाचा मुĥा पुÆहा एकदा ऐरणीवर आला आहे . एकीकडे सरकार कायदेशीर प्र िक्रया आिण उपलÊध नŌदीं¸या आधारे प्र माणपत्र देÁयाची भूिमका मांडत आहे , तर दुसरीकडे जरांगे हेच प्र माणपत्र देÁयाची प्र िक्रया अिधक सुलभ कłन जात पडताळणीची यंत्रणा हटिवÁयाची मागणी करीत आहेत . Âयामुळे आगामी काळात सरकार आिण मराठा आंदोलक यां¸यातील संघषार्ची िदशा काय राहते , याकडे राºयाचे लक्ष लागले आहे . जात पडताळणी सिमत्याच रद्द करा ; जरांगेंचा सरकारला इशारा ५८ लाख कुणबी नŌदीं¸या आधारे प्र माणपत्रां ची मागणी ; मागÁया माÆय न झाÐयास मुंबईकडे कूच करÁयाचा िनधार्र पुणे : गणेशोÂसवातील Åविनप्रदू षणाला आळा घालÁयासाठी पुणे पोिलसांनी यंदा कठोर भूिमका घेतली आहे . Èला»मा आिण प्रे शर िमडवर शंभर टक्के बंदी राहणार असून , िनयमांचे उÐलंघन करणार्यां ची संपूणर् Åविनक्षेपक यंत्रणा जĮ केली जाईल , असा ÖपĶ इशारा पोिलस आयुक्त अिमतेश कु मार यांनी िदला . गणेशोÂसव आिण अÆय सण - उÂसव प्र दू षण िनयंत्रण मंडळा¸या मागर्दशर्क सूचनांनुसार साजरे करणे बंधनकारक असÐयाचे पोिलसांनी ÖपĶ केले आहे . Èला»मा , प्रे शर िमड आिण लेसरमुळे होणार्या Åविनप्रदू षणाबाबत पोिलसांनी गणेश मंडळांशी चचार् केली आहे . िवसजर्न िमरवणुकीतील Åविनयंत्रणाबाबतही मंडळांशी चचार् सुł असून , चार बेस आिण चार टॉपपेक्षा अिधक साउंड िसिÖटम न वापरÁयाची भूिमका मंडळांनी मांडली आहे . मोकÑया जागेतील िÖथर कायर्क्रमां साठी सहा बेस आिण सहा टॉप वापरÁयाची मागणी काही मंडळांनी केली आहे . याबाबत अंितम िनणर्य चचेर्नंतर घेतला जाणार आहे . दरÌयान , मागील िमरवणुकीत सहा िठकाणी Èला»मा आिण प्रे शर िमडचा वापर आढळÐयाने संबंिधतांची संपूणर् साउंड िसिÖटम जĮ करÁयात आली . पोिलसांनी एक हजारांहून अिधक Åवनी चाचÁया घेतÐया असून , १४८ िठकाणी िनधार्िरत मयार्देपेक्षा अिधक डेिसबल आढळÐयाने कारवाई सुł केली आहे . ढोल - ताशांवरही नजर ढोल - ताशा पथकां¸या सरावामुळे Åविनप्रदू षण होत असÐया¸या तक्रारी पोिलसांकडे आÐया आहेत . Âयामुळे िवसजर्न िमरवणुकीत प्र Âयेक मंडळाला िकती ढोल - ताशा पथके ठेवता येतील , यावरही िनणर्य होÁयाची शक्यता आहे . लàमी रोड आिण िटळक रोडवरील िमरवणुकीसाठी सुमारे १८० ते १९० मंडळांशी पोिलसांची चचार् सुł आहे . Èला»मा , प्रे शर िमडला ‘ नो एंट्र ी ’; िनयमभं ग केÐयास साउंड िसिÖटम जĮ
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 यालयाचा खरा क¤द्रिबं दू पक्षकार ; िवलंबाची जबाबदारीही सामूिहक ‘Justice delayed is justice denied’ हे वाक्य ÆयायÓयवÖथे¸या िभंतीवर िलिहÁयासाठी नÓहे , तर Æयायदाना¸या प्र Âये क टÈÈयावर आचरणात आणÁयासाठी आहे . अÆयाय झालेला नागिरक शेवटी Æयायालयाचे दार ठोठावतो , तेÓहा Âया¸याकडे कायद्या¸या कलमांपेक्षा एक िवĵास असतो . इथे आपÐयाला Æयाय िमळेल . हा िवĵास जर वषार्नुवषा«¸या तारखांमÅये , तहकुबींमÅये आिण अिनिIJत प्र तीक्षे त िवरघळत गेला , तर ÆयायÓयवÖथे¸या अिÖतÂवाचा मूलभूत हेतूच प्र ijां िकत होतो . Æयायाची संकÐपना आधुिनक नाही . इ . स . १२१५ मधील मॅग्ना काटार्ने राजस°ेलाही कायद्या¸या चौकटीत बांधÁयाचा ऐितहािसक िवचार पुढे आणला . पुढे फ्र ¤ च राºयक्रां तीने ÖवातंÞय , समानता आिण कायद्यापु ढील समानतेची तßवे अधोरेिखत केली . आधुिनक लोकशाहीत Æयायालये स°ेची सोय Ìहणून नÓहे , तर नागिरकां¸या अिधकारांची संरक्षक संÖथा Ìहणून उभी रािहली , Âयामागे हा प्र दीघर् वैचािरक प्र वास आहे . भारतीय संिवधानानेही नागिरका¸या जीवन आिण ÖवातंÞयाला सवō¸च Öथान िदले . अनु¸छेद २१ ¸या Óयापक अथर्िनणर्यातून ÆयाÍय आिण वाजवी प्र िक्रया हा अिधकार अिधक ŀढ झाला . जगातील अनेक ÆयायÓयवÖथांमÅये वाजवी कालावधीत सुनावणी हा िनÕपक्ष Æयायाचा अिवभाºय भाग मानला जातो . Âयामुळे ‘ वेळेत Æयाय ’ ही काही आधुिनक सोय नसून Æयाया¸या संकÐपनेतीलच मूलभूत अपेक्षा आहे . मात्र भारतीय ÆयायÓयवÖथेसमोरील प्र लं िबत खटÐयांचे आÓहान गंभीर आहे . या प्र ijाकडे केवळ आकडेवारी Ìहणून पाहणे धोकादायक आहे . प्र Âये क खटÐयामागे एक माणूस असतो . जमीन - िववादात अडकलेले कुटुंब , पैशासाठी Æयायालयात धाव घेणारा ग्र ाहक , गुÆĻाचा आरोप असलेली Óयक्ती िकंवा खोट्या आरोपािवŁद्ध लढणारा नागिरक — प्र Âये कासाठी Æयायालयीन िवलंबाची Öवतंत्र िकंमत असते . पैसा खचर् होतो , रोजगाराचे नुकसान होते , मानिसक ताण वाढतो आिण अनेकदा िपढ्या बदलतात . Ìहणूनच ‘ तारीख िमळाली ’ हे Æयायाचे उ°र असू शकत नाही . याचा अथर् Æयायालयांनी घाईघाईने िनकाल द्य ावेत असा नाही . िनÕपक्ष सुनावणी , बचावाचा अिधकार , पुराÓयाचे परीक्षण आिण दोÆही बाजूंना योग्य संधी ही Æयायाची अपिरहायर् तßवे आहेत . पण ‘ योग्य संधी ’ आिण ‘ अिनिIJत िवलंब ’ यांची गÐलतही होता कामा नये . जलद Æयाय Ìहणजे घाईचा Æयाय नÓहे ; तर अनावÔयक िवलंब टाळून िदलेला Æयाय होय . येथे Æयायाधीशांची भूिमका िनणार्यक ठरते . कायद्याचा अथर् लावणे आिण िनणर्य देणे हे Âयांचे प्र मु ख कतर्Óय आहेच ; पण सुनावणीचे प्र भावी ÓयवÖथापनही Æयायदानाचाच भाग आहे . कोणÂया तारखेला काय होणार , िकती साक्ष बाकी आहे , कोणते पुरावे सादर करायचे आहेत , याचे िनयोजन झाले पािहजे . अनावÔयक तहकूÊयांना आळा घालणे आिण प्र Âये क सुनावणीत ठोस प्र गती साधणे ही Æयायालयीन िशÖत आहे . परंतु िवलंबासाठी केवळ Æयायालयाला दोष देणेही योग्य नाही . वकील हा पक्षकाराचा प्र ितिनधी असला तरी Æयायालयाचा अिधकारी आहे . अनावÔयक तहकूब , पुनरावृ°ीचे युिक्तवाद िकंवा प्र िक्रये चा गैरवापर टाळणे ही Âयाची Óयावसाियक जबाबदारी आहे . Æयायालयीन वेळ ही कोणा¸या वैयिक्तक मालकीची नसून सावर्जिनक संसाधन आहे . ितचा अपÓयय Ìहणजे Æयाया¸या वेळेचा अपÓयय . पक्षकारां चीही जबाबदारी आहे . आवÔयक कागदपत्रे वेळेवर देणे , योग्य सूचना देणे आिण Æयायालयीन प्र िक्रये त सहकायर् करणे अपेिक्षत आहे . Âयामुळे Æयायालयीन िवलंबाची समÖया Æयायाधीश , वकील आिण पक्षकार या ितÆही घटकां¸या सामूिहक उ°रदाियÂवातूनच सोडवावी लागेल . Æयायालयीन िनणर्यांमधून Æयायदानाची दुसरी महßवाची बाजूही समोर येते . एका वृद्ध मिहले¸या खूनप्रकरणात आरोपींनी घटनेचे समाधानकारक ÖपĶीकरण न देणे आिण बाळगलेले मौन हे प्र बळ पिरिÖथतीजÆय पुरावे ठरÐयाचे Æयायालयाने नमूद केले . Ìहणजे Æयायालय केवळ प्र  यक्ष पुराÓयाची वाट पाहत नाही ; उपलÊध पिरिÖथतींची तािकर्क साखळी तपासूनही िनÕकषार्पय«त पोहोचते . पुराÓयांचे मूÐयमापन करताना Æयायालयीन िववेक िकती महßवाचा आहे , हे या प्र करणातू न िदसते . दुसर्या एका ग्र ाहक प्र करणात २२ लाख २४ हजार Łपये देऊन घेतलेÐया कारमÅये वारंवार िबघाड झाÐयाने ग्र ाहकाला नवीन दोषमुक्त वाहन िकंवा खरेदीची रक्कम Óयाजासह परत करÁयाचा आदेश देÁयात आला . या िनणर्यातून एक महßवाचा संदेश िमळतो . ग्र ाहक हा केवळ वÖतू िवकत घेणारा नाही ; Âया¸या पैशाला आिण अपेिक्षत गुणव°ेला कायदेशीर संरक्षण आहे . ही दोÆही प्र करणे वेगवेगळी असली तरी Âयातून एकच Óयापक तßव समोर येते . Æयाय हा कागदावरील आदेश नसून नागिरका¸या आयुÕयात पोहोचलेला िदलासा असला पािहजे . Æयायालयाची भÓय इमारत , कायद्याचे ग्रं थ , सुनावणीची प्र िक्रया आिण िनकाल यांना अथर् तेÓहाच प्र ाĮ होतो , जेÓहा Æयाय मागÁयासाठी आलेÐया माणसाला ÓयवÖथा आपली वाटते . अÆयथा कायद्यावरील िवĵासापेक्षा ÓयवÖथेची भीती मोठी होऊ शकते . लोकशाहीत ही पिरिÖथती धोकादायक आहे . Ìहणून ÆयायÓयवÖथे¸या सुधारणेचा क¤द्रिबं दू केवळ ‘ िकती खटले िनकाली काढले ?’ हा नसावा . िकती नागिरकांना वेळेत Æयाय िमळाला , िकती अनावÔयक िवलंब टाळता आला आिण िकती लोकांचा ÆयायÓयवÖथेवरील िवĵास ŀढ झाला , ही खरी मोजपट्टी असली पािहजे . Æयायालय कोणासाठी , हा प्र ij Âयामुळे पुÆहा पुÆहा िवचारावा लागतो . Æयायालय Æयायाधीशांसाठी नाही . ते विकलांसाठीही नाही . आिण Æयायालयीन प्र िक्रया ÓयवÖथे¸या सोयीसाठी तर मुळीच नाही . ती Âया माणसासाठी आहे , जो आपÐया हक्कासाठी शेवटची आशा घेऊन Æयायालयात येतो . Ìहणूनच आज ÆयायÓयवÖथेतील प्र Âये क घटकाने Öवतःला एक अÖवÖथ करणारा प्र ij िवचारÁयाची गरज आहे . “ आपण Æयायालय चालवत आहोत की Æयाय देत आहोत ?” तारीख ही प्र िक्रये चा भाग असू शकते ; पण तारीख कधीही Æयायाचा पयार्य होऊ शकत नाही . ÆयायÓयवÖथेची खरी प्र ितķा िनकालां¸या संख्येत नÓहे , तर Æयायालयातून बाहेर पडणार्या सामाÆय माणसा¸या मनात िनमार्ण झालेÐया िवĵासात आहे . संपादकीय Æयाय हवा ; केवळ तारीख नको ! Æया नसÐयामुळे अनेकदा मनमानी , िवनाकारण (Unreasoned) आिण घाईघाईत आदेश पािरत केले जातात . पिरणामी , संबंिधत पक्षकारां ना योग्य Æयाय िमळÁयाऐवजी पुढील Æयायालयीन प्र िक्रये चा मागर् Öवीकारावा लागतो . सुधारणांचे तीन प्र मु ख आधारÖतंभ १ . Öवतंत्र महसूल Æयाियक कॅडर प्र शासकीय आिण Æयाियक कामांची सरिमसळ थांबिवÁयासाठी Öवतंत्र महसूल Æयाियक कॅडर (Revenue Judicial Cadre) िनमार्ण कłन प्र िशिक्षत Æयाियक अिधकार्यां ची िनयुक्ती करणे आवÔयक आहे . Âयामुळे महसूल अिधकार्यां ना Âयां¸या प्र शासकीय जबाबदार्यां वर पूणर् लक्ष क¤िद्रत करता येईल . दौरे िकंवा Óहीआयपी ड्युटीमुळे सुनावÁया रĥ होणार नाहीत आिण Æयाियक कामकाज अिवरत सुł राहील . २ . Öवतंत्र महसूल Æयायािधकरण महसूल लवाद िकंवा Öवतंत्र Æयायािधकरणाची Öथापना कłन Âयाचे कामकाज िनयिमत िदवाणी Æयायालयां¸या धतीर्वर चालिवणे गरजेचे आहे . पुराÓयांची योग्य नŌद , दोÆही बाजूंना पूणर् संधी आिण कारणमीमांसा असलेले गुणव°ापूणर् कायदेशीर आदेश यामुळे Æयायप्रिक्रये वरील िवĵास वाढेल . ३ . िडिजटल ÓयवÖथापन आिण कालबद्ध िनकाल सुनावÁया , आदेश आिण िनकालांची िडिजटल नŌद ठेवÁयाची ÓयवÖथा िनमार्ण करणे आवÔयक आहे . प्र करणां ची सुनावणी कोणÂया अिधकार्यासमोर होणार , Âयाची तारीख , प्र करणाची सद्यिÖथती आिण िनकाल याबाबत पारदशर्क िडिजटल प्र णाली असावी . यामुळे ‘ ब¤च हंिटंग ’ आिण संशयाÖपद आदेशांना आळा बसून पारदशर्कता आिण िवĵासाहर्ता िनमार्ण होईल . िवकिसत भारतासाठी कायद्याचे राºय महाराÕट्र जमीन महसूल संिहता (MLRC), कुळकायदा आिण तुकडेबंदी कायदा यांसारखे िवषय सामाÆय नागिरकां¸या मालम°े¸या मूलभूत अिधकारांशी जोडलेले आहेत . जेÓहा अशा संवेदनशील िवषयांवर वेळेत आिण िनÕपक्ष Æयाय िमळत नाही , तेÓहा नागिरकांचा ÓयवÖथेवरील िवĵास उडतो आिण उ¸च Æयायालयांवरील िरट यािचकांचा ताण कैक पटींनी वाढतो . महसूल अिधकार्यां कडून Æयाियक अिधकार काढून ते Öवतंत्र , प्र िशिक्षत Æयाियक अिधकार्यां कडे (Revenue Judicial Officers) सोपिवÐयास दोन मोठे क्र ां ितकारी बदल घडतील . पिहला Ìहणजे प्र शासनाला गती . महसूल अिधकार्यां ना िवकासकामे आिण प्र शासनावर पूणर् लक्ष क¤िद्रत करता येईल . दुसरा Ìहणजे जनतेला जलद आिण िनÕपक्ष Æयाय . जिमनी¸या तंट्यांचा िनकाल तातडीने , कायदेशीर िनकषांनुसार आिण िनःपक्षपातीपणे लागेल . ÆयायÓयवÖथेची प्र ितķा ही ित¸या िशÖतीत , कायर्क्षमते त आिण िनÕपक्षपातीपणात सामािवलेली असते . महसूल िवभागातील ही ‘ अधर् - Æयाियक थट्टा ’ थांबवून तेथे Öवतंत्र Æयाियक ÓयवÖथेची Öथापना करणे , हीच कायद्याचे राºय (Rule of Law) प्र Öथािपत करÁयाची खरी सुŁवात ठरेल . कायदेशीर संशोधन व सवेर्क्षण साहाÍय हा संपूणर् अËयास आिण िनÕकषार्Âमक मांडणी ॲड . द°ात्रय पवार आिण ॲड . रवी कुंभार यां¸या प्र Âयक्ष कायदेशीर संशोधन , सखोल सवेर्क्षण आिण मौिलक इनपुट्सवर आधािरत आहे . महसूल Æयायालयांचे Öवतंत्र ... पान १ वłन ... पान १ वłन ... २२ लाखांची कार ; तरीही मनÖताप ! ग्र ाहका¸या तक्रारीत तÃय असÐयाचे मानले . Âयामुळे कंपनीला ग्र ाहकाला नवीन , दोषमुक्त वाहन देÁयाचे िनदेर्श देÁयात आले . Âयासाठी संपूणर् वॉरंटी देÁयाचेही आदेशात नमूद करÁयात आले आहे . नवीन वाहन देणे शक्य नसÐयास ग्र ाहकाने भरलेली २२ लाख २४ हजार Łपयांची संपूणर् खरेदी िकंमत Óयाजासह परत करावी , असे आयोगाने ÖपĶ केले . यासोबतच ग्र ाहकाला झालेला मानिसक त्र ास , मनÖताप आिण आिथर्क नुकसान तसेच Æयायालयीन खचार्पोटी एकूण १ लाख १५ हजार Łपये देÁयाचे िनदेर्श देÁयात आले . हा िनणर्य अितिरक्त िजÐहा ग्र ाहक तक्रार िनवारण आयोगाचे अÅयक्ष डॉ . अŁण गायकवाड , सदÖया कांचन गंगाधरे आिण प्र णाली सावंत यांनी िदला . आरोपींचे ‘ मौन ’ ठरले खुनाचा पुरावा ! समाजातील असÐयाने गावकर्यां नी Âयांना खोटे अडकिवÐयाचा युिक्तवाद केला . Æयायालयाने हा युिक्तवाद अमाÆय केला . वृद्ध मिहला आरोपीं¸या घरातच झोपलेली असताना ित¸यावर प्र ाणघातक हÐला झाला . गंभीर जखमा झाÐयानंतर ित¸याकडून आरडाओरड िकंवा झटापट होणे Öवाभािवक आहे . असे असताना घरात झोपलेÐया आरोपींना हÐÐयाची कोणतीही कÐपना नÓहती , हा दावा िवĵासाहर् नसÐयाचे Æयायालयाने नमूद केले . घरात घडलेÐया घटनेचे समाधानकारक ÖपĶीकरण आरोपींकडू न अपेिक्षत असताना Âयांनी बाळगलेले मौन हे Âयां¸या िवरोधातील प्र बळ पिरिÖथतीजÆय पुरावा ठरते , असे Æयायालयाने िनकालात ÖपĶ केले . developednationslaw@gmail.com पुणे : िवधी क्षेत्र ातील उÐलेखनीय योगदान , Óयावसाियक गुणव°ा आिण सामािजक बांिधलकीची दखल घेत पुÁयातील कायदेतºज्ञ व लवाद ॲड . िवशाल काळे आिण ॲड . पÐलवी काळे यांना ‘ लोकमत ग् लोबल पॉवर कपल अवॉडर् ’ ने सÆमािनत करÁयात आले . मॉिरशस येथे आयोिजत ‘ लोकमत वन वÐडर् सिमट २०२६ ’ मÅये Âयांना हा पुरÖकार प्र दान करÁयात आला . मॉिरशसमधील ‘ ले मेिरिडयन इल मॉिरस ’ येथे झालेÐया आंतरराÕट्रीय सोहÑयात मॉिरशसचे राÕट्रपती धरमबीर गोखुल प्र मु ख पाहुणे Ìहणून उपिÖथत होते . कृषी , अÆन सुरक्षा व मÂÖयÓयवसाय मंत्री डॉ . अरिवंद बुलेल , तसेच मािहती तंत्रज्ञान , दळणवळण व नवोपक्रम मंत्री डॉ . अिवनाश रामतोहुल यांचीही प्र मु ख उपिÖथती होती . भारताकडून ‘ लोकमत ’ मीिडया समूहा¸या संपादकीय मंडळाचे अÅयक्ष व माजी खासदार डॉ . िवजय दडार् , महाराÕट्र शासनाचे माजी कॅिबनेट मंत्री व आमदार सुधीर मुनगंटीवार , सामािजक कायर्कÂयार् सपना मुनगंटीवार , अिभनेत्री िचत्रां गदा िसंग , YPO आिफ्रका िरजनचे चेअर अभयकुमार साळुंखे आिण राठी Öटील अँड मेटल प्र ा . िल . चे संचालक उमेश राठी यां¸यासह िविवध क्षेत्र ां तील माÆयवर उपिÖथत होते . िवधी Óयवसायातील Óयावसाियक कौशÐयासोबतच सामािजक बांिधलकी जपत केलेÐया कायार्ची दखल या पुरÖकारा¸या माÅयमातून घेÁयात आली . आंतरराÕट्रीय Óयासपीठावर िमळालेÐया या सÆमानामुळे पुÁया¸या िवधी क्षेत्र ा¸या िशरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा खोवला गेला आहे . “ हा केवळ आमचा सÆमान नसून , िवधी क्षेत्र ात एकमेकांना साथ देत आिण नवीन िपढीला िदशा देत केलेÐया सामूिहक प्र वासाची पावती आहे . आम¸या प्र वासात पाठीशी उभे राहणारे सहकारी , िमत्र आिण िहतिचंतकांचे आÌही मनापासून आभारी आहोत ,” अशी भावना ॲड . िवशाल काळे आिण ॲड . पÐलवी काळे यांनी Óयक्त केली . िविधज्ञ िवशाल काळे , पÐलवी काळे यांना ‘ ग्लोबल पॉवर कपल ’ पुरÖकार ‘ कायǐाच्या वाटɂवरून िवकिसत राđटर्ाकडɂ !’
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 रात विकलीची कोणतीही पाĵर्भूमी नसताना एका जिमनी¸या दीघर्काळ चाललेÐया कौटुंिबक वादाने ॲड . लिलतकुमार झुनझुनवाला यां¸या मनात कायद्याची ओढ िनमार्ण केली . िबहारमधील Âयां¸या कुटुंबा¸या ‘ बाबू हजारीमल ’ धमर्शाळे¸या जागेचा वाद आिण Âया जागेशी जोडलेली महाÂमा गांधीं¸या १९१७ मधील वाÖतÓयाची आठवण यामुळे विकलीचा िनणर्य पक्का झाला . आज दोन दशकां¸या अनुभवातून ते तŁण विकलांना एकच सांगतात - “ क् लायं टचे जोकर होऊ नका ; तुÌही कोटर् ऑिफसर आहात . Öवतः¸या Óयवसायाची िकंमत कधीही कमी कł नका .” ‘ ती ’ जागा , ‘ तो ’ वाद “ आम¸या घरात कुणीही वकील नाही . मीच पिहला वकील . िबहारमÅये आमची ‘ बाबू हजारीमल ’ नावाची धमर्शाळा होती . १९१७ मÅये महाÂमा गांधी Âया धमर्शाळेत अडीच मिहने रािहले होते , असे वडील सांगायचे . िबहारमधील िनळे¸या सÂयाग्रहाचे नेतृÂव गांधीजींनी केले होते . पुढे Âया धमर्शाळेची जागा देÁयाचा आग्रह तÂकालीन काँग्रेस नेÂयांनी केला ; मात्र विडलांनी नकार िदला . Âयानंतर सुł झालेला जागेचा कायदेशीर वाद अनेक वषेर् सुł आहे . हा खटला विकली¸या क्षेत्र ात येÁयामागचे मा»यासाठी सवा«त मोठे कारण ठरला .” पिहला खटला ; िशक्षकच समोर “ मी कुणाकडेही प्रॅ िक्टस िकंवा ºयुिनअरशीप केली नाही . Âयामागे अिभिनवेश नÓहता . सुŁवातीपासून Öवतंत्र काम करायचे , असा िनणर्य होता . चुकलो तरी चालेल ; पण Öवतः¸या कामावर िवĵास ठेवायचा , हे ठरवले होते . पिहला खटला िशवाजीनगर¸या िसिÓहल िबिÐडंगमÅये लढलो . पक्षकाराला शेतकर्याची जमीन खरेदी करायची होती . Óयवहार ठरला , पैसेही िदले गेले ; मात्र शेतकरी खरेदीखत कłन देÁयास टाळाटाळ कł लागला . Âया खटÐयात मा»यासमोर दुसर्या बाजूने युिक्तवाद करणारे वकील माझे िशक्षक होते . ºया सरांनी आÌहाला ‘ ट्र ाÆसफर ऑफ प्र ॉपटीर् ’ िशकवले होते , Âयां¸याशी Âयाच िवषया¸या खटÐयात युिक्तवाद करÁयाची वेळ आली . अखेर प्र करण परÖपर संमतीने िमटले ; पण Âया खटÐयाने खूप काही िशकवले .” ‘ चांगली गोĶ सांगता आली पािहजे ’ “ वकील फार वेगळे काम करत नाही . मात्र Æयायाधीशांना आपला मुĥा ÓयविÖथत , पद्धतशीर आिण नेमकेपणाने समजावून सांगÁयाची कला Âयाला अवगत असावी लागते . साÅया भाषेत तÃय मांडून Âयाला पुराÓयांची जोड देणे महßवाचे आहे . ºयाला चांगली गोĶ सांगता येते , तो चांगला वकील , अशी माझी Óयाख्या आहे . अथार्त ती गोĶ कायदा आिण पुराÓयांवर आधािरत असली पािहजे . तŁण विकलांनी Æयायालयातील िशÖत , िनयम आिण आचारसंिहता बारकाईने समजून घ् यावी . Âयांचे पालन करावे आिण विरķांचा आदर ठेवावा .” ‘ Æयायाधीश आपले शत्रू नाहीत ’ “ आपÐया िवरोधात िनकाल गेला की Æयायाधीशांचा राग येणे Öवाभािवक आहे . मलाही अनेकदा आला आहे . मात्र नंतर शांतपणे िवचार केÐयावर जाणवते की , Âया िनणर्यामागचा कायदेशीर िवचार वेगळा होता आिण अनेकदा तो योग्यही होता . मा»या सहकार्यां ना मी नेहमी सांगतो - Æयायाधीशांचा आदर करा . ते आपले शत्रू नाहीत . योग्य Æयाय करणे ही Âयांची भूिमका आहे . आपली बाजू प्र भावीपणे मांडणे हे आपले काम .” दोन दशकांचा अनुभव “ २०१७ मÅये एका नामांिकत इंग्रजी दैिनकािवŁद्ध फॅशन शो¸या नावावłन िनमार्ण झालेÐया वादातील खटला चालवÁयाची संधी िमळाली . समोर ºयेķ वकील होते . Âया प्र करणाने माझा चांगलाच कस लावला . अखेर तेही परÖपर संमतीने िमटले . गेÐया दोन दशकांत प्र  येक खटÐयाने काही ना काही िशकवले . तयारी , पुरावे , कागदपत्रां चे वाचन आिण खटÐयाचे बारकावे ही िनरंतर प्र िक्रया आहे . आज मागे वळून पाहताना समाधान आहे ; मात्र प्र वास अजून बाकी आहे . पक्षकाराला िदलेली ‘ किमटम¤ट ’ पाळणे हे ब्र ीद मात्र कधीही बदलले नाही .” ‘ नाव नÓहे , मेहनत महßवाची ’ “ दहावीनंतर पुÁयात आलो . फग्युर् सन महािवद्यालयात िशक्षण घेतÐयानंतर आय . एल . एस . िवधी महािवद्यालयातू न एलएलबी पूणर् केले . िनयिमत Æयायालयात जाणे , कामकाज पाहणे आिण सातÂयाने िशकत राहणे सुł ठेवले . कुणाकडे न जाता Öवतः¸या बळावर प्रॅ िक्टस करता आली . नवोिदत विकलांना अनेकदा नावामागची ‘ फेम ’ िदसते ; पण Âयामागची मेहनत िदसत नाही . ही शोकांितका आहे . विकलीमÅये सातÂय , िशÖत आिण अËयासाला पयार्य नाही .” ‘ वाचनािशवाय विकलीचे पान हलत नाही ’ “ विकलासाठी वाचन अÂयावÔयक आहे . रामायण आिण महाभारत हे मा»या आवडीचे ग्रं थ आहेत . मानवी जीवनातील िविवध वृ°ी - प्र वृ °ी महाभारतात िदसतात , तर रामायण जगÁयाचा मागर् दाखवते . महाभारत ही युद्धभू मी आहे . या दोÆही ग्रं थांतून विकली क्षेत्र ालाही मोलाचे मागर्दशर्न िमळते . Âयामुळे Âयांचे अËयासपूवर्क वाचन केले पािहजे .” ॲड . लिलतकुमार झुनझुनवाला हे पुÁयातील वकील असून िशवाजीनगर येथील िजÐहा व सत्र Æयायालय तसेच िपंपरी Æयायालयात िसिÓहल क्षेत्र ातील खटÐयांमÅये प्रॅ िक्टस करतात . - शÊदांकन : ॲड . युगंधर ताजणे घरातील खटल्यानेच विकलीचा ‘ श्रीगणेशा ’ ॲड . लिलतकुमार झुनझुनवाला घ ustice delayed is justice denied” — Æयायाला होणारा अनावÔयक िवलंब Ìहणजे एका अथार्ने Æयाय नाकारणेच . अÆयाय झाÐयानंतर सामाÆय नागिरक पोिलसांकडे जातो आिण शेवटी Æयायालयाचे दार ठोठावतो . Âया¸या मनात एकच िवĵास असतो — Æयायालय मला Æयाय देईल . पण प्र ij आहे , तो Æयाय िकती काळाने िमळणार ? Æयाय िमळणे िजतके महßवाचे आहे , िततकेच तो योग्य वेळेत िमळणेही आवÔयक आहे . वषार्नुवषेर् सुł राहणारी सुनावणी , वारंवार¸या तहकूÊया , साक्षीदारां ची अनुपिÖथती , पुराÓयाची प्र दीघर् प्र िक्रया आिण िनकालाची अिनिIJतता याचा सवार्िधक फटका पक्षकाराला बसतो . पैसा , वेळ , मानिसक ÖवाÖÃय आिण कुटुंबीयांचे आयुÕय या सगÑयाची िकंमत Âयाला मोजावी लागते . Æयायालय Ìहणजे केवळ ÓयवÖथा नÓहे Æयायालय ही केवळ Æयायाधीश , वकील आिण कमर्चार्यां ची यंत्रणा नाही . ित¸या क¤द्रÖथानी पक्षकार आिण Âयाला िमळणारा Æयाय असला पािहजे . जमीन गमावलेला माणूस , अडकलेले पैसे परत िमळिवÁयासाठी लढणारा नागिरक , गुÆĻाचा आरोप असलेली Óयक्ती िकं वा खोट्या आरोपािवŁद्ध Æयाय मागणारा नागिरक — या प्र Âयेकासाठी Æयायालय ही शेवटची आशा असते . Âयामुळे Æयायालयातील प्र Âयेक िदवस Âया¸या आयुÕयाशी जोडलेला असतो . ‘ तारीख िमळाली ’ हे Æयायाचे उ°र नाही ; ‘ Æयाय िमळाला ’ हेच अंितम उ°र असले पािहजे . Æयायाधीशांची भूिमका : सुनावणीचे प्र भावी ÓयवÖथापन Æयायाधीशांची जबाबदारी केवळ कायद्याचा अथर् लावून िनणर्य देÁयापुरती मयार्िदत नाही . Æयायालयीन कायर्वाही िनÕपक्ष , िशÖतबद्ध आिण पिरणामकारकपणे पुढे नेणे हीदेखील Æयायाधीशांची महßवाची भूिमका आहे . अनावÔयक तहकूÊया रोखणे , साक्षीदारां चे परीक्षण वेळेत पू णर् करणे , पुरावे आिण युिक्तवादासाठी योग्य िनयोजन करणे आिण दोÆही बाजूंना संधी देतानाच खटला अिनिIJत काळ लांबणार नाही याची दक्षता घेणे आवÔयक आहे . Fair trial Ìहणजे केवळ दोÆही पक्षां ना पुरेसा वेळ देणे नÓहे ; तर वाजवी वेळेत ÆयाÍय सुनावणी पूणर् करणेही Âयाचाच भाग आहे . वकील : पक्षकाराचा प्र ितिनधी आिण Æयायालयाचा अिधकारी Æयायालयीन िवलंबासाठी केवळ Æयायालयाला जबाबदार धरणे योग्य नाही . विकलांचीही िततकीच महßवाची भूिमका आहे . अनावÔयक तहकूब मागणे , पुनरावृ°ीचे युिक्तवाद करणे िकंवा िकरकोळ प्र िक्रयाÂमक कारणां मुळे सुनावणी पुढे ढकलणे टाळले पािहजे . ‘Advocate is an officer of the Court’ ही केवळ कायद्या¸या पुÖतकातील संकÐपना नाही ; ती विकली¸या Óयावसाियक नैितकतेचा आधार आहे . प्र भावी विकली Ìहणजे अिधक वेळ घेणे नÓहे . कमीत कमी वेळेत , मुĥेसूद आिण पिरणामकारक पद्धतीने Æयायालयासमोर आपली बाजू मांडणे हीदेखील उÂकृĶ विकली आहे . जलद Æयाय Ìहणजे घाईचा Æयाय नÓहे वेळेत Æयाय देÁया¸या प्र यÂनात िनÕपक्ष सुनावणीशी तडजोड होऊ नये . बचावाचा अिधकार , नैसिगर्क Æयायाची तßवे , पुराÓयाचे परीक्षण आिण दोÆही बाजूंची योग्य संधी यांचे संरक्षण आवÔयकच आहे . मात्र िनÕपक्ष सुनावणी आिण अिनिIJत काळ चालणारी सुनावणी यामÅये मूलभूत फरक आहे . Æयायालयाने ‘fair opportunity’ देतानाच ‘fair and timely justice’ याचीही खात्री करायला हवी . ‘ पुढची तारीख ’ ही Æयायाची भाषा बनू नये आज ÆयायÓयवÖथेसमोरील महßवाचे आÓहान Ìहणजे case management. प्र Âयेक प्र करण कोणÂया टÈÈयावर आहे , िकती साक्ष बाकी आहे , कोणते पुरावे सादर Óहायचे आहेत आिण पुढील तारखेला नेमके काय होणार आहे , याचे ÖपĶ िनयोजन असणे आवÔयक आहे . प्र Âयेक सु नावणीला काही ना काही प्र गती झाली पािहजे — साक्ष नŌदवली गेली पािहजे , पुरावा हाताळला गेला पािहजे , युिक्तवाद झाला पािहजे िकंवा आवÔयक आदेश झाला पािहजे . केवळ तारीख संपली आिण पुढची तारीख िमळाली , या चक्रातू न ÆयायÓयवÖथेला बाहेर पडावे लागेल . पक्षकाराचीही जबाबदारी Æयायालयीन िशÖत ही एकतफीर् अपेक्षा असू शकत नाही . पक्षकारां नी आवÔयक कागदपत्रे आिण सूचना वेळेत देणे , विकलांना सहकायर् करणे आिण Æयायालयीन प्र िक्रयेत अनावÔयक अडथळे िनमार्ण न करणे अपेिक्षत आहे . कारण Æयायालयीन िवलंबाची जबाबदारी एका घटकावर टाकून हा प्र ij सुटणार नाही . Æयायाधीशांनी सुनावणीचे ÓयवÖथापन करावे , विकलांनी Æयायालयीन वेळेचा आदर करावा आिण पक्षकारां नी प्र िक्रयेत सहकायर् करावे . शेवटी प्र ij : Æयायालय कोणासाठी ? Æयायालय Æयायाधीशांसाठी नाही . ते विकलांसाठीही नाही . Æयायालयीन प्र िक्रया केवळ ÓयवÖथे¸या सोयीसाठी तर अिजबात नाही . Æयायालय सवर्प्रथम Âया पक्षकारासाठी आहे , जो Æयाया¸या आशेने तेथे येतो . Âयाला Æयाय िनÕपक्ष हवा , कायद्यानु सार हवा आिण Âया¸या आयुÕयात अथर्पूणर् ठरेल अशा वेळेत हवा . ÆयायÓयवÖथेवरील लोकांचा िवĵास िटकवायचा असेल , तर केवळ ‘ Æयाय िमळतो ’ एवढे पुरेसे नाही . नागिरकाला असेही जाणवले पािहजे की ‘ माझे Ìहणणे ऐकले जात आहे , मा»या वेळेची िकंमत आहे आिण मला अिनिIJत काळ प्र तीक्षा करावी लागणार नाही .’ ÆयायÓयवÖथेची खरी कसोटी केवळ िनकालां¸या संख्येत नाही ; Æयाय िमळाÐयानं तर पक्षकारा¸या मनात िनमार्ण होणार्या िवĵासात आहे . Ìहणून प्र Âयेक Æयायाधीश , प्र Âयेक वकील आिण ÆयायÓयवÖथेशी संबंिधत प्र Âयेकाने Öवतःला एक प्र ij िवचारÁयाची वेळ आली आहे — “ आपण Æयायालय चालवत आहोत की Æयाय देत आहोत ?” ३६ वषा«¸या विकली आिण Æयायालयीन कामकाजातील अनुभवातून मला वाटते की या प्र ijाचे प्र ामािणक उ°र शोधÐयािशवाय Æयायालयीन िवलंबाचा प्र ij सु टणार नाही . न्य ायालय कोणासाठी ? तारीख देण्यासाठी की न्य ाय देण्यासाठी ? Æयायालयीन िवलंबाला Æयायाधीश , वकील आिण पक्षकारां ची सामूिहक जबाबदारी ; ‘ केस ’ ¸या मागचा माणूस क¤द्रÖथानी हवा ॲड . िमिलंद द°ात्रय पवार माजी अÅयक्ष , पुणे बार असोिसएशन माजी सदÖय , िवशेषािधकार सिमती , बार कौिÆसल ऑफ महाराÕट्र अँड गोवा “J
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 च संक्रमणा¸या वळणावर एम . जे . ®ीकांत यांची वाटचाल पािहली तर कायदा , ÆयायÓयवÖथा , पत्रकािरता , जनसंपकर् , माÅयम - ÓयवÖथापन आिण िडिजटल संवाद यां¸या संगमावर उभे राहणारे एक नवे माÅयमिवĵ िदसते . रणनीतीकार Ìहणून काम करताना , पुणे बार अँड ब¤च Æयूज एलएलपीमÅये विरķ ÓयवÖथापकीय भागीदार व ÓयवÖथापकीय संपादक Ìहणून तसेच MJSPR Pvt. Ltd. चे ÓयवÖथापकीय संचालक Ìहणून जबाबदारी सांभाळताना Âयां¸या कायार्चा Óयापक अथर् केवळ पदनामात नाही . मािहतीला अथर् देणे , संवादाला िदशा देणे आिण िवĵासाला क¤द्रÖथानी ठेवणे , ही या वाटचालीची महßवाची बाजू मानता येते . पत्रकािरते चा इितहास उलगडला तर प्र Âये क माÅयमक्रां तीने एक नवा प्र ij जÆमाला घातला आहे . भारतात जेÌस ऑगÖटस िहकीने १७८० मÅये ‘ बंगाल गॅझेट ’ सुł केले , तेÓहा छापील शÊदाने स°ेला प्र ij िवचारÁयाची नवी शक्यता िनमार्ण केली . पुढे लोकमाÆय िटळकां¸या ‘ केसरी ’ ने वृ°पत्राला लोकजागृतीचे प्र भावी साधन बनवले . महाÂमा गांधींनी ‘ यंग इंिडया ’ आिण ‘ हिरजन ’ मधून पत्रकािरते ला नैितकता , सामािजक जबाबदारी आिण सावर्जिनक संवादाची िदशा िदली . Âया काळात मािहतीचा वेग मयार्िदत होता ; परंतु शÊदाचा प्र भाव मोठा होता . आज पिरिÖथती पूणर्पणे बदलली आहे . मािहती अमयार्द झाली ; पण िवĵासाचे महßव अिधक वाढले आहे . एका िक्लकवर देश - िवदेशातील हजारो बातÌया समोर येतात . सोशल मीिडयामुळे प्र Âये क Óयक्ती मािहती प्र सािरत कł शकते . कृित्रम बुिद्धम°े मुळे मजकूर , िचत्रे , आवाज आिण िÓहडीओ काही क्ष णां त तयार होऊ शकतात . पण या मािहती¸या महासागरात सÂय कोणते , संदभर् कोणता आिण हेतू कोणता , हे ओळखणे िदवस¤िदवस कठीण होत आहे . Ìहणूनच पत्रकािरते ची भूिमका कमी झालेली नाही ; उलट ितची जबाबदारी वाढली आहे . बातमी देणे सोपे झाले ; बातमीचा अथर् सांगणे कठीण झाले . िवशेषतः Æयायालयीन पत्रकािरते त ही जबाबदारी अिधक गंभीर आहे . Æयायालयाचा िनणर्य हा केवळ ‘ िनकाल ’ नसतो . Âया िनणर्यामागे नागिरकाचे ÖवातंÞय , मालम°ेचा अिधकार , पयार्वरणाचा प्र ij , अिभÓयिक्तÖवातं Þय , उद्योगाचे िहत िकंवा शासना¸या िनणर्यावर Æयायालयीन िनयंत्रण यांसारखे अनेक Óयापक प्र ij असू शकतात . सामाÆय वाचकाला Æयायालयीन आदेशातील कायदेशीर भाषा सहज समजेलच असे नाही . Âयामुळे Æयायालयीन बातमी Ìहणजे केवळ कोण िजंकले आिण कोण हरले , एवढे सांगणे नÓहे . Æयायालयाने काय Ìहटले आिण Âयाचा समाजावर काय पिरणाम होणार आहे , हे सांगणे अिधक महßवाचे . ‘ बार अँड ब¤च ’ शी िनगिडत पत्रकािरते चे महßव याच िठकाणी अधोरेिखत होते . कायद्या¸या गुंतागुंतीला सामाÆय नागिरकां¸या भाषेत आणणे , Æयायालयीन प्र िक्रये चा संदभर् ÖपĶ करणे आिण एखाद्या िनणर्याचे Óयापक सामािजक पिरणाम समजावून सांगणे ही माÅयमांची सावर्जिनक जबाबदारी आहे . भारतीय राºयघटनेने िविधमंडळ , कायर्पािलका आिण Æयायपािलका यां¸यातील संतुलनाची ÓयवÖथा िनमार्ण केली . पत्रकािरता या संÖथां¸या कामकाजावर प्र ij उपिÖथत करणार्या लोकशाही¸या सावर्जिनक िववेकाचा भाग आहे . Ìहणून कायदा आिण पत्रकािरता हे एकमेकांचे प्र ितÖपधीर् नसून लोकशाही¸या आरोग्याचे परÖपरपूरक आधार आहेत . इितहासात पािहले तर कायद्याचे राºय आिण सावर्जिनक संवाद यांचा संबंध फार जुना आहे . मॅग्ना काटार्ने राजस°ेलाही कायद्या¸या चौकटीत आणÁयाचा िवचार पुढे केला . आधुिनक लोकशाहीने Âयाला संÖथाÂमक łप िदले . भारताने संिवधाना¸या माÅयमातून नागिरकांचे मूलभूत अिधकार आिण संÖथाÂमक संतुलन यांना सवō¸च Öथान िदले . परंतु एकिवसाÓया शतकातील ÆयायÓयवÖथेसमोरचे प्र ij पारंपिरक चौकटींपलीकडे गेले आहेत . सायबर गुÆहे , िडिजटल पुरावे , डेटा गोपनीयता , कृित्रम बुिद्धम°ा , ऑनलाइन आिथर्क फसवणूक , पयार्वरणीय Æयाय , आिथर्क गुÆहे आिण सीमापार Óयवहार यांनी कायद्याचे Öवłप अिधक गुंतागुंतीचे केले आहे . गुÆहेगार एका देशात बसून दुसर्या देशातील नागिरकाची फसवणूक कł शकतो . पैसा काही सेकंदांत सीमापार जाऊ शकतो . बनावट छायािचत्र िकंवा िÓहडीओ वाÖतिवक वाटू शकतो . अशा पिरिÖथतीत तपास , Æयाय आिण पत्रकािरता या ितÆही क्षेत्र ां ना तंत्रज्ञाना¸या वेगाशी जुळवून घ् यावे लागणार आहे . येथेच ®ीकांत यां¸या कायार्चा संदभर् महßवाचा ठरतो . कायदा आिण माÅयम यां¸या परÖपरसंबंधाला समजून घेणार्या पत्रकािरते ला केवळ Æयायालयीन पिरसरापुरते मयार्िदत ठेवता येणार नाही . आज Æयायालयीन बातमीचा पिरणाम समाजमाÅयमांवर होतो ; समाजमाÅयमांवरील चचेर्चा पिरणाम सावर्जिनक मतावर होतो ; सावर्जिनक मताचा पिरणाम धोरणांवर होतो आिण धोरणांना पुÆहा Æयायालयीन आÓहान िदले जाऊ शकते . हे एक अखंड मािहतीचक्र आहे . या मािहतीचक्रात वेग महßवाचा असला तरी िववेक Âयाहून महßवाचा आहे . पुÁयासारख्या शहरात या संवादाची गरज अिधक तीĄतेने जाणवते . महाÂमा फुले , सािवत्रीबाई फुले , लोकमाÆय िटळक आिण Æयायमूतीर् महादेव गोिवंद रानडे यां¸या िवचारपरंपरेपासून आधुिनक िशक्षण , उद्योग , मािहती - तंत्रज्ञान आिण Öटाटर्अप संÖकृतीपय«त पुणे हे महाराÕट्रा¸या सावर्जिनक िवचारिवĵातील महßवाचे क¤द्र रािहले आहे . Ìहणूनच पुÁयातील ÆयायÓयवÖथा , माÅयमे , उद्योग , प्र शासन आिण नागिरक समाज यां¸यातील संवाद अिधक तÃयाधािरत आिण िचिकÂसक होणे ही काळाची गरज आहे . नागरी सुिवधा , वाहतूक , पयार्वरण , जमीन Óयवहार , औद्योिगक िवकास , सायबर गुÆहे , िशक्षण आिण नवतंत्रज्ञान — या प्र Âये क प्र ijामागे कायदा आिण सावर्जिनक धोरणाचे अनेक पदर आहेत . याच िठकाणी माÅयम - ÓयवÖथापनाची नवी भूिमका समोर येते . पूवीर् संपादका¸या टेबलावर बातÌया येत असत . आज बातÌया मोबाईल¸या पडद्यावर जÆम घेतात . पूवीर् संपादक बातमी प्र िसद्ध करायची की नाही , हे ठरवत असे . आज अÐगोिरदम ठरवतो की कोणता मजकूर िकती लोकांपय«त पोहोचणार . पूवीर् वाचक दुसर्या िदवशी पत्र िलहून प्र ितिक्रया देत असे ; आज तो काही सेकंदांत प्र ितिक्रया देतो . Âयामुळे आजचा संपादक केवळ शÊदांचा कारागीर रािहलेला नाही ; तो िवĵासाचा ÓयवÖथापक झाला आहे . माÅयम - रणनीती Ìहणजे केवळ Óयावसाियक वाढ नÓहे . कोणता प्र ij समाजा¸या क¤द्रÖथानी आणायचा , कोणÂया िवषयामागे खोलवर जायचे , मािहतीची पडताळणी कशी करायची , कोणÂया भाषेत ती सांगायची आिण वाचकाचा िवĵास कसा िटकवायचा — या सवा«चा समÆवय Ìहणजे माÅयम - रणनीती . ‘ ब्रे िकं ग Æयूज ’ ¸या Öपधेर्त संदभर् हरवÁयाचा धोका वाढला आहे . Æयायालयीन िनकालातील एखादे वाक्य Óहायरल होते ; परंतु Âया िनणर्यामागील कायदेशीर भूिमका समजून घेÁयाची संधी वाचकाला िमळत नाही . राजकीय िवधानाचे शीषर्क गाजते ; पण Âयातील तÃय तपासले जात नाही . एखादा िÓहडीओ लाखो लोक पाहतात ; पण तो खरा आहे की कृित्रमरीÂया तयार केलेला , हा प्र ij नंतर समोर येतो . Ìहणून आज¸या संपादकाची खरी कसोटी अशी असावी — तो िकती बातÌया देतो यापेक्षा , कोणती मािहती देऊ नये हे Âयाला िकती चांगले समजते ? कृित्रम बुिद्धम°े ¸या युगात हा प्र ij आणखी गंभीर होणार आहे . मशीन मािहती गोळा कł शकते . अÐगोिरदम मजकूर तयार कł शकतो . हजारो कागदपत्रां चे िवĴेषण काही क्ष णां त होऊ शकते . पण अÆयाय ओळखÁयाची संवेदना , स°ेला अÖवÖथ करणारा प्र ij िवचारÁयाचे धैयर् आिण समाजिहताचा िनणर्य घेÁयाची नैितक जबाबदारी अजूनही माणसाचीच आहे . Âयामुळे भिवÕयातील पत्रकािरता ‘ माणूस िवŁद्ध मशीन ’ अशी नसून ‘ माणूस आिण मशीन ’ यां¸यातील जबाबदार भागीदारी अशी असली पािहजे . माÅयम हे केवळ बाजारपेठेतील उÂपादन नाही ; ते लोकशाहीचे सावर्जिनक भांडवल आहे . वाचकाला आकिषर्त करणे आवÔयक आहे ; पण Âयाला उ°ेिजत कłन नÓहे , जागृत कłन . बातमी Óहायरल होणे महßवाचे आहे ; पण सÂयाची िकंमत मोजून नÓहे . कायद्याची मािहती देणे आवÔयक आहे ; पण कायद्याला सनसनाटी राजकारणाचे łप न देता . याच पाĵर्भूमीवर ®ीकांत यांची वाटचाल केवळ एका Óयक्तीची Óयावसाियक कारकीदर् Ìहणून न पाहता बदलÂया माÅयमिवĵा¸या संक्रमणाचे उदाहरण Ìहणून पाहता येते . कायदा , पत्रकािरता , जनसंपकर् , िडिजटल तंत्रज्ञान आिण ÓयवÖथापन यां¸यातील िभंती झपाट्याने कमी होत आहेत . या नÓया वाÖतवात माÅयमांना केवळ वेगवान नÓहे , तर िवĵासाहर् , संदभर्पूणर् आिण जबाबदार बनिवÁयाचे आÓहान आहे . िहकी¸या ‘ बंगाल गॅझेट ’ पासून िटळकां¸या ‘ केसरी ’ मागेर् गांधीं¸या वैचािरक पत्रकािरते पय«त आिण तेथून आज¸या िडिजटल माÅयमिवĵापय«त माÅयमांची साधने बदलली ; छापखाÆयाचा आवाज िडिजटल नोिटिफकेशनमÅये बदलला , कागदाचा पडदा मोबाईल¸या Öक्रीनने घेतला . पण पत्रकािरते चा मूलभूत प्र ij बदलला नाही — सÂय कोण सांगणार आिण स°ेला प्र ij कोण िवचारणार ? आज मािहतीचा वेग अभूतपूवर् आहे ; पण Âया वेगाला िववेकाची जोड नसेल तर मािहतीचे łपांतर िदशाभूल करणार्या गŌधळात होऊ शकते . कृित्रम बुिद्धम°ा मजकूर िनमार्ण कł शकते , अÐगोिरदम मािहतीचा प्र सार कł शकतो ; पण सÂय - असÂयातील सीमारेषा ओळखÁयाची आिण समाजा¸या िहतासाठी योग्य प्र ij उपिÖथत करÁयाची जबाबदारी माणसाचीच राहणार आहे . Ìहणूनच एम . जे . ®ीकांत यां¸या वाटचालीकडे केवळ माÅयम - ÓयवÖथापना¸या चौकटीत पाहणे अपुरे ठरेल . ÆयायÓयवÖथा , पत्रकािरता , कायदा , जनसंपकर् , िडिजटल तंत्रज्ञान आिण ÓयवÖथापन यां¸या संगमावर उभे राहून बदलÂया माÅयमिवĵाला िवĵासाची नवी िदशा देÁयाचे आÓहान आज अिधक मोठे आहे . माÅयमाचा प्र भाव Âया¸या आवाजा¸या मोठेपणात नसतो ; समाजाला िवचार करायला भाग पाडणार्या प्र ijां ¸या खोलीत असतो . शÊद बदलतील , माÅयमे बदलतील , तंत्रज्ञान बदलेल ; पण समाजाला सÂयाचा शोध घेणार्या पत्रकािरते ची गरज कधीच संपणार नाही . लोकशाहीला मािहतीपेक्षा सÂयाची , आवाजापेक्षा िववेकाची आिण वेगापेक्षा िवĵासाची गरज असते . शÊद िजवंत राहोत , सÂयाचा दीप तेवत राहो ; स°े¸या सावलीतही िववेकाचा Öवर घुमत राहो . माÅयमे वेगवान असोत , पण िवĵास न ढळो ; जनते¸या प्र ijां तून लोकशाहीचा ĵास िजवंत राहो ! न्य ायाच्या पायर्यांपासून िडिजटल पडद्यापयर्ंत ! एम . जे . ®ीकांत यां¸या वाटचालीतून बदलÂया पत्रकािरतेचा , ÆयायÓयवÖथेचा आिण संवादशक्तीचा वेध समाज बदलतो , तंत्रज्ञान बदलते , स°ेची क¤द्रे बदलतात आिण Âयाबरोबर संवादाची माÅयमेही बदलतात . मात्र समाजाला प्र ij िवचारÁयाची आिण स°ेला उ°रदायी धरÁयाची गरज कधीच बदलत नाही . छापखाÆया¸या काळापासून िडिजटल पडद्यापय « त पत्रकािरते चा झालेला प्र वास हा केवळ तंत्रज्ञानाचा इितहास नाही ; तो लोकशाही¸या सावर्जिनक िववेकाचा इितहास आहे . एम . जे . ®ीकांत ÓयवÖथापकीय संपादक या
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 हीहंडी , गणेशोÂसव , नवरात्रोÂसव , िदवाळी पहाट यांसह सावर्जिनक कायर्क्रमां साठी वगर्णी , देणगी अथवा प्र ायोजकां कडून िनधी गोळा करÁयापूवीर् धमार्दाय कायार्लयाची पूवर्परवानगी घेणे बंधनकारक आहे . महाराÕट्र सावर्जिनक िवĵÖत ÓयवÖथा कायद्यातील कलम ४१ क नुसार ही परवानगी आवÔयक असून , Âयाचे उÐलंघन केÐयास कलम ६६ क नुसार तीन मिहÆयांपय«त साÅया कारावासाची तसेच िवनापरवानगी जमा केलेÐया रकमे¸या दीडपट दंडाची तरतूद आहे . Âयामुळे आगामी सावर्जिनक उÂसवां¸या पाĵर्भूमीवर मंडळांनी िनधी संकलन करताना कायदेशीर िनयमांचे काटेकोर पालन करणे आवÔयक आहे , असे ॲड . िशवराज कदम जहािगरदार यांनी ÖपĶ केले . सावर्जिनक उÂसवां¸या िनिम°ाने मोठ्या प्र माणावर वगर्णी , देणगी आिण प्र ायोजकां कडून आिथर्क मदत घेतली जाते . मात्र , धमार्दाय कायार्लयाची परवानगी न घेता िनधी संकलन केÐयास संबंिधत Óयक्ती अथवा मंडळ अडचणीत येऊ शकते . अशा प्र कारे जमा केलेÐया वगर्णीबाबत तक्रार झाÐयास दंडाÂमक कारवाईला सामोरे जावे लागू शकते . तसेच इतर आवÔयक परवाने िमळिवतानाही धमार्दाय कायार्लयाची परवानगी प्र ाथिमक ठरणार आहे . मार्दाय आयुक्तां कडे कायमÖवłपी नŌदणीकृत असलेÐया मंडळांना िनधी संकलनासाठी Öवतंत्र परवानगी घेÁयाची आवÔयकता नाही . मात्र , अशा संÖथांनी Âयां¸या नŌदणीशी संबंिधत कागदपत्रे अद्ययावत ठेवणे आिण सवर् आिथर्क वषा«ची िहशोबपत्रके ऑनलाइन दाखल करणे आवÔयक आहे . नŌदणीकृत नसलेÐया मंडळे व संÖथांनी िनधी संकलनासाठी ट्र Öट कायद्या¸या कलम ४१ क अÆवये धमार्दाय िवभागा¸या संकेतÖथळावर िविहत नमुÆयात ऑनलाइन अजर् करणे आवÔयक आहे . अजार्मÅये सिमती सदÖयांची पूणर् नावे , प°े , संपकर् क्र मां क तसेच िनधी कोणÂया कारणासाठी संकिलत केला जाणार आहे , याची मािहती द्य ावी लागते . परवानगी िमळाÐयानंतर िमळालेला नŌदणी क्र मां क िकंवा अनुक्रमां क छापील पावतीवर नमूद करणे आिण िनधी Öवीकारताना देणगीदाराला पावती देणे बंधनकारक आहे . कायर्क्रम संपÐयानंतर जमा झालेला िनधी आिण झालेला खचर् याचा संपूणर् िहशोब लेखापरीक्षका¸या अिभप्रायासह संबंिधत धमार्दाय कायार्लयात िनधार्िरत कालावधीत सादर करावा लागतो . उवर्िरत रक्कम धमार्दाय कायार्लया¸या प्र शासन िनधीत जमा करÁयाची तरतूद आहे . “ सावर्जिनक उÂसव साजरा करताना मंडळांनी िनधी संकलनासंदभार्तील बदललेÐया दंडाÂमक तरतुदींचे भान ठेवणे गरजेचे आहे . वगर्णी¸या अफरातफरीबाबत तक्रार झाÐयास Âयाचे गंभीर पिरणाम होऊ शकतात ,” असा इशारा ॲड . िशवराज कदम जहािगरदार , माजी अÅयक्ष , पिÊलक ट्र Öट प्रॅ िक्टशनसर् असोिसएशन , पुणे यांनी िदला . उÂसवाची परंपरा आिण सामािजक एकोपा जपत असताना वगर्णी¸या पैशांमÅये पारदशर्कताही िततकीच महßवाची आहे . Âयामुळे ‘ आधी वगर्णी , नंतर कागदपत्रे ’ अशी पद्धत न Öवीकारता ‘ आधी धमार्दायची परवानगी , मग िनधी संकलन ’ हा िनयम मंडळांनी पाळणे आवÔयक आहे . वगर्णी आधी , धमार्दायची परवानगी आधी ! : ॲड . िशवराज कदम जहािगरदार िवनापरवानगी िनधी संकलन केÐयास तीन मिहने कारावास ; जमा रकमे¸या दीडपट दंडाची तरतूद .... ॲड . िशवराज कदम जहािगरदार द developednationslaw@gmail.com पुणे : जुÆनर तालुक्यातील िपंपळवंडी येथे ल§िगक अÂयाचारानंतर हÂया झालेÐया साडेनऊ वषा«¸या िचमुकली¸या कुटुंबा¸या दुःखावर ÆयायÓयवÖथेने संवेदनशीलतेची फुंकर घातली आहे . पुणे िजÐहा िवधी सेवा प्र ािधकरणाने ‘ मनोधैयर् योजने ’ तून पीिडते¸या आई - विडलांना दहा लाख Łपयांची आिथर्क मदत मंजूर केली आहे . गुÆĻानंतर अवघ्या सात िदवसांत मदतीचा िनणर्य झाÐयाने संकटात सापडलेÐया कुटुंबाला तातडीचा आधार िमळणार आहे . िपंपळवंडी येथे १८ ऑगÖटला साडेनऊ वषा«¸या बािलकेवर ल§िगक अÂयाचार कłन ितची हÂया करÁयात आली . या घटनेने पिरसर हादरला . कुटुंबावर कोसळलेÐया या असĻ आघातानंतर Âयां¸या पुनवर्सनासाठी प्र शासन आिण ÆयायÓयवÖथेने हालचाली सुł केÐया . पुणे Æयायालया¸या प्र मु ख िजÐहा व सत्र Æयायाधीश अंजू श¤डे यांनी सोमवारी पदभार ÖवीकारÐयानंतर पिहÐयाच िदवशी या प्र करणाची मािहती घेतली . घटनेचे गांभीयर् लक्षात घेऊन संबंिधत अिधकार्यां ची तातडीने बैठक घेÁया¸या सूचना देÁयात आÐया . कागदपत्रां ची तपासणी केÐयानंतर पीिडत कुटुंबाला मनोधैयर् योजनेतून मदत देÁयाचा िनणर्य झाला . कायदेशीर लढ्यासोबत मानिसक आधारही गरजेचा िचमुकलीला गमावलेÐया कुटुंबाला Æयायालयीन लढाईसोबतच मानिसक आिण आिथर्क आघातालाही सामोरे जावे लागणार आहे . Âयामुळे िमळणारी मदत केवळ आिथर्क भरपाई न ठरता पुनवर्सनाचा आधार ठरणे अपेिक्षत आहे . या प्र करणी आळेफाटा पोिलस ठाÁयात पोक्सो कायदा आिण खुना¸या कलमांनुसार गुÆहा दाखल आहे . आरोपीला ३१ ऑगÖटपय«त पोिलस कोठडी सुनावÁयात आली आहे . “ अशा संवेदनशील प्र करणां त पीिडत कुटुंबाला तातडीने आिथर्क मदतीसोबत कायदेशीर संरक्षण आिण मानिसक आधार िमळणे आवÔयक आहे . पुनवर्सना¸या प्र िक्रयेत ÆयायÓयवÖथा कुटुंबा¸या पाठीशी आहे ,” असे िवधी सेवा प्र ािधकरणा¸या सिचव Æयायाधीश रेवती देशपांडे यांनी सांिगतले . िचमुकली गेली ; कुटुंबा¸या वेदनेला ‘ मनोधैयार् ’ चा आधार ‘ मनोधैयर् ’ चा आधार कशासाठी ? ल§िगक अÂयाचार , बलाÂकार , अॅिसड हÐला तसेच पोक्सो कायद्यातील गंभीर गुÆĻांतील पीिडतांना आिण Âयां¸या कुटुंबीयांना ‘ मनोधैयर् योजने ’ तून आिथर्क मदत िदली जाते . उपचार , पुनवर्सन आिण अÂयाचारामुळे मृÂयू झालेÐया पीिडतां¸या कुटुंबाला आिथर्क आधार देÁयाचीही या योजनेत तरतूद आहे . developednationslaw@gmail.com मुंबई : महाराÕट्र लोकसेवा आयोगा¸या (MPSC) परीक्षेतील गोपनीय प्र ijसं च बेकायदेशीररीÂया िमळवून Âयाची प्र त इतरांना उपलÊध कłन िदÐयाचा गंभीर प्र कार उघडकीस आला आहे . या प्र करणी आयोगातील तीन अिधकारी आिण खासगी अकादमी¸या संचालकासह चौघांना मुंबई गुÆहे शाखेने अटक केली आहे . Âयामुळे Öपधार् परीक्षां ¸या पारदशर्कतेवर पुÆहा प्र ijिचÆह िनमार्ण झाले आहे . २२ माचर् २०२६ रोजी झालेÐया परीक्षेसाठी तºज्ञां नी तयार केलेÐया प्र ijसं चातील प्र ij बेकायदेशीररीÂया िमळिवÁयात आले . Âयातून Öवतंत्र प्र ijसं च तयार कłन तो इतर Óयक्तींना पुरिवÐयाचे तपासात िनÕपÆन झाÐयाचे पोिलसांनी सांिगतले . या प्र कारामु ळे आयोगा¸या गोपनीय परीक्षा प्र िक्रयेचा भं ग झाÐयाचा आरोप आहे . गुÆहे शाखे¸या गुÆहे अÆवेषण , मालम°ा कक्षाने दाखल केलेÐया गुÆĻात िवĵेĵर द°ात्रय नकाते ( सहाÍयक कक्ष अिधकारी ), अिभिजत गणपतराव ल¤डवे ( अवर सिचव ), गोपाळ भट्टू मराठे ( सहाÍयक कक्ष अिधकारी ) या MPSC अिधकार्यां सह प्र िवण िदलीप पाटील ( संचालक , कौिटÐय अकादमी , नंदुरबार ) यांना अटक करÁयात आली . या प्र करणात अमृत नामदेव पाटील आिण लोकेश ऊफर् गौरव राज¤द्र पाटील यांचाही सहभाग िनÕपÆन झाÐयाचे पोिलसांनी सांिगतले आहे . अटक आरोपींना सत्र Æयायालयातील Æयायालय क्र मां क चारसमोर हजर केले असता , १ सÈट¤बरपय«त पोलीस कोठडी सुनावÁयात आली . सहाÍयक पोलीस आयुक्त सदानंद राणे यां¸या मागर्दशर्नाखाली पुढील तपास सुł आहे . प्र ijपित्रकेची गोपनीयता हीच परीक्षे¸या िवĵासाहर्तेची पिहली अट आहे . तीच भेदली गेÐयाने या प्र करणातील संपूणर् साखळी आिण प्र ijसं च कुणाकुणापय«त पोहोचला , याचा तपास महßवाचा ठरणार आहे . MPSC प्र ijसं च फुटला ; चौघांना अटक developednationslaw@gmail.com पुणे : मुली¸या वागÁयात झालेला बदल आई¸या लक्षात आला आिण ितने िवĵासाने संवाद साधला . Âयातून कुटुंबातीलच Óयक्तीकडू न ित¸यावर होत असलेÐया अÂयाचाराचा धक्कादायक प्र कार उघड झाला . या प्र करणात वडगाव मावळ येथील िवशेष पोक्सो Æयायालयाने ६१ वषीर्य आजोबाला जÆमठेपेची िशक्षा सुनावली असून , ७० हजार Łपयांचा दंडही ठोठावला आहे . िवशेष Æयायाधीश द°ात्रे य अनभुले यांनी हा िनकाल िदला . एिप्रल ते नोÓह¤बर २०२४ या कालावधीत हा प्र कार घडला . मुलीचे आई - वडील कामािनिम° बाहेर गेÐयानंतर आरोपी घरी येत असे . घरातील अÆय लहान मुलांना टीÓही पाहÁयासाठी िकंवा खेळÁयासाठी बाहेर पाठवून आरोपी मुलीवर अÂयाचार करीत असÐयाचे तपासात िनÕपÆन झाले . सुŁवातीला हा प्र कार कुटुंबीयां¸या लक्षात आला नÓहता . मात्र मुली¸या वागÁयात बदल जाणवÐयानंतर आईने ितची िवचारपूस केली . Âयावेळी मुलीने घडलेला प्र कार सांिगतÐयानंतर आईने देहूरोड पोिलस ठाÁयात तक्रार दाखल केली . पोिलसांनी आरोपीला अटक कłन तपास पूणर् केÐयानंतर आरोपपत्र दाखल केले . पीिडतेची साक्ष ठरली िनणार्यक तÂकालीन सहायक िनरीक्षक अिनता दुगावकर यांनी तपास केला . सुनावणीदरÌयान पीिडत मुलीने Æयायालयात धैयार्ने साक्ष िदली . ित¸या साक्षीला आईची साक्ष , वैद्यकीय अिधकार्यां चे पुरावे आिण तपास अिधकार्यां नी सादर केलेÐया पुराÓयांची जोड िमळाली . िवशेष सरकारी वकील संतोष परदेशी आिण ॲड . लालचंद ओसवाल यांनी सरकारी पक्षातफेर् पाच साक्षीदार तपासले . ‘ खोट्या आरोपांचा ’ बचाव फेटाळला आिथर्क फायदा िमळिवÁयासाठी आरोपीला खोट्या प्र करणात गोवÁयात आÐयाचा दावा बचाव पक्षाने केला . मात्र Æयायालयाने हा दावा फेटाळून लावला . मुलीचे भिवÕय आिण ित¸या वैवािहक आयुÕयावर पिरणाम होÁयाची शक्यता लक्षात घेता , कुटुंबीय अशा गंभीर Öवłपाचे खोटे आरोप करतील , हा बचाव Öवीकारता येणार नाही , असे Æयायालयाने नमूद केले . नातेसंबंधातील िवĵासाचा गैरफायदा घेत आरोपीने गुÆहा केÐयाचेही Æयायालयाने ÖपĶ केले . जÆमठेपेसोबत ठोठावलेला ७० हजार Łपयांचा दंड पीिडत मुलीला नुकसानभरपाई Ìहणून देÁयाचे िनदेर्श Æयायालयाने िदले . मुली¸या बदललेÐया वागÁयातून अÂयाचार उघड ; आजोबाला जÆमठेप भरधाव कार ओढ्यात कोसळली ; दोघांचा मृÂयू पुणे : जुÆया पुणे - मुंबई महामागार्वर पहाटे¸या काळोखात भरधाव कार अिनयंित्रत होऊन दुभाजकाला धडकून ओढ्यात कोसळÐयाने पुÁयातील दोन तŁणांचा जागीच मृÂयू झाला . हा भीषण अपघात गुŁवारी पहाटे सÓवाचार¸या सुमारास कालार् फाट्याजवळील वाकसई गावा¸या हĥीत घडला . हुसेन शÊबीर गोधरावाला ( २७ , कŌढवा ) आिण आसीर असगरअली इनामदार ( २६ , नेहłनगर ) अशी मृतांची नावे आहेत . कारचालक अिनकेत गौतम बरवा गंभीर जखमी झाला असून Âया¸यावर Łग्णालयात उपचार सुł आहेत . लोणावळा ग्र ामीण पोिलसां¸या मािहतीनुसार , पहाटे अिनकेत कार घेऊन जात असताना भरधाव वेगामुळे Âयाचा वाहनावरील ताबा सुटला . कार दुभाजकावर आदळÐयानंतर रÖÂयालगत¸या ओढ्यात कोसळली . धडक इतकी भीषण होती की कारचे मोठे नुकसान झाले . अपघाताची मािहती िमळताच Öथािनक नागिरक आिण पोिलसांनी घटनाÖथळी धाव घेतली . हुसेन आिण आसीर यांना गंभीर दुखापत झाÐयाने Âयांचा घटनाÖथळीच मृÂयू झाला , तर जखमी चालकाला तातडीने Łग्णालयात दाखल करÁयात आले . या प्र करणी लोणावळा ग्र ामीण पोलीस ठाÁयाचे हवालदार गोकुळ भाÖकर खेडकर यां¸या िफयार्दीवłन िनÕकाळजीपणे आिण भरधाव वेगाने वाहन चालवून अपघातास कारणीभूत ठरÐयाप्रकरणी चालकािवरोधात गुÆहा दाखल करÁयात आला आहे .
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 developednationslaw@gmail.com मुंबई : कायद्या¸या राºयाची आिण समानतेची भाषा करणार्या ÆयायÓयवÖथे¸या दालनातच मिहलांना नेतृÂवाची संधी िमळÁयासाठी १६२ वषेर् का लागली ? हा प्र ij मुंबई उ¸च Æयायालयातील विकलांची १८६४ मÅये Öथापन झालेली अॅडÓहोकेट्स असोिसएशन ऑफ वेÖटनर् इंिडया ( एएडÊÐयूआय ) आज¸या िनणर्यामुळे उपिÖथत करते . तÊबल १६२ वषा«¸या इितहासात या संघटने¸या अÅयक्षपदावर एकही मिहला िवराजमान झालेली नाही . आता पुढील िनवडणुकीपासून अÅयक्षपद मिहलांसाठी राखीव करÁयाचा िनणर्य घेÁयात आला असून , प्र Âयेक तीन कायर्काळांत एकदा मिहला वकील या सवō¸च पदावर िवराजमान होणार आहे . हा िनणर्य केवळ एका पदाचे आरक्षण नाही ; तो Æयाया¸या Óयवसायातील प्र ितिनिधÂवा¸या दीघर्काळ¸या असमतोलावर ठेवलेला प्र ijिचÆह आहे . कायद्या¸या पुÖतकात समानतेचे तßव ÖपĶपणे िलिहलेले असताना प्र Âयक्ष संÖथाÂमक नेतृÂवात ते उतरायला दीड शतकाहून अिधक काळ का गेला , याचे उ°र शोधÁयाची वेळ आली आहे . मिहलांचा ÆयायÓयवÖथेतील सहभाग आज वाढला आहे . Âया Æयायालयात युिक्तवाद करतात , सरकारी पक्षाचे प्र ितिनिधÂव करतात , मÅयÖथी करतात , कायद्याचा अËयास करतात आिण ÆयायÓयवÖथे¸या िविवध पातÑयांवर जबाबदार्या सांभाळतात . तरीही नेतृÂवा¸या सवō¸च पदावर Âयांची अनुपिÖथती रािहली . Âयामुळे प्र ij मिहलां¸या क्ष मतेचा नाही ; संधी¸या रचनेचा आहे . एएडÊÐयूआयने यापूवीर् २०१८ मÅये उपाÅयक्षपद आिण कायर्कारी मंडळातील दोन जागा मिहलांसाठी राखीव केÐया होÂया . आता अÅयक्षपदाबरोबरच सिचव , संयुक्त सिचव आिण कायर्कारी मंडळातील सदÖयां¸या पदांमÅयेही मिहलां¸या प्र ितिनिधÂवाची तरतूद करÁयाचा िनणर्य झाला आहे . Ìहणजेच हा बदल केवळ प्र तीकाÂमक नसून संघटने¸या िनणर्यप्रिक्रयेत मिहलांचा सहभाग संÖथाÂमक करÁया¸या िदशेने टाकलेले पाऊल आहे . आरक्षणावर ‘ गुणव°ा ’ चा प्र ij उपिÖथत केला जातो . पण समानतेचा अथर् केवळ सवा«ना एकाच रांगेत उभे करणे नाही ; ºयांना ऐितहािसकŀĶ्या नेतृÂवा¸या दारापासून दूर ठेवले गेले , Âयांना Âया दारापय«त पोहोचÁयाची संधी देणेही समानतेचाच भाग आहे . मिहला अÅयक्ष होणे Ìहणजे पुŁष विकलांचा पराभव नÓहे ; तो संÖथे¸या लोकशाहीचा िवÖतार आहे . या िनणर्याचे सवा«त महßवाचे वैिशĶ्य Ìहणजे Âयाचा संदेश . Æयायालयात मिहलांनी Æयायासाठी युिक्तवाद करावा आिण Âयाच वेळी Æयायालयीन Óयावसाियक संÖथांचे नेतृÂव मात्र Âयां¸या आवाक्याबाहेर राहावे , ही िवसंगती आता िटकू शकत नाही . १६२ वषा«ची प्र तीक्षा संपवणारा हा िनणर्य अिभनंदनीय आहे ; पण Âयाचवेळी तो अÖवÖथ करणारा प्र ijही िवचारतो — समानतेचा घटनाÂमक आदशर् ÖवीकारलेÐया देशात संÖथाÂमक समानतेला इतका वेळ का लागतो ? एखाद्या मिहलेला अÅयक्षपद िमळणे हा अंितम टÈपा नाही . खरा बदल तेÓहा घडेल , जेÓहा नेतृÂवासाठी मिहलांना ‘ आरक्षणाची गरज ’ भासणार नाही आिण Âयांचे प्र ितिनिधÂव संÖथे¸या Öवाभािवक रचनेचा भाग बनेल . Æयायालये समाजाला Æयाय देतात ; पण Æयायाची मूÐये Âया संÖथां¸या Öवतः¸या Óयवहारातही िदसली पािहजेत . कायद्या¸या पुÖतकात समानता िलिहणे सोपे आहे ; ती संÖथे¸या खुचीर्त बसवणे कठीण . एएडÊÐयूआयने अखेर Âया िदशेने एक पाऊल टाकले आहे . १६२ वषा«चा इितहास बदलÁयास सुŁवात झाली आहे . आता प्र ij एवढाच — ही सुŁवात िकती संÖथांपय«त पोहोचते ? १६२ वषɨ समानता कȱठɂ होती ? कायद्या¸या दालनात मिहलां ना नेतृÂवाची संधी ; एएडÊÐयूआयचा ऐितहािसक िनणर्य developednationslaw@gmail.com पुणे : “ िनरोगी Óयक्ती ही िनरोगी समाजाची पायाभरणी आहे . Âयामुळे आरोग्याला जीवनातील सवō¸च प्र ाधाÆय देणे ही काळाची गरज आहे ,” असा सूर Health to Happiness: A Holistic Wellness Guide to Living Strong, Happy, Medicine Free in Every Moment या अॅड . किवता एन . सोळुंके िलिखत पुÖतका¸या प्र काशन कायर्क्रमात Óयक्त करÁयात आला . अखंड धावपळ , वाढता ताण , प्र िक्रयायुक्त अÆन आिण िडिजटल उपकरणांचा अितवापर यामुळे आरोग्या¸या प्र ijां कडे दुलर्क्ष होत असताना , आरोग्याकडे सव«कष ŀिĶकोनातून पाहÁयाचा प्र यÂन या पुÖतकातून करÁयात आला आहे . भाविनक , शारीिरक , मानिसक , आÅयािÂमक आिण िडिजटल आरोग्य या पाच अंगांचा समतोल साधत िनरोगी जीवनशैली कशी िवकिसत करता येईल , याचे मागर्दशर्न पुÖतकात करÁयात आले आहे . पुÖतकात भाविनक खाÁयाची कारणे , अÆना¸या प्र लोभनामागील मानसशाľ , पोषण , झोप , Óयायाम , ताणिनयंत्रण , Öक्रीन टाइम आिण िडिजटल सवयी यांचा Óयावहािरक पद्धतीने िवचार करÁयात आला आहे . Craving Management Worksheet, दैनंिदन व साĮािहक आरोग्य ट्रॅ कर तसेच कृती आराखड्यां¸या माÅयमातून वाचकांना Öवतः¸या सवयी समजून घेऊन Âयात टÈÈयाटÈÈयाने बदल करÁयाची िदशा देÁयात आली आहे . कायर्क्रम ाला माÆयवरांची उपिÖथती या पुÖतकाला सवō¸च Æयायालयाचे Æयायमूतीर् प्र सÆन बी . वराले , महाराÕट्राचे मुख्यमंत्र ी देव¤द्र फडणवीस आिण करवीर पीठाचे जगद्गु ł शंकराचायर् यांनी प्र Öतावना िलिहली आहे . Âयां¸या प्र Öतावनां मधून आरोग्य , सामािजक जीवन आिण आÅयािÂमकतेतील परÖपरसंबंध अधोरेिखत करÁयात आला आहे . कायर्क्रमाला Æयायमूतीर् प्र सÆन बी . वराले , मुख्यमंत्र ी देव¤द्र फडणवीस , करवीर पीठाचे जगद्गु ł शंकराचायर् तसेच िविवध क्षेत्र ां तील माÆयवर , कायदेतºज्ञ , आरोग्य क्षेत्र ातील Óयक्ती आिण पुÖतकप्रे मी उपिÖथत होते . अॅड . किवता एन . सोलुंके यांनी पुÖतकामागील भूिमका ÖपĶ करताना आरोग्य हा ‘ नंतर पाहू ’ असा िवषय न ठेवता तो दैनंिदन जीवनाचा क¤द्रिबं दू करÁयाचे आवाहन केले . ‘ आरोग्य आधी ’ चा मंत्र ; आनं दी जीवनाचा रोडमॅप ः अॅड . सोळुंके developednationslaw@gmail.com पुणे : हडपसरमधील िवषारी दाŁकांडाप्रकरणी फरार असलेला द°ा उफर् भावड्या िभमराव लŌढे याला सीआयडी पुणे आिण उŁळी कांचन पोिलसां¸या संयुक्त पथकाने राजेवाडी ( ता . पुरंदर ) येथे ताÊयात घेतले . पोिलसां¸या मािहतीनुसार , वेशांतर कłन तसेच वाहनाची क्र मां कपट्टी बदलून पसार होÁया¸या तयारीत असताना सापळा रचून ही कारवाई करÁयात आली . हडपसर पोलीस ठाÁयातील गुÆहा क्र मां क ३७९ / २०२६ आिण दापोडी पोलीस ठाÁयातील गुÆहा क्र मां क ११४ / २०२६ अंतगर्त भारतीय Æयाय संिहतेतील कलम १०५ , १२३ आिण १२५ अÆवये दाखल गुÆĻात लŌढे हा वॉÆटेड आरोपी होता . िवषारी दाł सेवना¸या घटनेत २२ जणांचा मृÂयू झाÐयाचा उÐलेख पोिलसां¸या तपासातील प्र करणात आहे . या घटनेनंतर लŌढे फरार असÐयाचे वृ°ात नमूद करÁयात आले आहे . लŌढे िशंदवणे आिण िशंदवणे घाट पिरसरात वेशांतर कłन िफरत असÐयाची मािहती सूत्रां कडून पोिलसांना िमळाली . Âयानुसार पोिलसांनी सापळा रचून Âयाला ताÊयात घेतले . Âयाची ओळख पटिवÐयानंतर Âयाला उŁळी कांचन पोलीस ठाÁयात आणÁयात आले . उŁळी कांचन पोलीस आिण सीआयडी पुणे यांनी संयुक्तपणे कारवाई केली . ताÊयात घेतलेÐया लŌढेला पुढील तपासासाठी सीआयडी पुणे पथकाचे प्र मु ख डी . वाय . एस . पी . शामराव काळे यां¸या पथकाकडे सोपिवÁयात आले आहे . पुणे ग्र ामीणचे पोलीस अधीक्षक संदीप िसंग िगल , सीआयडी पुणेचे पोलीस अधीक्षक शफकत अमना , अÈपर पोलीस अधीक्षक गणेश िबरादार आिण दŏड िवभागाचे उपिवभागीय पोलीस अिधकारी बापूराव दडस यां¸या मागर्दशर्नाखाली ही कारवाई करÁयात आली . हडपसर दाŁकांडातील आरोपी जेरबंद सीआयडी आिण उŁळी कांचन पोिलसांची संयुक्त कारवाई developednationslaw@gmail.com पुणे : भोसरी पोिलस ठाÁयात दाखल गंभीर गुÆĻात अटक करÁयात आलेÐया रवी बळीराम तेलंगे याला मुंबई उ¸च Æयायालयाने जामीन मंजूर केला . िमत्रां मधील वादातून घटना अचानक घडÐयाचे प्र थमदशर्नी िदसते , तसेच घटनेमागे पूवर्िनयोजन नसÐयाचे आिण आरोपीची पूवर् गुÆहेगारी पाĵर्भूमी नसÐयाचे िनरीक्षण Æयायालयाने नŌदिवले . भोसरी पोिलस ठाÁयात सी . आर . क्र मां क ५१ / २०२६ अÆवये भारतीय Æयाय संिहता , २०२३ मधील कलम १०९ , ११५ ( २ ), ११८ ( १ ), ३ ( ५ ) आिण ३५२ अंतगर्त गुÆहा दाखल करÁयात आला होता . तेलंगे याला ४ फेब्रु वारी २०२६ रोजी अटक करÁयात आली होती . या प्र करणातील जामीन अजर् क्र मां क ३२६६ / २०२६ वर Æयायमूतीर् िमिलंद एन . जाधव यां¸या Æयायालयात सुनावणी झाली . जामीन अजार्वर सुनावणी करताना Æयायालयाने िफयार्दी िकंवा प्र Âयक्षदशीर्¸या कथनातील बाबी आिण दुखापती¸या िठकाणाबाबत उपलÊध वैद्यकीय पुराÓयात प्र थमदशर्नी तफावत असÐयाचे नमूद केले . तसेच प्र करणातील पिरिÖथती , गुÆĻाचे Öवłप आिण आरोपीचा खटÐयापूवीर्चा कारावास लक्षात घेता जामीन देÁयासाठी योग्य प्र करण असÐयाचे Æयायालयाने Ìहटले . Âयानुसार तेलंगे याची १० हजार Łपयां¸या पीआर बाँडवर आिण तेवढ्याच रकमे¸या एका जामीनदारावर सुटका करÁयाचे आदेश देÁयात आले . जािमना¸या अटींनु सार आरोपीने मिहÆयातून एकदा तपास अिधकार्यासमोर हजेरी लावावी , खटÐया¸या सुनावणीस सहकायर् करावे , संबंिधत Æयायालयाची पूवर्परवानगी घेतÐयािशवाय महाराÕट्राबाहेर जाऊ नये , तसेच साक्षीदारां वर प्र भाव टाकू नये िकंवा पुराÓयात हÖतक्षेप कł नये , असे िनदेर्श देÁयात आले आहेत . आरोपी¸या वतीने ॲड . गौरव काकडे , ॲड . अÐपेश वेगड आिण ॲड . प्र दीप नाईक यांनी बाजू मांडली . Æयायालयाने ÖपĶ केले की , जामीन अजार्¸या िनणर्यावेळी केलेली िनरीक्षणे ही केवळ Âया अजार्पुरती मयार्िदत असून , मूळ खटÐयाचा िनणर्य उपलÊध पुराÓयां¸या आधारे Öवतंत्रपणे घेतला जाईल . “ वैद्यकीय पु राÓयात तफावत ; भोसरीतील आरोपीला जामीन ”
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 जचा मूलभूत प्र ij Âयामुळे केवळ ‘ औषध सुरिक्षत आहे का ?’ एवढाच नाही . ते कोणी तयार केले , कोणी िवकले , कोणा¸या सÐÐयाने िदले आिण Âया¸या चुकी¸या वापराची जबाबदारी कोणाची ? हा प्र ij अिधक महßवाचा ठरतो . कायदा आहे ; मग अंमलबजावणी कुठे ? भारतात औषधां¸या उÂपादन , िवक्री आिण िवतरणासाठी Drugs and Cosmetics Act, 1940 आिण Drugs Rules, 1945 ही महßवाची कायदेशीर चौकट आहे . औषधांची गुणव°ा , सुरिक्षतता आिण िनयंित्रत िवक्री हा या ÓयवÖथेचा क¤द्रिबं दू आहे . िवशेषतः Schedule H, H1 आिण X मधील औषधां¸या िवक्रीवर िविशĶ िनब«ध आहेत . Âयापैकी Schedule H1 मधील औषधां¸या िवक्रीची नŌद ठेवÁयाची Öवतंत्र ÓयवÖथा आहे . औषध कोणाला , कोणÂया िप्रिÖक्रÈशनवर आिण िकती प्र माणात िदले गेले , याचा मागोवा घेता यावा , हा Âयामागचा उĥेश . याचा साधा अथर् असा — मेिडकल Öटोअर हा डॉक्टरां चा पयार्य नाही . ‘ माग¸या वेळी हेच औषध घेतले होते ’, ‘ सदीर् झाली आहे ’, ‘ ताप आहे ’, ‘ घसा दुखतोय ’ अशा कारणांवłन औषध देणे आिण वैद्यकीय िनदान करणे या दोन िभÆन गोĶी आहेत . फमार्िसÖटची भूिमका महßवाची असली तरी ती डॉक्टरां ¸या वैद्यकीय िनणर्याची जागा घेऊ शकत नाही . अँिटबायोिटक : आजची सोय , उद्याचा धोका या प्र ijाचे गांभीयर् Antimicrobial Resistance (AMR) मुळे अिधक वाढते . अँिटबायोिटक्सचा अनावÔयक वापर , चुकीचा डोस िकंवा वैद्यकीय सÐÐयािशवाय सेवन केÐयाने जंतूंमÅये औषधांिवŁद्ध प्र ितकारशक्ती िनमार्ण होÁयाचा धोका वाढतो . आज एखाद्या Óयक्तीने चुकी¸या पद्धतीने अँिटबायोिटक घेतले , तर Âयाचा पिरणाम केवळ Âया Óयक्तीपु रता मयार्िदत राहू शकत नाही . भिवÕयात काही संसगा«वर प्र भावी औषधे कमी पडÁयाची शक्यता िनमार्ण होते . Ìहणजेच एका Óयक्तीचा चुकीचा औषधवापर सावर्जिनक आरोग्या¸या संकटाला हातभार लावू शकतो . Łग्णाला नुकसान झाले Ìहणजे कंपनी दोषी ? इथे कायद्याचा आणखी एक सूàम पैलू समजून घ् यावा लागतो . Consumer Protection Act, 2019 अंतगर्त Product Liability ची तरतूद आहे . उÂपादनातील दोष , उÂपादन प्र िक्रये तील त्रु टी , िनधार्िरत िनकषांपासून िवचलन िकंवा अपुरी सूचना अशा पिरिÖथतीत उÂपादक , िवक्रेता िकंवा सेवा पुरवठादारािवŁद्ध जबाबदारीचा प्र ij िनमार्ण होऊ शकतो . मात्र , औषध घेतÐयानंतर प्र ितकू ल पिरणाम झाला Ìहणजे औषध उÂपादक आपोआप दोषी ठरतो , असे नाही . Łग्णाला आधीपासून असलेला आजार , इतर औषधांशी झालेली प्र ितिक्रया , चुकीचा डोस , अॅलजीर् िकंवा अÆय वैद्यकीय कारणेही असू शकतात . Âयामुळे कायद्याचे उÐलंघन आिण वैद्यकीय नुकसान यां¸यातील कारणसंबंध Öवतंत्रपणे िसद्ध करावा लागतो . प्र Âये क चूक गुÆहा असतेच असे नाही औषधिवषयक कायद्याचे उÐलंघन झाले Ìहणून प्र Âये क प्र करणाला एकाच चौकटीत बसवता येणार नाही . परवाना , नŌदवही , िप्रिÖक्रÈशन , औषधाची गुणव°ा , बनावट अथवा भेसळयुक्त औषध आिण अनिधकृत िवक्री अशा प्र Âये क बाबीसाठी संबंिधत कायदेशीर तरतुदी तपासणे आवÔयक आहे . Ìहणूनच ‘ िनयमभंग झाला Ìहणजे थेट फौजदारी गुÆहा ’ असा सरसकट िनÕकषर् काढÁयाऐवजी कोणती तरतूद मोडली , पिरिÖथती काय होती आिण Âयाचे कायदेशीर पिरणाम काय आहेत , हे पाहणे गरजेचे आहे . आरोग्य हा मूलभूत अिधकार भारतीय संिवधानातील अनु¸छेद २१ जीवन आिण वैयिक्तक ÖवातंÞयाचे संरक्षण करतो . Æयायालयीन Óयाख्यां मधून आरोग्या¸या अिधकारालाही Óयापक घटनाÂमक संदभर् प्र ाĮ झाला आहे . अनु¸छेद ४७ सावर्जिनक आरोग्य सुधारÁयाबाबत राºयाला धोरणाÂमक िदशा देतो . Âयामुळे औषधांची गुणव°ा , सुरिक्षतता , उपलÊधता आिण प्र भावी िनयमन हा केवळ प्र शासकीय िवषय राहात नाही ; तो सावर्जिनक आरोग्या¸या शासनÓयवÖथेचा अिवभाºय भाग बनतो . मात्र प्र Âये क औषधिवक्रीतील त्रु टीला थेट अनु¸छेद २१ चे उÐलंघन Ìहणता येणार नाही . परंतु एखाद्या भागात िप्रिÖक्रÈशनिशवाय िनयंित्रत औषधांची सरार्स िवक्री होत असेल , आवÔयक नŌदी ठेवÐया जात नसतील , वारंवार तक्रारी होत असूनही परवाने सुł राहत असतील आिण तपासणी यंत्रणा िनिÕक्रय असेल , तर प्र ij एका मेिडकल Öटोअरपुरता राहत नाही . तेÓहा प्र ij राºया¸या िनयमन आिण अंमलबजावणी¸या जबाबदारीचा होतो . औषधांचा बाजार की आरोग्याचा Óयवहार ? फामार्Öयुिटकल उद्योग संशोधन , रोजगार आिण आधुिनक वैद्यकशाľा¸या प्र गतीचा महßवाचा आधार आहे . Âयामुळे ‘ औषध उद्योग Ìहणजे नफा कमावणारी ÓयवÖथा ’ एवढेच िचत्र रंगवणे अÆयायकारक ठरेल . पण आरोग्य आिण नफा यां¸यात संघषर् िनमार्ण झाला , तर कायद्या¸या क¤द्रÖथानी कोण असले पािहजे ? उ°र एकच — Łग्ण . याच संदभार्त Uniform Code for Pharmaceutical Marketing Practices, 2024 (UCPMP) महßवाचा ठरतो . औषधां¸या प्र चारात वैद्यकीय Óयावसाियकांशी असलेले संबंध , भेटवÖतू , आिथर्क लाभ , आितÃय , नमुने , CME/CPD आिण प्र चाराÂमक दावे याबाबत या चौकटीत िनयम आहेत . कारण औषधांचा प्र चार हा साबण , कपडे िकंवा इतर ग्र ाहक वÖतूं¸या जािहरातीसारखा साधा Óयवहार नाही . प्र चाराचा थेट पिरणाम डॉक्टरां ¸या prescribing behaviour वर होऊ शकतो . जबाबदारीची साखळी कुठे तुटते ? औषध Łग् णापय«त पोहोचेपय«त उÂपादक – िवतरक – घाऊक िवक्रेता – फामर्सी – डॉक्टर – Łग्ण अशी मोठी साखळी कायर्रत असते . प्र Âये क टÈÈयावर Öवतंत्र कायदेशीर आिण Óयावसाियक जबाबदारी आहे . Ìहणून औषधामुळे Łग्णाला हानी झाली , तर केवळ मेिडकल Öटोअरकडे बोट दाखवणे पुरेसे नाही . उÂपादकाची गुणव°ा , िवतरणातील िनयम , िवक्रीची पद्धत , डॉक्टरां चे िप्रिÖक्रÈशन , डोस आिण Łग्णाने औषध कसे घेतले — या सवा«चा िवचार करावा लागतो . Medical Negligence आिण Product Liability यांची सरिमसळ करणेही धोकादायक आहे . डॉक्टर िकंवा Łग्णालयाने अपेिक्षत उपचारमानक पाळले का , हा एक प्र ij ; तर उÂपादनात दोष होता का , हा दुसरा . एका प्र करणात डॉक्टर , Łग्णालय , फामर्सी आिण उÂपादक यां¸या जबाबदार्या वेगवेगÑया असू शकतात . शेवटी प्र ij एका गोळीचा नाही भारताकडे औषधिनयमनासाठी कायद्यां ची कमतरता नाही . Drugs and Cosmetics Act, Drugs Rules, Pharmacy Act, Consumer Protection Act, Product Liability, UCPMP 2024 आिण घटनाÂमक संरक्षण अशी िवÖतृत चौकट उपलÊध आहे . मग खरी समÖया कुठे आहे ? कायद्या¸या अभावात की अंमलबजावणी¸या अभावात ? हा प्र ij िवचारÁयाची वेळ आली आहे . औषध उÂपादकाला Óयवसायाचा अिधकार आहे . िवक्रेÂयाला Óयापाराचा अिधकार आहे . डॉक्टरां ना उपचार करÁयाचा अिधकार आहे . Łग्णालाही उपचार िमळÁयाचा अिधकार आहे . पण या सवर् अिधकारां¸या क¤द्रÖथानी एकच जबाबदारी असली पािहजे — Łग्णा¸या आरोग्याशी तडजोड न करणे . औषधा¸या पट्टीवर िकंमत असते ; पण Łग्णा¸या जीवाची िकंमत नसते . Ìहणून पुढ¸या काळातील औषधिनयमन केवळ ‘ औषध िवक्रीवर िनयंत्र ण ’ ठेवणारे नसावे . ते औषधा¸या िनिमर्तीपासून Łग्णा¸या सुरिक्षततेपय«त प्र Âयेक दु Óयाला उ°रदायी करणारे असले पािहजे . कारण शेवटी — औषध हा बाजारातील माल नाही ; तो Łग्णा¸या जीवाशी जोडलेला कायदेशीर आिण नैितक िवĵास आहे . औषध िवकले जाते ; आरोग्याचा िहशेब कोण देणार ? एक गोळी , अनेक प्र ij : नफा , िनयम आिण Łग्णा¸या हक्कां मधील वाढती दरी महंमदवाडीतील संतापजनक िचत्र ; पाच - सहा िठकाणी गळती , रÖता िनसरडा ; तक्रारीनं तरही पािलका सुÖत औषधा¸या एका गोळीवर िकंमत छापलेली असते ; पण ित¸या चुकी¸या वापराची िकंमत पैशांत मोजता येत नाही . ती कधी आरोग्याची असते , कधी जीवाची आिण कधी संपूणर् समाजा¸या भिवÕयातील उपचारक्षमते ची ! औषध Ìहणजे केवळ बाजारातील वÖतू नाही . संशोधनापासून उÂपादनापय«त , परवाÆयापासून िवपणनापय«त आिण डॉक्टरां ¸या िप्रिÖक्रÈशनपासू न Łग्णा¸या हातात पोहोचेपय«त Âयामागे कायदेशीर जबाबदार्यां ची मोठी साखळी असते . या साखळीतील एका दुÓयानेही कायदा मोडला , तर Âयाचा फटका थेट Łग्णा¸या आरोग्याला बसू शकतो . आ developednationslaw@gmail.com पुणे : एकीकडे नागिरकांना िपÁया¸या पाÁयासाठी वणवण भटकावे लागत असताना दुसरीकडे महापािलके¸या िनÕकाळजी कारभारामुळे हजारो िलटर पाणी अक्षरशः रÖÂयावर वाहून जात आहे . महंमदवाडी गावठाणातील मुख्य रÖÂयावर हनुमान मंिदर चौक ते उंड्री रÖÂयादरÌयान जलवािहनीला पाच - सहा िठकाणी गळती लागली असून , मोठ्या प्र माणावर पाणी वाया जात आहे . गळतीचे पाणी रÖÂयावर साचÐयाने रÖता ओलसर आिण िनसरडा झाला असून पादचारी तसेच दुचाकीÖवार घसłन अपघात होत असÐयाची तक्रार उंड्री ( ता . हवेली ) ग्र ामपं चायतीचे माजी सदÖय सुभाष घुले यांनी केली . पाÁयाचा प्र Âये क थ¤ब जपÁयाचे आवाहन करणार्या प्र शासनालाच मात्र Öवतः¸या जलवािहनीतील गळती िदसत नसÐयाचे िचत्र आहे . उÆहाÑयात आिण पाणीटंचाई¸या काळात नागिरकांना टँकर¸या पाÁयावर अवलंबून राहावे लागते . अनेक भागांत िपÁया¸या पाÁयासाठी नागिरकांची धावपळ सुł असताना , दुसरीकडे पािलके¸या जलवािहनीतून पाणी रÖÂयावर वाहत राहणे हा केवळ पाÁयाचा अपÓयय नसून प्र शासना¸या िनयोजनशूÆयतेचा नमुना असÐयाची संतĮ प्र ितिक्रया नागिरकांमधून Óयक्त होत आहे . गळतीमुळे रÖÂयावर सतत पाणी साचत असÐयाने वाहतुकीलाही अडथळा िनमार्ण होत आहे . दुचाकीÖवारांना अचानक िनसरड्या रÖÂयाचा सामना करावा लागत असÐयाने अपघाताचा धोका वाढला आहे . पाÁयामुळे रÖÂयाची अवÖथा आणखी खराब होÁयाची शक्यताही आहे . Ìहणजेच आज वाहून जाणारे पाणी उद्या रÖÂया¸या दुरवÖथेचे कारण ठł शकते . नागिरकांकडून कर वसूल करणार्या पािलकेला मात्र मूलभूत जलवािहनीची गळती थांबिवÁयासाठी वारंवार पाठपुरावा करावा लागतो , हीच प्र शासना¸या कायर्क्षमते ची शोकांितका आहे . याबाबत पािलका पाणीपुरवठा िवभागा¸या अिधकार्यां कडे तक्रार करÁयात आली आहे . मात्र तक्रारीनं तरही अद्याप गळतीची दुŁÖती करÁयात आलेली नाही , अशी मािहती उंड्रीचे माजी ग्र ामपं चायत सदÖय सुभाष घुले यांनी िदली . नागिरकां¸या तक्रारींकडे तातडीने लक्ष देÁयाऐवजी फाइल , पाहणी आिण कायर्वाही¸या नावाखाली वेळकाढूपणा सुł रािहला , तर पाÁयाची समÖया सुटणार तरी कशी , असा सवाल Âयांनी उपिÖथत केला . एकीकडे पाÁयासाठी टँकर , दुसरीकडे रÖÂयावर पाÁयाचे लोट ; ही िवसंगती केवळ महंमदवाडीची नाही , तर शहरा¸या जलÓयवÖथापनावरच प्र ijिचÆह उपिÖथत करणारी आहे . पाणीटंचाईचे िनयोजन करÁयापूवीर् उपलÊध पाÁयाची नासाडी थांबिवणे ही प्र शासनाची प्र ाथिमक जबाबदारी आहे . नागिरकांनी तक्रार कłनही गळती सुłच राहणे Ìहणजे समÖया मािहती असूनही उपाययोजना न करÁयाचा प्र कार आहे . महापािलका प्र शासनाने तातडीने जलवािहनीची दुŁÖती कłन पाÁयाचा अपÓयय आिण अपघातांचा धोका थांबवावा , अशी मागणी उंड्री ( ता . हवेली ) ग्र ामपं चायतीचे माजी सदÖय सुभाष घुले यांनी केली आहे . पाण्यासाठी वणवण ; जलवािहनी मात्र ‘ गळती ’ च्या भरवशावर ! अॅड . संदेश दराडे B.A., LL.B. | LL.M. (London, UK)
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 च िवसंगतीकडे लक्ष वेधणारे अॅड . किवता एन . सोलुंके यांचे ‘Health to Happiness – A Holistic Wellness Guide to Living Strong, Happy, Medicine Free in Every Moment’ हे पुÖतक आहे . मुंबई उ¸च Æयायालयात अितिरक्त सरकारी वकील Ìहणून कायर्रत असलेÐया सोलुंके यांना दोन दशकांहून अिधक काळाचा कायदेिवषयक अनुभव आहे . मÅयÖथ , लवादतºज्ञ आिण समेटतºज्ञ Ìहणू नही Âयांनी काम केले आहे . मानवी संघषर् , ताण , वतर्न आिण मानिसकतेचा जवळून आलेला अनुभव Âयां¸या आरोग्यिवषयक मांडणीला वेगळे पिरमाण देतो . आजाराशी लढÁयाआधी सवयींशी लढा आरोग्य Ìहणजे आजार नसणे एवढीच मयार्िदत संकÐपना नाही . मन , शरीर , भावना आिण अंतमर्न यां¸यातील समतोल Ìहणजे आरोग्य , अशी Óयापक भूिमका या पुÖतकातून पुढे येते . आज¸या जगात ‘ वेलनेस ’ हा शÊदही बाजारपेठेचा भाग झाला आहे . डाएट , िफटनेस , अॅÈस , सिÈलम¤ट्स आिण िविवध आरोग्यिवषयक उÂपादनां¸या गदीर्त माणूस पुÆहा एका नÓया उपभोगा¸या चक्रात अडकतो . मात्र आरोग्य िवकत घेता येत नाही ; ते रोज¸या जगÁयातून घडवावे लागते . पुÖतकाची हीच भूिमका महßवाची आहे . भाविनक , शारीिरक , मानिसक , आÅयािÂमक आिण िडिजटल आरोग्य या पाच परÖपरांशी जोडलेÐया पैलूं¸या माÅयमातून संपूणर् आरोग्याचा िवचार करÁयात आला आहे . आपण दुःखी असताना अिधक खातो का ? कंटाळा आला की मोबाईल का हातात घेतो ? ताण वाढला की झोप का िबघडते ? एखाद्या अपयशानं तर आपण Öवतःशी कसे वागतो ? या प्र ijां ची उ°रे केवळ ‘ इ¸छाशक्ती कमी आहे ’ एवढ्यावर थांबत नाहीत . आपÐया भाविनक आिण मानिसक िÖथतीचा आहार , झोप , Öक्रीनटाइम आिण दैनंिदन सवयींवर पिरणाम होत असतो . Ìहणूनच ‘ क्रेिÓहं ग ’ कडे केवळ अÆनाची इ¸छा Ìहणून न पाहता Âयामागचा भाविनक संकेत समजून घेÁयाचा प्र यÂन पु Öतक करते . िजभेवर बाजाराचा कÊजा आज¸या बाजारÓयवÖथेने माणसा¸या आहारावर मोठा प्र भाव टाकला आहे . प्र िक्रया केलेले अÆन , आकषर्क जािहराती , सहज उपलÊध होणारे जंक फूड आिण सतत काहीतरी खाÁयाची संÖकृती यामुळे ‘ आपण काय खातो ?’ हा प्र ij पु रेसा रािहलेला नाही ; ‘ आपण ते का खातो ?’ हा प्र ij अिधक महßवाचा झाला आहे . पुÖतक अÆना¸या मोहामागील मानसशाľ समजून घेÁयाचा प्र यÂन करते . पोषण , लेबल वाचन आिण रोज¸या छोट्या सवयी यांचा िवचार करताना आरोग्याला कठीण िनयमां¸या चौकटीत बंिदÖत न करता Óयवहायर् बनवÁयाचा प्र यÂन आहे . आरोग्य Ìहणजे रोज Öवतःला िशक्षा करणे नÓहे . ‘ डाएट ’ मोडला Ìहणून अपराधी वाटून घेणेही नÓहे . उलट Öवतः¸या सवयी समजून घेऊन Âयात सातÂयाने छोटे बदल घडवणे , हा अिधक िटकाऊ मागर् ठł शकतो . मन थकले तर शरीर िकती धावणार ? आधुिनक आरोग्यÓयवÖथेत मानिसक आरोग्यािवषयी चचार् वाढली असली तरी प्र Âयक्ष जीवनात मना¸या थकÓयाकडे अजूनही दुलर्क्ष केले जाते . शरीराला ताप आला तर आपण िव®ांती घेतो ; पण मन थकले तर Âयाला िव®ांती देÁयाऐवजी आणखी काम , आणखी Öक्रीन आिण आणखी धावपळ सुłच राहते . पुÖतक मानिसक आरोग्याला आरोग्या¸या क¤द्रÖथानी ठेवते . ‘ िवलपॉवर ’ वर अवलंबून राहÁयाऐवजी िवचार करÁयाची पद्धत , मयार्िदत समजुती आिण दैनंिदन सवयी बदलÁयाचा ŀिĶकोन Âयातून मांडला आहे . अपयश Ìहणजे Öवतःला दोष देÁयाचे कारण नसून पुढचा बदल घडवÁयासाठी िमळालेला अनुभव मानÁयाची भूिमका Âयात िदसते . ही भूिमका आज¸या तŁण िपढीसाठी िवशेष महßवाची आहे . सतत तुलना , यशाचे दडपण , सोशल मीिडयावरील आभासी आयुÕय आिण प्र Âयक्ष जीवनातील असु रिक्षतता यां¸यामÅये ‘ मी पुरेसा आहे का ?’ हा प्र ij अनेकां¸या मनात िनमार्ण होतो . मानिसक आरोग्याचा प्र ij केवळ मानसोपचारतºज्ञा¸या दालनापुरता मयार्िदत ठेवता येणार नाही ; तो कुटुंब , िशक्षण , रोजगार , सामािजक संबंध आिण िडिजटल संÖकृतीशीही जोडलेला आहे . Öक्रीन बं द झाली , तर मन सुł होईल ? िडिजटल युगाने जगÁयाची Óयाख्याच बदलली आहे . मोबाईलिशवाय काही िमिनटे राहणे कठीण वाटते . काम संपले तरी Öक्रीन संपत नाही . झोपÁयापूवीर् फोन , उठÐयानंतर फोन आिण िदवसभर सतत सूचना . शरीर एका जागी असते ; मात्र मन सतत एका Öक्रीनवłन दुसर्या Öक्रीनवर धावत असते . यामुळे ‘ िडिजटल हेÐथ ’ हा आरोग्याचा Öवतंत्र घटक Ìहणू न समोर येतो . तंत्रज्ञानाचा Âयाग नÓहे , तर Âया¸याशी आरोग्यदायी नाते िनमार्ण करणे आवÔयक आहे . िडिजटल मयार्दा , सजग तंत्रज्ञानवापर आिण वेळोवेळी ‘ अनÈलग ’ होÁयाचे महßव पुÖतक अधोरेिखत करते . हा मुĥा केवळ Óयक्तीपु रता मयार्िदत नाही . िडिजटल Óयसन , मािहतीचा अितरेक आिण सतत¸या उ°ेजनामुळे समाजा¸या एकाग्रतेवर , संवादावर आिण भाविनक Öथैयार्वरही पिरणाम होऊ शकतो . Ìहणूनच िडिजटल आरोग्य ही भिवÕयातील सावर्जिनक आरोग्याचीही मोठी िचंता ठरणार आहे . मािहती पुरेशी नाही ; कृती हवी आरोग्यिवषयक पुÖतके वाचणार्यां ची कमतरता नाही ; पण Âया मािहतीचे आचरण करणार्यां ची संख्या कमी आहे . ‘ काय करावे ’ हे आपÐयाला माहीत असते ; प्र ij असतो तो ‘ दररोज कसे करावे ?’ याचा . याच िठकाणी पुÖतकाचा कृतीक¤िद्रत ŀिĶकोन लक्षवेधी ठरतो . ‘Craving Management Worksheet’, दैनंिदन व साĮािहक आरोग्य नŌदी आिण Óयावहािरक कृती आराखडे यांसारख्या साधनां ¸या माÅयमातून वाचकाला Öवतः¸या सवयींचे िनरीक्षण करÁयास प्र वृ ° केले जाते . Ìहणजेच आरोग्य हा वषार्¸या पिहÐया िदवशी केलेला संकÐप नसून दररोज घेतलेला िनणर्य आहे . ‘ औषधमुक्त ’ Ìहणजे औषधां ना नकार नÓहे पुÖतका¸या शीषर्कातील ‘Medicine Free’ हा शÊद आकषर्क आहे . मात्र Âयाचा अथर् वैद्यकीय उपचार िकंवा औषधोपचार नाकारणे असा सरसकट घेणे योग्य ठरणार नाही . पुÖतकाचा भर प्र ितबं धाÂमक , जीवनशैलीक¤िद्रत आिण सजग आरोग्यŀĶीवर आहे . दैनंिदन ताण , चुकी¸या सवयी , असंतुिलत आहार आिण िडिजटल अितरेक यांपासून Öवतःचे संरक्षण करÁयाचा प्र यÂन Âयामागे आहे . आधुिनक वैद्यकशाľाने लाखो जीव वाचवले आहेत . Âयामुळे औषधोपचाराची आवÔयकता असताना तो नाकारणे हा या पुÖतकाचा आशय मानता येणार नाही . उलट आजारी पडÁयाची शक्यता कमी करÁयासाठी िनरोगी जीवनशैली िवकिसत करणे हा Âयाचा मुख्य सं देश अिधक सुसंगत ठरतो . आरोग्य ही वैयिक्तक नÓहे , सामािजक जबाबदारी िनरोगी नागिरक ही कोणÂयाही समाजाची संप°ी असते . एखाद्या Óयक्तीचे आरोग्य िबघडले की Âयाचा पिरणाम केवळ Âया Óयक्तीवर होत नाही ; कुटुंब , रोजगार , अथर्ÓयवÖथा आिण सावर्जिनक आरोग्यÓयवÖथेवरही होतो . Ìहणून आरोग्याचा प्र ij ‘ माझे शरीर , माझी जबाबदारी ’ इतकाच मयार्िदत ठेवता येणार नाही . शाळांमÅये पोषण आिण मानिसक आरोग्य , कायार्लयांमÅये काम - जीवन संतुलन , शहरांमÅये चालÁयासाठी आिण Óयायामासाठी जागा , तसेच िडिजटल वापराबाबत सजगता — या सगÑयांचा आरोग्याशी संबंध आहे . याच Óयापक ŀिĶकोनातून Health to Happiness आरोग्याला दैनंिदन जीवना¸या क¤द्रÖथानी आणÁयाचा प्र यÂन करते . अॅड . सोलुंके यां¸या कायदेिवषयक आिण मानवी वतर्नाशी िनगिडत अनुभवाचा हा लेखनप्रवास आहे . Âया कायद्या¸या क्षेत्र ाबरोबरच मÅयÖथी , िशक्षण आिण मानवी कÐयाणा¸या क्षेत्र ातही कायर्रत आहेत . पुÖतकाला सवō¸च Æयायालयाचे Æयायमूतीर् प्र सÆन बी . वराळे , महाराÕट्राचे मुख्यमंत्र ी देव¤द्र फडणवीस आिण करवीर पीठाचे जगद्गु ł शंकराचायर् यां¸या प्र Öतावना लाभÐया आहेत . मात्र कोणÂयाही पु Öतकाची खरी कसोटी Âयाला िमळालेÐया प्र Öतावनेत नसते ; ते वाचका¸या जगÁयात िकती बदल घडवते , यात असते . आज माणूस यशा¸या मागे धावताना आरोग्य गमावत आहे आिण नंतर तेच आरोग्य परत िमळवÁयासाठी पैसा , वेळ आिण आयुÕय खचर् करीत आहे . ही शयर्त कुठेतरी थांबवावी लागेल . प्र ij एवढाच — आपण आजारी पडÐयानंतर आरोग्य शोधणार आहोत की िनरोगी असतानाच Âयाची िकंमत ओळखणार आहोत ? कारण पैसा गेला तर परत िमळू शकतो . पद गेले तर दुसरे िमळू शकते . नोकरी गेली तर नवी संधी िमळू शकते . पण शरीर आिण मनाची झालेली अपिरिमत झीज परत िमळवणे नेहमी शक्य नसते . Ìहणूनच आजची खरी गरज ‘ आजारावर उपचार ’ करÁयापेक्षा ‘ आरोग्याची संÖकृती ’ िनमार्ण करÁयाची आहे . आरोग्याला उद्यावर ढकलÁयाची सवय सोडावी लागेल . कारण उद्याचे आयुÕय जगÁयासाठी आजचे शरीर आिण आजचे मन िनरोगी असणे हीच पिहली अट आहे . आरोग्य ‘ नंतर ’ नाही ; आत्ताच ! औषधां¸या गोÑयांपेक्षा जगÁयाची पद्धत बदलÁयाचा ‘ हेÐथ टू हॅिपनेस ’ चा संदेश माणसाने िवज्ञान िजं कले , तंत्रज्ञानाला आपÐया मुठीत घेतले , जगा¸या एका टोकापासून दुसर्या टोकापय«त क्ष णात संवाद साधÁयाची क्ष मता िमळवली ; पण Öवतः¸या शरीराशी आिण मनाशी संवाद साधÁयाची कला मात्र हरवत चालली आहे . वेग , Öपधार् , Öक्रीन , प्र िक्रया केलेले अÆन , अपुरी झोप आिण सततचा ताण यां¸यामÅये आधुिनक माणूस जगतो आहे . आजार झाÐयानंतर आरोग्याचा िवचार करÁयाची आपली सवय इतकी पक्की झाली आहे की , ‘ िनरोगी कसे राहायचे ?’ हा प्र ij ‘ आजारी पडÐयावर काय करायचे ?’ या प्र ijामागे पडला आहे . या पुणे : ®ावणात मटणाचे कालवण कłन देÁयाचा हट्ट धरलेÐया दाł¸या नशेतील मुलाचा विडलांशी झालेÐया वादानंतर मारहाणीत मृÂयू झाÐयाचा धक्कादायक प्र कार वारजे माळवाडीतील रामनगर येथे घडला . महेश भागवत गायकवाड ( ४० ) असे मृताचे नाव असून , याप्रकरणी Âयाचे वडील भागवत सूयर्भान गायकवाड ( ६४ ) आिण आई पावर्ती भागवत गायकवाड ( ६० ) यांना वारजे माळवाडी पोिलसांनी अटक केली आहे . पोिलसां¸या मािहतीनुसार , महेशला दाłचे Óयसन होते . सुमारे दहा वषा«पूवीर् Âयाचा िववाह झाला होता . मात्र , Óयसन आिण कामधंदा नसÐयाने Âयाचा घटÖफोट झाला होता . Âयानंतर तो एकटाच राहत होता आिण जेवणासाठी आई - विडलांकडे जात होता . दाł िपऊन घरी येणे आिण मांसाहारी जेवणाची मागणी करÁयावłन Âयाचे विडलांशी वारंवार वाद होत होते . सोमवारी रात्री साडेदहा¸या सुमारास महेश दाł¸या नशेत घरी आला . Âयाने मटणाचे कालवण कłन देÁयाचा हट्ट धरला . मात्र , ®ावणामुळे घरात मांसाहार केला जात नसÐयाचे आई - विडलांनी सांिगतले . Âयावłन वाद वाढला . Âयावेळी विडलांनी महेश¸या तŌडावर आिण डोक्यावर मारहाण केÐयाचे पोिलसां¸या प्र ाथिमक तपासात समोर आले आहे . पहाटे प्र कार उघड : भांडणाचा आवाज शेजारी राहणार्या महेशचा भाऊ गणेश ( ३४ ) याला रात्री ऐकू आला . यापूवीर्ही दोघांमÅये वाद होत असÐयाने Âयाने Âयाकडे दुलर्क्ष केले . पहाटे साडेचार¸या सुमारास आईने गणेशला महेश उठत नसÐयाचे सांिगतले . गणेशने Âया¸या डोक्याखाली हात घातला असता हाताला रक्त लागले . Âयानंतर महेशला Łग्णालयात नेÁयात आले ; मात्र डॉक्टरां नी उपचारापूवीर्च Âयाला मृत घोिषत केले . या घटनेमागील नेमके कारण आिण मारहाणीमुळेच मृÂयू झाला का , याचा तपास वारजे माळवाडी पोलीस करीत आहेत . मटणा¸या हट्टावłन वाद ; विडलां¸या मारहाणीत मुलाचा मृÂयू 20/2¨1> @,G0|!¦2:@!Ɲ>,4G *>7Ɲ?,*K#:;,B%,>>?% 0K.> 4*.2ƫjjccebcefb 1>É0>>720E:G 2>ƒ :7Ð>21> >;@2:B *>Ơ7½4*K!@: >?%1 >?;2>&@®7@>21>¦2&> :,œƫG18(?;75Ɲ0KƟjjccebcefb I?-::,œƫacadžcjjjcfda ®7>&0B¨1ƫ-&ĒƟba 79>:>"@ĒƟfaa
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ>|~a> 2026 developednationslaw@gmail.com मुंबई : नॅÐसार , हैदराबाद येथील िवधी िवद्याÃया«¸या प्र करणावłन बार कौिÆसल ऑफ इंिडयाचे अÅयक्ष मनन कुमार िम®ा यां¸या भूिमकेबाबत िनमार्ण झालेÐया वादाची अॅडÓहोकेट्स असोिसएशन ऑफ वेÖटनर् इंिडया ( एएडÊÐयूआय ) ने दखल घेतली आहे . १३ ऑगÖट रोजी जारी झालेÐया पत्रानं तर १५ ऑगÖटला िम®ा यांनी माफी मागून संबंिधत कायर्वाही बंद केली . मात्र , या प्र करणामु ळे संÖथे¸या िवĵासाहर्तेबाबत प्र ij उपिÖथत झाÐयाने Âयांनी पदाचा राजीनामा देÁयाचा िवचार करावा , अशी मागणी एएडÊÐयूआयने केली आहे . िवद्याÃया«¸या शैक्षिणक आिण Óयावसाियक भिवतÓयाशी संबंिधत िनणर्य घेताना नैसिगर्क Æयाय , योग्य प्र िक्रया आिण संबंिधतांना आपली बाजू मांडÁयाची संधी देणे आवÔयक असÐयाचे एएडÊÐयूआयने िनवेदनात Ìहटले आहे . या तßवां¸या पाĵर्भूमीवर १३ ऑगÖट¸या पत्रÓयवहारामु ळे िवधी क्षेत्र ात िचंता िनमार्ण झाÐयाचे संघटनेचे Ìहणणे आहे . िम®ा यांनी माफी मागून कायर्वाही मागे घेतली असली , तरी या प्र करणा¸या हाताळणीबाबत िनमार्ण झालेले प्र ij केवळ माफीने संपत नाहीत , अशी भूिमका एएडÊÐयूआयने घेतली आहे . बार कौिÆसल ऑफ इंिडयासारख्या िनयामक संÖथेवरील िवधी क्षेत्र ाचा िवĵास कायम राहणे आवÔयक असÐयाचेही संघटनेने नमूद केले आहे . दरÌयान , िम®ा यां¸याबाबत करÁयात आलेÐया िनधी¸या किथत गैरÓयवहारा¸या आरोपांचाही एएडÊÐयूआय¸या िनवेदनात उÐलेख आहे . या आरोपांबाबत कोणताही िनÕकषर् नŌदिवÁयाऐवजी Âयांची Öवतंत्रपणे योग्य Âया पद्धतीने पडताळणी होणे आवÔयक आहे . मात्र , नॅÐसार प्र करण आिण संÖथे¸या िवĵासाहर्तेबाबत िनमार्ण झालेÐया प्र ijां ¸या पाĵर्भूमीवर नेतृÂवाने नैितक जबाबदारी Öवीकारावी , अशी संघटनेची भूिमका आहे . पदावरील Óयक्तीपेक्षा संÖथेची िवĵासाहर्ता महßवाची असÐयाचे सांगत , िम®ा यांनी पदाचा राजीनामा िदÐयास सÅया¸या वादातून संÖथेला बाहेर पडÁयास आिण िवधी क्षेत्र ाचा िवĵास ŀढ करÁयास मदत होईल , असे एएडÊÐयूआयने Ìहटले आहे . मनन िम®ा यां¸या राजीनाÌयाची मागणी नॅÐसार िवद्याÃया«¸या प्र करणावłन एएडÊÐयूआयची भूिमका ; संÖथे¸या िवĵासाहर्तेचा मुĥा developednationslaw@gmail.com पुणे : पैशा¸या Óयवहारातून तुटलेली िजवलग मैत्री तÊबल दहा वषा«नी पु Æहा जुळली . ४ लाख ८५ हजार Łपयां¸या उसने Óयवहारावłन Æयायालयात पोहोचलेला वाद दोÆही बाजूं¸या विकलांनी मÅयÖथी कłन अडीच लाख Łपयांत िमटिवला . Æयायालयीन संघषर् संपÐयानंतर दहा वषा«पासून अबोल असलेÐया दोन िमत्रां नी पुÆहा एकमेकांची गळाभेट घेतली . अिनल आिण सुनील ( नावे बदलली आहेत ) हे वाहन खरेदी - िवक्री¸या Óयवसायात असू न , Âयांची नऊ - दहा वषेर् घिनķ मैत्री होती . सुनीलचे गॅरेजही होते . Óयवसायात आिथर्क अडचणी आÐयाने Âयाने िमत्र अिनलकडे मदत मािगतली . मैत्रीवरील िवĵासापोटी अिनलने जून आिण जुलै २०१५ मÅये बँकेतून पैसे काढून सुनीलला ४ लाख ८५ हजार Łपये उसने िदले . दोन - तीन मिहÆयांत रक्कम परत करÁयाचे आĵासन देÁयात आले होते . मुदत उलटूनही पैसे परत न िमळाÐयाने अिनलने पैशांची मागणी केली . Âयानंतर जानेवारी २०१६ मÅये सुनीलने ४ लाख ८५ हजार Łपयांचा राÕट्रीयीकृ त बँकेचा धनादेश िदला . मात्र खाÂयात पु रेशी रक्कम नसÐयाने धनादेश अनादिरत झाला . Âयानंतर वाद Æयायालयात पोहोचला . १६ माचर् २०१६ पासून सुł झालेला हा Æयायालयीन संघषर् तÊबल दहा वषेर् सुł रािहला . पैशां¸या Óयवहाराने केवळ कायदेशीर वादच िनमार्ण केला नाही , तर दोन िजवलग िमत्रां मधील संवादही संपला . विकलांनी जोडला मैत्रीचा दुवा Æयायालयीन सुनावणीदरÌयान दोÆही बाजूं¸या विकलांनी वादापेक्षा मैत्री वाचवÁयाला प्र ाधाÆय िदले . िफयार्दीचे वकील ॲड . परीिक्षत बडे आिण आरोपीचे वकील ॲड . सुधीर मुळे यांनी दोÆही िमत्रां मÅये संवाद घडवून आणला . चचार् आिण परÖपर संमतीनंतर दोÆही पक्षां नी तडजोडीचा िनणर्य घेतला . अखेर ४ लाख ८५ हजार Łपयां¸या Óयवहारावर अडीच लाख Łपयांत समझोता झाला आिण दशकभराचा Æयायालयीन वाद संपुĶात आला . Âयानंतर दोÆही िमत्र पु Æहा एकत्र आले . पैशांचा िहशेब अडीच लाखांत िमटला ; पण दहा वषा«नी परत िमळालेली मैत्री मात्र अनमोल ठरली . सÈट¤बर १९२३ रोजी अिवभािजत भारतातील िसंध प्र ां तात जÆमलेÐया जेठमलानींची बौिद्धक चमक बालपणापासू नच िदसून आली . अÐपवयात िशक्षण पूणर् कłन Âयांनी वया¸या १७ Óया वषीर् िवधी पदवी िमळवली . विकलीची सनद िमळिवÁया¸या वयोमयार्देचा अडथळा Âयां¸या वाटेत आला ; पण Âयांनी तो Öवीकारला नाही . कायद्या¸या चौकटीत राहून Âयांनी Âया िनयमाला आÓहान िदले आिण िवशेष परवानगीने वया¸या १८Óया वषीर् विकलीला सुŁवात केली . अडथळा Ìहणजे थांबÁयाचे कारण नÓहे , तर कायद्या¸या माÅयमातून प्र ij िवचारÁयाची संधी , हे Âयां¸या सुŁवाती¸या प्र वासातू नच िदसले . कराचीतील विकलीपासून सुł झालेली कारकीदर् फाळणी¸या काळाने बदलून टाकली . भारतात आÐयानंतर हातात संप°ी नÓहती ; मात्र कायद्याचे ज्ञ ान आिण आÂमिवĵास होता . िनवार्िसतां¸या हक्कां साठी Âयांनी Æयायालयीन लढा िदला . पुढे के . एम . नानावटी प्र करणासह अनेक गाजलेÐया खटÐयांत Âयांनी आपली वेगळी छाप िनमार्ण केली . जेठमलानीं¸या विकलीचे वैिशĶ्य Âयां¸या पुराÓयां¸या अËयासात होते . साक्षीदारा¸या जबाबातील सू àम िवसंगती शोधणे , कागदपत्रां चे बारकाईने िवĴेषण करणे आिण नेमक्या प्र ijां नी िवरोधी बाजूची भूिमका तपासणे , ही Âयांची खािसयत होती . Æयायालयात आवाजाची उंची नÓहे , तर युिक्तवादाची गु णव°ा महßवाची असते , हे Âयांनी िसद्ध केले . Âयां¸या Óयिक्तमßवाचा सवा«त महßवाचा पैलू Ìहणजे लोकिप्रयते¸या दबावापासू न Öवतंत्र राहÁयाची वृ°ी . एखाद्या आरोपीिवरोधात समाजमत तयार झालेले असले , तरी Âयाला सक्षम कायदेशीर बचाव िमळणे हा Âयाचा घटनाÂमक अिधकार आहे , या भूिमकेवर ते ठाम रािहले . आरोपीचा बचाव करणे Ìहणजे Âया¸या किथत गुÆĻाचे समथर्न करणे नÓहे ; तर Æयायप्रिक्रयेचे संरक्षण करणे होय . हा धडा आज¸या काळात िवशेष महßवाचा आहे . आज समाजमाÅयमांमुळे आरोप , प्र Âयारोप आिण ‘ तÂकाळ Æयाय ’ यांचे वातावरण क्ष णाधार्त तयार होते . Æयायालयाचा िनकाल येÁयापूवीर्च एखाद्याला दोषी ठरवले जाते . अशा वेळी विकलाची भूिमका जनमतामागे जाÁयाची नसून कायद्या¸या बाजूने उभे राहÁयाची असते . जेठमलानींची कारकीदर् या तßवाची िजवंत आठवण कłन देते . १९७५ ची आणीबाणी Âयां¸या सावर्जिनक जीवनातील िनणार्यक पवर् ठरले . बार कौिÆसल ऑफ इंिडयाचे अÅयक्ष Ìहणून Âयांनी नागिरकां¸या ÖवातंÞयावर आलेÐया संकटािवरोधात आवाज उठवला . लोकशाही केवळ िनवडणुकांपुरती मयार्िदत नसते ; नागिरकांचे ÖवातंÞय , कायद्याचे राºय आिण Öवतंत्र ÆयायÓयवÖथा ही ितची मूलभूत शक्ती असते , हे Âयांनी अधोरेिखत केले . क¤द्रीय कायदा व Æयायमंत्र ी Ìहणू नही Âयांनी काम केले . बार कौिÆसल ऑफ इंिडयाचे अÅयक्षपद Âयांनी अनेकदा भूषवले . िवधी क्षेत्र ातील सं ÖथाÂमक प्र ij , मानवी हक्क आिण ÆयायÓयवÖथेतील सुधारणांबाबत Âयांनी सातÂयाने भूिमका घेतली . Âयामुळे Âयांचे योगदान Æयायालयीन कामकाजापुरते मयार्िदत रािहले नाही . आज¸या नÓया िपढीतील िवधी पदवीधरांसाठी जेठमलानीं¸या जीवनाचा सवा«त मोठा संदेश कोणता ? विकली ही केवळ उपजीिवकेची साधनÓयवÖथा नाही ; ती संिवधान आिण ÆयायÓयवÖथेप्रती असलेली जबाबदारी आहे . कलमांची मािहती असणे पुरेसे नाही ; Âया कलमांमागील संिवधािनक मूÐये समजून घेणे आवÔयक आहे . तंत्रज्ञान , कृित्रम बु िद्धम°ा आिण िडिजटल ÆयायÓयवÖथा यांचे युग आले असले तरी सखोल अËयास , तकर्शक्ती , पूवर्तयारी आिण नैितक धैयर् यांना पयार्य नाही . आज ÆयायÓयवÖथेसमोर प्र लं िबत खटले , Æयाय िमळÁयास होणारा िवलंब , Æयायालयीन खचर् आिण सामाÆय नागिरकाचा ÆयायÓयवÖथेपासून वाढणारा दुरावा अशी आÓहाने आहेत . अशा वेळी जेठमलानीं¸या कारिकदीर्कडे केवळ भूतकाळ Ìहणून पाहणे पुरेसे नाही . Âयां¸या िनभर्यतेचा अथर् वतर्मानात शोधावा लागेल . कायद्यापु ढे स°ा मोठी नाही , जनमत Æयायालयापेक्षा मोठे नाही आिण लोकिप्रयतेपेक्ष ा संिवधान मोठे आहे , हा जेठमलानीं¸या विकलीचा गाभा होता . Âयां¸या Öमृतीला खरे अिभवादन Ìहणजे Âयां¸या नावाचा गौरव करणे नÓहे ; तर Æयायालयात उभे राहताना भीतीपेक्षा कायद्याला , लोकिप्रयतेपेक्षा सÂयाला आिण सोयीपेक्षा संिवधानाला प्र ाधाÆय देणे . राम जेठमलानींची गाथा Ìहणू नच संपलेली नाही . िनभर्यपणे प्र ij िवचारणार्या प्र Âयेक विकला¸या आवाजात आिण Æयायासाठी लढणार्या प्र Âयेक यु िक्तवादात ती पु ढे चालू राहते . िवधी क्षेत्र ातील महामेरू : िनभर्य विकलीचा राम जेठमलानी कायद्या¸या अक्षरापलीकडे Æयायाचा आÂमा शोधणार्या विकलाची अिद्वतीय गाथा पैशाने मैत्री तु टली ; १० वषा«नी पुÆहा गळाभेट विकलां¸या मÅयÖथीने ४ . ८५ लाखांचा वाद अडीच लाखांत िमटला भारतीय िविधजगता¸या इितहासात काही Óयक्ती केवळ यशÖवी वकील Ìहणून नÓहे , तर एका मूÐयÓयवÖथेचे प्र तीक Ìहणू न ओळखÐया जातात . राम बुलचंद जेठमलानी हे Âयापैकी एक . बुिद्धम°ेची धार , कायद्याचे सखोल ज्ञ ान , उलटतपासणीचे असामाÆय कौशÐय आिण कोणÂयाही दबावापुढे न झुकÁयाचे धैयर् यामुळे Âयांनी भारतीय विकलीवर अमीट ठसा उमटवला . Âयांची कारकीदर् ही केवळ प्र िसद्ध खटÐयां ची यादी नाही ; ती िनभर्य विकली आिण कायद्या¸या राºयावर¸या अढळ िवĵासाची गाथा आहे . १४ अॅड . पÐलवी काळे मागर्दशर्क , ‘ डेवलÈड नेशÆस लॉ Æयूज ’ ( संग्रिहत )
nwUo, e{Zdma, {XZm§H$ 29 Am°JñQ> Vo 04 gßQ|>~a 2026 किसत राÕट्र ’ Ìहटले की डोÑयांसमोर उËया राहतात Âया उंच इमारती , वेगवान रेÐवे , अÂयाधुिनक तंत्रज्ञान , भरघोस दरडोई उÂपÆन आिण जागितक बाजारपेठेवर प्र भाव टाकणार्या कंपÆया . पण राÕट्रा¸या िवकासाची खरी परीक्षा या बाĻ झगमगाटात नसते . एखाद्या सामाÆय नागिरकाला Æयाय िकती सहज िमळतो , कर भरÐयानंतर Âयाला शासनाकडून िकती िवĵासाहर् सेवा िमळतात , कायद्यापु ढे ®ीमंत - गरीब समान आहेत का आिण संÖथांवर नागिरकांचा िवĵास िकती आहे . या प्र ijां ची उ°रे Âया राÕट्रा¸या िवकासाची खरी उंची ठरवतात . Ìहणूनच भारताने ‘ िवकिसत भारत ’ होÁयाचे ÖवÈन पाहताना केवळ आिथर्क महास°ा होÁयाचा Åयास पुरेसा नाही . कायद्याचे राºय हे िवकिसत राÕट्राचे कणा आहे , ही जाणीव धोरणां¸या क¤द्रÖथानी आली पािहजे . इितहास याची साक्ष देतो . रोमन साम्राºयाने रÖते , जलवािहÆया , Óयापार आिण प्र शासनाची भÓय ÓयवÖथा उभी केली ; परंतु साम्राºया¸या वैभवाइतकीच Âयाची कायदेÓयवÖथाही प्र भावी होती . इंग्लं डमÅये मॅग्ना काटार्ने १२१५ मÅये राजस°ेलाही कायद्या¸या चौकटीत आणÁयाची कÐपना Łजवली . पुढे लोकशाही¸या िवकासाबरोबर ‘ कोणीही कायद्यापेक्ष ा मोठा नाही ’ हा िवचार आधुिनक राºयÓयवÖथेचा पाया बनला . भारताचा इितहासही या बाबतीत समृद्ध आहे . कौिटÐया¸या अथर्शाľात राºयकारभार , महसूल , Óयापार , प्र शासन आिण ÆयायÓयवÖथेचा सखोल िवचार आढळतो . छत्रपती िशवाजी महाराजां¸या राºयकारभारात प्र जािहत , िशÖत , महसूलÓयवÖथा आिण प्र शासनाला असलेले महßव आज¸या सुशासना¸या संकÐपनांशी संवाद साधणारे आहे . भारतीय राºयघटनेने या परंपरेला आधुिनक लोकशाही मूÐयांची जोड िदली . Âयामुळे ‘ कायद्याचे राºय ’ ही भारतासाठी बाहेłन आयात केलेली संकÐपना नाही ; ितची मुळे आपÐया राजकीय आिण बौिद्धक परंपरेतही खोलवर आहेत . मात्र आजचा प्र ij अिधक गुंतागुंतीचा आहे . िडिजटल अथर्ÓयवÖथा , कृित्रम बुिद्धम°ा , िक्रÈटोकरÆसी , सीमापार गुंतवणूक , डेटा आिण सायबर गुÆहे यांनी पारंपिरक कायद्यां ¸या सीमा बदलÐया आहेत . गुÆहेगार एका देशात बसून दुसर्या देशातील नागिरकाला फसवू शकतो ; पैसा काही सेकंदांत एका खंडातून दुसर्या खंडात जाऊ शकतो ; परंतु तपास यंत्रणे ला अजूनही राÕट्रीय सीमां¸या चौकटीत काम करावे लागते . Âयामुळे भिवÕयातील िवकिसत राÕट्राची कसोटी केवळ ‘ िकती तंत्रज्ञान ?’ अशी नसून ‘ तंत्रज्ञाना¸या वेगाशी कायदा िकती वेगाने जुळवून घेतो ?’ अशी असेल . याच िठकाणी जागितक इितहास आपÐयाला महßवाचा धडा देतो . औद्योिगक क्र ां तीने उÂपादन वाढवले ; परंतु कामगारांचे हक्क , सामािजक सुरक्षा आिण िनयमन यांना कायदेशीर आधार िमळाÐयानंतरच आधुिनक कÐयाणकारी राºयÓयवÖथेचा िवकास झाला . िवसाÓया शतकात जागितक Óयापार वाढला , पण Âयासोबत आंतरराÕट्रीय िनयमांची गरज िनमार्ण झाली . समुद्र , Óयापार , पयार्वरण , मानवी हक्क आिण युद्धा¸या िनयमांपासून ते आज¸या िडिजटल डेटापय«त — जागितक Óयवहार वाढला की िनयमांची गरजही वाढते . आंतरराÕट्रीय कायद्या¸या िवकासात िवकसनशील आिण िवकिसत राÕट्रां मधील िहतसंबंधांचा संघषर्ही सातÂयाने िदसतो . भारतासाठी ही चचार् िवशेष महßवाची आहे . १९९१ नंतर¸या आिथर्क उदारीकरणाने भारताला जगा¸या बाजारपेठेशी अिधक घट्ट जोडले . Âयानंतर भारतीय कंपÆया जागितक झाÐया , परदेशी गुंतवणूक वाढली आिण Óयापाराचे Öवłप बदलले . पण अथर्ÓयवÖथा जागितक झाली असताना कायदेशीर आिण िनयामक चौकटही िततकीच सक्षम झाली पािहजे . अÆयथा िवकासाचा वेग वाढेल ; पण Âयासोबत आिथर्क फसवणूक , सायबर गुÆहे , करचुकवेिगरी , डेटा गैरवापर आिण िनयमनातील पळवाटा यांचाही िवÖतार होईल . िवकिसत राÕट्र Ìहणजे ‘ मोठी अथर्ÓयवÖथा ’ नÓहे ; ती ‘ िवĵासाची अथर्ÓयवÖथा ’ असते . गुंतवणूकदाराला कराराची अंमलबजावणी होईल , नागिरकाला Æयाय िमळेल , उद्योजकाला िनयम आधीच ÖपĶ असतील आिण शासनाचा िनणर्य मनमानीऐवजी कायद्यावर आधािरत असेल — तरच देशात दीघर्कालीन आिथर्क िवĵास िनमार्ण होतो . कायद्याचे राºय आिण प्र भावी करार अंमलबजावणी हे आिथर्क िवकासासाठी महßवाचे घटक असÐयाचे िविवध िवकासिवषयक अËयासांतही अधोरेिखत झाले आहे . यामुळे भारता¸या ‘ िवकिसत भारत ’ संकÐपनेत ÆयायÓयवÖथेतील प्र लं िबत खटले , पोिलस तपासाची गुणव°ा , करारांची अंमलबजावणी , प्र शासकीय पारदशर्कता , िनयामक संÖथांची Öवाय°ता आिण नागिरकांचा कायद्यावरील िवĵास या िवषयांना आिथर्क िवकासाइतकेच महßव द्य ावे लागेल . जगात अनेक देश आिथर्कŀĶ्या समृद्ध झाले ; पण संÖथाÂमक कमकुवतपणामुळे Âयांची प्र गती अिÖथर ठरली . उलट काही राÕट्रां नी मयार्िदत नैसिगर्क साधनसंप°ी असूनही मजबूत संÖथा , िशक्षण , कायद्याचे राºय आिण प्र शासिनक िशÖत यां¸या जोरावर दीघर्कालीन प्र गती साधली . Âयामुळे ‘ आपÐयाकडे िकती पैसा आहे ?’ या प्र ijापेक्ष ा ‘ आपÐया संÖथांवर िकती िवĵास ठेवता येतो ?’ हा प्र ij अिधक महßवाचा ठरतो . आज भारताची लोकसंख्या , बाजारपेठ , तंत्रज्ञानक्षमता आिण उद्योजकता जगाचे लक्ष वेधून घेत आहे . पण या सामÃयार्ला संÖथाÂमक Öथैयार्ची जोड िमळाली तरच Âयाचे łपांतर शाĵत िवकासात होईल . आगामी काळात भारताला केवळ जगातील मोठी अथर्ÓयवÖथा Óहायचे नाही ; जगासाठी िवĵासाहर् कायदेशीर आिण Óयावसाियक पिरसंÖथा िनमार्ण करणारे राÕट्र Óहायचे आहे . भारतीय ÆयायÓयवÖथा , संसद , िनयामक संÖथा , पोिलस , प्र शासन , उद्योग आिण नागिरक समाज या सवा«नी Âयात आपापली भूिमका बजावली पािहजे . कारण शेवटी िवकिसत राÕट्राची ओळख िवमानतळां¸या भÓयतेने होत नाही . ती होते — Æयायालया¸या दारात उËया असलेÐया शेवट¸या नागिरकाला Æयाय िमळतो की नाही , यावर . ®ीकांत यां¸या ŀिĶकोनातून पािहले तर ‘ िवकिसत भारत ’ ही केवळ २०४७ची आिथर्क लàयरेषा नसून कायद्याने सुरिक्षत , संÖथांनी सक्षम आिण नागिरकां¸या िवĵासावर उभे राहणारे राÕट्र घडिवÁयाची ऐितहािसक संधी आहे . इितहासाने साम्राºयां चे वैभव पािहले आिण Âयांचा अÖतही पािहला . आज भारतासमोर सामÃयर्वान अथर्ÓयवÖथा उभी करÁयाची संधी आहे . पण Âया अथर्ÓयवÖथेला दीघार्युÕय द्य ायचे असेल तर ित¸या पायाभरणीत एकच वीट सवा«त मजबूत असली पािहजे . कायद्याचे राºय आिण कदािचत िवकिसत राÕट्रा¸या प्र वासातील सवा«त महßवाचा प्र ijही हाच असेल - भारत ®ीमंत केÓहा होईल , यापेक्षा भारतावर जगाचा आिण Öवतः¸या नागिरकांचा िवĵास िकती ŀढ होईल ? िवकिसत राष्ट्राचा खरा पाया अथर्व्यवस्था नव्हे , कायद्याचे राज्य ! ‘ िव developednationslaw@gmail.com पुणे : शहरातील Åविनप्रदू षण रोखÁयासाठी मुंबई उ¸च Æयायालयाने िदलेÐया िनदेर्शांची अंमलबजावणी करÁयात पुणे पोिलसांकडून किथत कसूर होत असÐयाचा आरोप करीत पोलीस आयुक्त अिमतेश कुमार यां¸यािवŁद्ध मुंबई उ¸च Æयायालयात अवमान यािचका दाखल करÁयात आली आहे . अवमान यािचका ( एसटी ) क्र मां क १९०५६ / २०२६ २७ ऑगÖट रोजी दाखल करÁयात आली . अिखल भारतीय ग्र ाहक पंचायत , भारतीय मजदूर संघ , पुणे िजÐहा सीएचएस अँड अपाटर्म¤ट्स फेडरेशन , पुणे िजÐहा िरटेल Óयापारी संघ , ®ी Öवामी समथर् सहकारी संÖथा आिण ºयेķ नागिरक िवलास लेले यांनी ही यािचका दाखल केली आहे . यािचकाकÂया«¸या वतीने अॅड . सÂया मुळे यांनी बाजू मांडली आहे . यािचकेत मुंबई उ¸च Æयायालयाने जनिहत यािचका क्र मां क १९१ / २०२३ मÅये २० ऑगÖट २०२४ रोजी िदलेÐया िनदेर्शांचा संदभर् देÁयात आला आहे . Åविनप्रदू षण िनयंत्रणासाठी Æयायालयाने िदलेÐया बंधनकारक िनदेर्शांची पुणे पोिलसांकडून प्र भावी अंमलबजावणी होत नसÐयाचा दावा यािचकाकÂया«नी केला आहे . पोिलस आयुक्तां वर शहरातील कायदा व सुÓयवÖथा तसेच Åविनप्रदू षणासंदभार्तील िनयमांची अंमलबजावणी करÁयाची जबाबदारी असÐयाचेही यािचकेत नमूद करÁयात आले आहे . गणेशोÂसव , िविवध धािमर्क सण , राजकीय कायर्क्रम , िमरवणुका आिण अÆय सावर्जिनक कायर्क्रमां ¸या काळात पुÁयासह राºयातील अनेक शहरांमÅये मोठ्या आवाजातील Åविनवधर्कांचा वापर होत असÐयाचा आरोप यािचकाकÂया«नी केला आहे . २०२३ ते २०२५ या कालावधीतील गणेशोÂसवांमÅये Åविनप्रदू षणाबरोबरच लेझर िकरणां¸या वापराबाबतही गंभीर तक्रारी झाÐयाचे यािचकेत नमूद करÁयात आले आहे . Åविनप्रदू षणा¸या तक्रारींसाठी नागिरकांकडून पोिलसांकडे संपकर् साधला जात असतानाही अपेिक्षत कारवाई होत नसÐयाचा दावा यािचकेत करÁयात आला आहे . काही प्र करणां त राजकीय दबावामुळे िनयमांची प्र भावी अंमलबजावणी होत नसÐयाचा आरोपही करÁयात आला आहे . मात्र , या आरोपांची Öवतंत्र Æयायालयीन पडताळणी अद्याप झालेली नाही . ‘ धमार्¸या नावाखाली कायदे मोडता येत नाहीत ’ धािमर्क सण साजरे करणे हा प्र Âये काचा अिधकार असला , तरी कोणÂयाही धमार्ला कायद्याचे उÐलंघन करÁयाची मुभा नाही , अशी भूिमका अॅड . सÂया मुळे यांनी यािचकाकÂया«¸या वतीने मांडली आहे . Åविनप्रदू षणाचे िनयम हे सवर् धमर् , संÖथा आिण Óयक्तींना समानपणे लागू होतात . Âयामुळे Æयायालया¸या आदेशांची अंमलबजावणी करताना कोणताही भेदभाव होऊ नये , अशी मागणी यािचकेत करÁयात आली आहे . उÂसवकाळात Åवनी पातळीचे मोजमाप आगामी सणासुदी¸या काळात िविवध Öवयंसेवी संÖथा आिण यािचकाकतेर् वैज्ञािनक उपकरणां¸या साहाÍयाने Åवनीची पातळी मोजणार असÐयाचे यािचकेत Ìहटले आहे . िनयमांचे उÐलंघन आढळÐयास Âयाची मािहती Æयायालया¸या िनदशर्नास आणून देÁयात येईल , असेही नमूद करÁयात आले आहे . Åविनप्रदू षणाचा प्र ij हा केवळ उÂसव िकंवा धािमर्क ÖवातंÞयाचा नसून नागिरकां¸या आरोग्य , शांततेचा आिण कायद्या¸या समान अंमलबजावणीचा असÐयाचा यािचकाकÂया«चा युिक्तवाद आहे . Æयायालया¸या िनदेर्शांचे पालन करणे ही संबंिधत यंत्रणां ची कायदेशीर जबाबदारी असून , Âयात कसूर झाÐयास Æयायालयीन हÖतक्षे पाची मागणी करता येते , असा मुĥा यािचकेत उपिÖथत करÁयात आला आहे . आयुक्तां ची बाजू अद्याप ÖपĶ नाही दरÌयान , या अवमान यािचकेतील आरोपांवर पुणे पोलीस आयुक्त अिमतेश कुमार िकंवा पुणे पोिलसांची अिधकृत भूिमका या मािहतीत उपलÊध झालेली नाही . Âयामुळे यािचकेत करÁयात आलेले आरोप हे Æयायालयीन िनणर्य होईपय«त आरोप Ìहणूनच पाहणे आवÔयक आहे . ध्व िनप्रदूषणावरून पुणे पोलीस आयुक्तांिवरुद्ध अवमान यािचका Registration for Periodicals Title “Developed Nations Law News” vide PRGI Registration No. MHMUL/25/A0594. Printed by Shree Samarth Printers, Published by Sanjay Raghunath Sapkale on behalf of Sanjay Raghunath Sapkale, printed at Pune and published at C - 205, Fortune Empress Society, Haandewadi Road, Autade Haandewadi, Haveli, Hadapsar. Resident Editor : Dr. Ashok Tukaram Balgude, Managing Editor : M J Srikant. ॲड . िवशाल िवजयकुमार काळे मुख्य मागर्दशर्क
