कायदा आहे ; धाक कुठे आहे ? कशाहीमÅये कायदा हा केवळ कलमांचा संग्रह नसतो ; तो नागिरका¸या मनातील सुरिक्षतते चा आधार असतो . मा»यावर अÆयाय झाला , मा»यावर हÐला झाला , माझे अिधकार िहरावले गेले , तर राºय मा»या पाठीशी उभे राहील , हा िवĵास Ìहणजे कायद्याचा धाक . हा िवĵासच ढासळला , तर कायद्याची पुÖतके िकतीही जाड असली तरी समाज असुरिक्षतच राहतो . महाराÕट्रात डॉक्टरां वरील सातÂयपूणर् हÐÐयांबाबत सवō¸च Æयायालयाने नुकतीच Óयक्त केलेली तीĄ नाराजी Ìहणूनच केवळ एका प्र करणापु रती मयार्िदत ठेवता येणार नाही . डॉक्टरां ¸या कक्षात घुसून मारहाण करणे हा कायदा आिण सावर्जिनक सुÓयवÖथेचा गंभीर प्र ij असÐयाचे Æयायालयाने ÖपĶ केले . अशा हÐलेखोरांना मोकाट सोडू नये , अशी कठोर भूिमका Æयायालयाने घेतली . प्र ij डॉक्टरां चा आहे ; पण संकट Âयापेक्षा मोठे आहे . कायदा मोडÁयाची िहंमत समाजात वाढतेच कशी ? कायदा आहे ; पण Âयाचा धाक कुठे आहे ? Łग्णा¸या मृÂयूने कुटुंब उद्ÅवÖत होते , उपचारांचा खचर् आवाक्याबाहेर जातो , सरकारी Łग्णालयातील अपुर्या सुिवधा संताप िनमार्ण करतात , डॉक्टर आिण Łग्ण यां¸यातील िवĵास कमी होतो , हे वाÖतव नाकारता येणार नाही . आरोग्यÓयवÖथे ¸या Óयापारीकरणामुळे सामाÆय माणसा¸या वेदनेलाही बाजारभाव आला असेल , तर Âया ÓयवÖथेवर प्र ij उपिÖथत करणे हा नागिरकाचा अिधकार आहे . परंतु प्र ij िवचारÁयाचा अिधकार आिण िहंसेचा परवाना यात जमीन – अÖमानाचे अंतर आहे . उपचारात िनÕकाळजीपणा झाला असेल तर चौकशीची यंत्रणा आहे ; डॉक्टर दोषी असतील तर कायदा आहे ; Łग्णालयाने अÆयाय केला असेल तर प्र शासन आिण Æयायालयाचे दरवाजे खुले आहेत . मग हातात कायदा घेÁयाची गरज काय ? संतापाला िहंसेत बदलणे Ìहणजे Æयाय मागणे नÓहे ; ÆयायÓयवÖथेवरच अिवĵास दाखवणे होय . मात्र , शासनानेही आÂमपरीक्षण केले पािहजे . सरकारी Łग्णालयां तील डॉक्टर आिण पिरचािरकांची कमतरता , औषधांची अनुपलÊधता , Łग्णां ची प्र चं ड गदीर् , महागडे उपचार , िवमा ÓयवÖथेतील गुंतागुंत आिण आरोग्यसे वेतील असमानता यामुळे सामाÆय नागिरक त्र Öत असेल , तर Âयाचा आवाज शासनाने ऐकला पािहजे . डॉक्टरां चे संरक्षण िजतके आवÔयक आहे , िततकाच Łग्णाचा आरोग्याचा अिधकारही महßवाचा आहे . डॉक्टर आिण Łग्ण यांना परÖपरांिवŁद्ध उभे करÁयाऐवजी आरोग्यÓयवÖथे वरील िवĵास पुÆहा िनमार्ण करणे ही शासनाची जबाबदारी आहे . पण या प्र ijा¸या मुळाशी आणखी एक गंभीर आजार आहे — राजकीय दादािगरी ! पक्षाचा झ¤डा हातात घेतला Ìहणून कायदा िखशात ठेवÁयाचा अिधकार कोणालाही िमळत नाही . कायर्कतार् हा लोकशाहीचा प्र ितिनधी असतो ; कायद्याचा मालक नÓहे . जनतेचे प्र ij प्र शासनापय « त पोहोचवणे , अÆयायािवŁद्ध आवाज उठवणे आिण दुबर्लां¸या बाजूने उभे राहणे ही कायर्कÂयार्ची ताकद आहे . परंतु डॉक्टरां ¸या कक्षात घुसणे , अिधकार्यां वर दबाव आणणे , पोिलसांना धमकावणे िकंवा जमावा¸या जोरावर िनणर्य बदलवून घेणे ही लोकसेवा नÓहे ; ती लोकशाही¸या संÖथांवरची अितक्रमणे आहेत . कोणÂयाही पक्ष ाचा कायर्कतार् असो , Âया¸या अंगावर पक्षाचा रंग असला Ìहणून कायद्याचा रंग बदलता कामा नये . सवō¸च Æयायालयानेही डॉक्टरां वरील हÐÐयां¸या पुनरावृ°ीबĥल िचंता Óयक्त करत , अशा घटनांना Óयापक कायदा – सुÓयवÖथेचा प्र ij मानले आहे . भारतीय राºयघटनेने कायद्यापु ढे समानतेचा िसद्धां त िदला तो यासाठीच . डॉ . बाबासाहेब आंबेडकरांनी ÖवातंÞय , समता आिण बंधुतेला िदलेले Öथान हे केवळ आदशा«चे शÊद नÓहते ; ती सामािजक लोकशाहीची पायाभरणी होती . महाÂमा फुले , राजषीर् शाहू महाराज आिण गांधी यां¸या िवचारातही सामाÆय माणसाची प्र ितķा क¤द्रÖथानी होती . स°ा कोणाचीही असो , अÆयायग्रÖताला Æयाय िमळाला पािहजे , हा Âया परंपरेचा गाभा आहे . कायदा गरीबासाठी कठोर आिण प्र भावशाली Óयक्तीसाठी मऊ असेल , तर संिवधानाचे अक्षर उरते ; आÂमा हरवतो . इितहासाने या धोक्याची िकंमत जगाला अनेकदा मोजायला लावली आहे . जमर्नीत िहटलर¸या काळात पान २ पहा     :  PRGI No. : MHMUL/25/A0594 d ² ¦¡¯“Ÿ¯£¸†¼›ɑe†’ȴ™ ¦´ƫ›Ň¯£¯›²“±£¦¯‹¯£±©¯‘±ª¯°—ɑ†§²ž¸÷Œ¯ Š df© 1 Š A§H$ … 5 Š gmám{hH$ Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 Š nmZo … 12 Š ñdmJV ‘yë¶y … 10 é.       /        :   ,  .    :  –     :   .     .      ,   ,       :      ! लो  .       developednationslaw@gmail.com पुणे : काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी सावरकर यांचे नातू सÂयकी सावरकर यां¸यािवरोधात दाखल केलेÐया Æयायालयीन अवमान अजार्मुळे पुÁयातील सावरकर बदनामी प्र करणातील कायदेशीर संघषर् पुÆहा ऐरणीवर आला आहे . Æयायालयीन प्र िक्रयेत िदलेÐया िनदेर्शांचे पालन न केÐयाचा आरोप करत गांधी यां¸या वतीने अवमानाची कारवाई करÁयाची मागणी करÁयात आली आहे . या अजार्मुळे राजकीय आरोप – प्रÂयारोपां पलीकडे आता प्र करण Æयायालयीन चौकटीत अिधक तीĄ झाले आहे . राहुल गांधी यां¸यािवरोधात सÂयकी सावरकर यांनी दाखल केलेÐया बदनामी¸या प्र करणाची सुनावणी पुÁयातील िवशेष एमपी – एमएलए Æयायालयात सुł आहे . या प्र करणात Æयायालयीन कागदपत्रे आिण संबंिधत मािहती¸या आधारे दोÆही बाजूंनी आपापली भूिमका मांडली जात आहे . गांधी यां¸या वतीने दाखल करÁयात आलेÐया अजार्चा क¤द्रिबं दू Æयायालयीन आदेशांचे पालन हा आहे . Æयायालयाने िदलेÐया िनदेर्शांनंतरही संबंिधत बाबींचे पालन झाले नसÐयाचा दावा Âयां¸या बाजूने करÁयात आला आहे . Âयामुळे या प्र करणात अवमानाची कारवाई करावी , अशी मागणी करÁयात आली आहे . या प्र करणाला राजकीय पाĵर्भूमीही आहे . राहुल गांधी यांनी सावरकर यां¸यािवषयी केलेÐया वक्तÓयावłन सÂयकी सावरकर यांनी बदनामीची तक्रार दाखल केली होती . Âयानंतर या प्र करणात राहुल गांधी यांना Æयायालयीन प्र िक्रयेला सामोरे जावे लागत आहे . गांधी यां¸या बाजूने मात्र आरोप आिण कायदेशीर प्र िक्रयेबाबत सातÂयाने आक्षेप नŌदिवÁयात आले आहेत . दरÌयान , पुणे Æयायालयातील या प्र करणाकडे राजकीय तसेच कायदेिवषयक वतुर्ळाचे लक्ष लागले आहे . आरोप कोणताही असो , Âयाची सÂयता आिण कायदेशीर पिरणाम Æयायालयीन प्र िक्रयेतच िनिIJत होणार आहेत . Âयामुळे राजकीय वक्तÓयां पेक्षा Æयायालयात सादर होणारे पुरावे आिण युिक्तवाद यांना या प्र करणात िनणार्यक महßव राहणार आहे . पुणे Æयायालयात कायदेशीर संघषर् तीĄ अबू सालेमला िदलासा नाही पालघर पोिलसांना उ¸च Æयायालयाचे फटकारे सत्यकी सावरकरांिवरोधात राहुल गांधींचा अवमानाचा अजर् ! ‘ काय िवचारायचे ’ पेक्षा ‘ काय िवचारायचे नाही ’ हे िशकलो !     ‘ डेवलÈड नेशÆस लॉ Æयूज पिरवारा ’ तफेर् सवर् वाचक , जािहरातदार , िहतिचंतक व गणेश भक्तां ना गणेश चतुथीर्¸या मनःपूवर्क शुभेच्छा ! गणपती बाĆपा मोरया ! मंगलमूतीर् मोरया ! १४ १४ सÈट¤बर सÈट¤बर   developednationslaw@gmail.com नवी िदÐली : वैवािहक बलाÂकारा¸या कायदेशीर कचाट्यापासून दहशतवादी कटातील दोषी अबू सालेम¸या मुदतपूवर् सुटकेपय«त आिण सरकारी यंत्रणे¸या मनमानीपासून पोिलसां¸या िढसाळ तपासापय«त Æयायालयांनी गुŁवारी कायदा आिण प्र शासनाला एकापाठोपाठ एक आरसे दाखवले . सवō¸च Æयायालयाने वैवािहक बलाÂकारा¸या अपवादा¸या घटनाÂमकतेवर प्र ij उपिÖथत करतानाच , अबू सालेमची मुदतपूवर् सुटकेची मागणी फेटाळली . ‘ डेडवुड ’ ठरवून सेवेतून दूर केलेÐया अिधकार्याला आिथर्क िदलासा देत क¤द्रालाही १५ लाखांचा फटका िदला . रखडलेÐया गृहप्रकÐपातील १ , ६०० घरखरेदीदारांचा मागर् मोकळा झाला , तर पालघरमधील गंभीर हÐला प्र करणात आरोपी फरार रािहÐयाने मुंबई उ¸च Æयायालयाने पोिलसां¸या तपासावरच पान २ पहा  कायद्याचा चाबू क ; पतीपासून पोिलसांपय«त Æयायालयाचा दणका !

कायदा आहे ; धाक कुठे आहे ? कायद्या¸या संÖथा एका िदवसात नाहीशा झाÐया नाहीत ; Âया हळूहळू स°े¸या क¤द्रीकरणाची साधने बनत गेÐया . दिक्षण आिफ्रके तील वणर्द्वेषी ÓयवÖथेने अÆयायालाही कायद्याचे Öवłप िदले . अमेिरकेतील नागरी हक्क चळवळीने कायदा आिण Æयाय यां¸यातील अंतर जगासमोर आणले . भारता¸या ÖवातंÞयलढ्यात अÆयायकारक कायद्यां िवŁद्ध सÂयाग्रह झाला ; पण ÖवातंÞयानंतर आपण संिवधान आिण कायद्या¸या राºयाला Öवीकारले . Ìहणून राजकीय प्र भावा¸या जोरावर कायदा वाकवणे हे ÖवातंÞयलढ्या¸या मूÐयांशीच प्र तारणा आहे . आज समाजात एक धोकादायक मानिसकता वाढताना िदसते —‘ आपÐयामागे कोण आहे ?’ हा प्र ij ‘ आपण काय केले ?’ या प्र ijापेक्ष ा मोठा होत आहे . पक्षाची ओळख , पैसा , सामािजक प्र भाव िकंवा जमावाची ताकद यावर कायद्याची धार ठरत असेल , तर लोकशाहीचे खरे नुकसान होते . सामाÆय नागिरकाने पोिलस ठाÁयात जाÁयापूवीर् ‘ समोरचा कोणÂया पक्षाचा आहे ?’ असा िवचार करायला सुŁवात केली , तर कायद्याचा धाक आधीच अधार् संपलेला असतो . Æयायालयात जाÁयापूवीर् ‘ मा»यािवŁद्ध िकती ताकद उभी राहील ?’ अशी भीती वाटू लागली , तर संिवधानाचा आधार कागदावरच उरतो . कायद्याचा धाक Ìहणजे पोिलसांची लाठी नÓहे ; तो िनÕपक्षतेतू न िनमार्ण होतो . स°ाधार्यां ¸या माणसावरही Âयाच िनकषाने कारवाई होते आिण सामाÆय नागिरकावरही , हा अनुभव समाजाला आला पािहजे . कायदा तोडणार्याला पक्ष कोणता , पद कोणते , ओळख कोणाची याचा िवचार न करता कारवाई झाली पािहजे . अÆयथा ‘ कायद्याचे राºय ’ हळूहळू ‘ कायद्याचा वापर ’ या संकÐपनेत बदलते . कायदा सवा«साठी समान असेल तेÓहा तो Æयायाचे साधन असतो ; िनवडकपणे वापरला गेला की तो स°ेचे हÂयार बनतो . सवō¸च Æयायालयाने डॉक्टरां वरील हÐÐयांबाबत घेतलेली कठोर भूिमका हा केवळ Æयायालयीन इशारा नाही ; तो राºयÓयवÖथेसाठी घटनाÂमक आरसा आहे . गुÆहेगाराला राजकीय आ®य िमळणार नाही , हा संदेश भाषणातून नÓहे तर कृतीतून द्य ावा लागेल . आज प्र ij डॉक्टरां चा आहे ; उद्या तो पत्रकाराचा , कामगाराचा , िवद्याÃयार्चा , शेतकर्याचा िकंवा सामाÆय नागिरकाचा असू शकतो . Ìहणून डॉक्टरां ¸या संरक्षणासाठी उभे राहणे Ìहणजे केवळ एका Óयवसायाचे संरक्षण नÓहे ; ते कायद्या¸या राºयाचे संरक्षण आहे . स°ा बदलते , पक्ष बदलतात , चेहरे बदलतात ; संिवधान बदलता कामा नये . संिवधाना¸या सावलीत उËया असलेÐया सामाÆय माणसाला Æयायासाठी राजकीय ओळख शोधावी लागत असेल , तर दोष नागिरकाचा नाही ; तो ÓयवÖथेचा आहे . कायदा सवा«¸या दारात समान ताकदीने पोहोचला , तरच लोकशाहीचा अथर् उरेल . अÆयथा कायद्याची पुÖतके कपाटात राहतील आिण दादािगरी रÖÂयावर राºय करेल . Ìहणूनच आजचा प्र ij साधा आहे ; पण राºयकÂया«साठी अÖवÖथ करणारा आहे — कायदा आहे ; धाक कुठे आहे ? कारण कायद्याचा धाक संपला की दादािगरी सुł होते ; दादािगरीला स°ेची सावली िमळाली की लोकशाहीचा पराभव सुł होतो . कायद्याचा चाबूक …. सवाल उपिÖथत केला . ‘ कायदा बदलायचा तर संसदेत जा ’ : वैवािहक बलाÂकारा¸या मुद्यावर सवō¸च Æयायालयातील सुनावणीने देशाचे लक्ष वेधले आहे . पतीकडून पÂनी¸या इ¸छेिवŁद्ध ल§िगक संबंध ठेवÁयासंदभार्तील िवद्यमान कायदेशीर अपवादाला आÓहान देÁयात आले असून , Âयाची घटनाÂमक वैधता तपासÁयास Æयायालयाने तयारी दशर्वली आहे . मात्र , एखादी कृती घडली तेÓहा ती गुÆहा नÓहती , तर नंतर¸या कायद्याने Âयासाठी िशक्षा करता येईल का , हा घटनाÂमक प्र ijही Æयायालयाने उपिÖथत केला . कायद्यात बदल हवा असÐयास Âयाची जबाबदारी संसदेकडे असÐयाचे क¤द्राचे Ìहणणे आहे . Âयामुळे वैवािहक बलाÂकाराचा मुĥा आता केवळ सामािजक िकंवा नैितक वाद न राहता थेट घटनाÂमक आिण फौजदारी कायद्या¸या क¤द्रÖथानी आला आहे . अबू सालेमला ‘ नो एंट्री ’ : १९९३ मुंबई बॉÌबÖफोट प्र करणातील दोषी अबू सालेम¸या मुदतपूवर् सुटके¸या मागणीला सवō¸च Æयायालयाने ÖपĶ नकार िदला . २५ वषा«चा कारावास पूणर् झाÐयाचा आधार घेत सालेमने सुटकेची मागणी केली होती . मात्र Æयायालयाने Âयाला िदलासा नाकारÐयाने जÆमठेपेची िशक्षा कायम राहणार आहे . ‘ डेडवुड ’ ठरवले , पण Æयायालयाने सरकारलाच धारेवर धरले : उÂकृĶ सेवा नŌद असलेÐया भारतीय Óयापार सेवेतील अिधकारी एस . एस . दास यांना ‘ डेडवुड ’ ठरवून मुदतपूवर् िनवृ° करÁयाचा क¤द्राचा िनणर्य सवō¸च Æयायालयाने उलटवला . िनयोिजत िनवृ°ी¸या पाच वषेर् आधी सेवेतून दूर केलेÐया अिधकार्याला आिथर्क लाभ आिण काÐपिनक पदोÆनती देÁयाचे िनदेर्श देतानाच क¤द्राला १५ लाख Łपये भरपाई देÁयाचा आदेश Æयायालयाने िदला . प्र शासनाला मनमानी कारवाईची िकंमत मोजावी लागेल , असा ÖपĶ संदेशच या िनणर्यातून गेला . १ , ६०० घरखरेदीदारांचा रखडलेला ‘ आिशयाना ’ मागीर् : वषार्नुवषेर् रखडलेÐया सुषांत अॅक्वापोिलस गृहिनमार्ण प्र कÐपा¸या पुनŁºजीवनाचा मागर् सवō¸च Æयायालयाने मोकळा केला . Âयामुळे सुमारे १ , ६०० घरखरेदीदारांना मोठा िदलासा िमळाला आहे . घरासाठी पैसे भłनही प्र तीक्षे त असलेÐया ग्र ाहकां ¸या िहताला प्र ाधाÆय देत प्र कÐप पुढे नेÁयाचा मागर् Æयायालयाने खुला केला . ‘ नऊ आरोपी फरार कसे ?’— पोिलसांनाच सवाल : Łग्णालयातील कमर्चार्यां वर हÐला केÐया¸या प्र करणात दहा आरोपींपै की नऊ जण फरार असÐयाने मुंबई उ¸च Æयायालयाने पालघर पोिलसां¸या तपासावर तीĄ नाराजी Óयक्त केली . गंभीर गुÆĻातील आरोपींना अटक करÁयात तपास यंत्रणा अपयशी ठरत असेल तर कायदा – सुÓयवÖथेचा धाक कुठे आहे ?, असा सवालच Æयायालया¸या भूिमकेतून पुढे आला . Æयायालयांचा एकच संदेश — कायद्यापु ढे कुणीही मोठे नाही ! : वैवािहक नातेसंबंध असोत , दहशतवादी गुÆĻाची िशक्षा असो , सरकारी सेवेतील िनणर्य असो िकंवा पोिलसांचा तपास Æयायालयांनी गुŁवारी कायदा हा Óयक्ती , पद िकंवा यंत्रणे पेक्षा वरचढ असÐयाचे ÖपĶ केले . संसदेला कायदा करÁयाची , प्र शासनाला िनणर्यांची आिण पोिलसांना तपासाची जबाबदारी पार पाडावीच लागेल ; अÆयथा Æयायालयीन हÖतक्षे पाचा दणका बसणार , हे या पाच प्र करणां तून ठळकपणे समोर आले .  Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 पान १ वłन … ली सुमारे दहा वषेर् विकली Óयवसायात कायर्रत असलेÐया माने यां¸या कामाची ÓयाĮी Æयायालया¸या चार िभंतींपलीकडे जाते . Âयां¸या मािहतीनुसार , २००२ पासून Âयांनी गरीब , गरजू , वंिचत आिण िनराधारांसाठी सामािजक कायार्ला सुŁवात केली . पुढे वडकी येथे वृद्ध ा®म उभा कłन घराचा आधार हरवलेÐया ºयेķांना आ®य देÁयाचे काम Âयांनी सुł ठेवले . वडकी येथील गंगातारा वृद्धा®मा¸या सिचव Ìहणून Âयांचा सावर्जिनक वृ°संदभार्तही उÐलेख आढळतो . हक्कासाठी कायदा , नाÂयासाठी समुपदेशन अनेक वृद्ध आई – विडलांना मुलांनी घराबाहेर काढÐयाची प्र करणे Âयां¸यासमोर येतात . अशा वेळी पिहला मागर् Æयायालयाचा नसतो , तर संवादाचा असतो . समुपदेशनातून कुटुंबातील गैरसमज दूर कłन वृद्धां ना पुÆहा Âयां¸या घरी सÆमानाने पाठिवÁयाचा प्र यÂन केला जातो . मात्र , हक्क िहरावून घेतला जात असेल तर कायद्याचा आधार घेतला जातो . ‘ आई – विडलांनी मुलांना वाढवले , िशकवले , लग्न केले , आयुÕयभर साथ िदली ; मग Âयां¸या Ìहातारपणी Âयांना आधार देणे एवढे कठीण का ?’ हा प्र ij माने यां¸या सामािजक कायार्¸या क¤द्रÖथानी आहे . विकलीचे िशक्षण घेतानाच िनराधार वृद्धां साठी काहीतरी करÁयाचा िनधार्र केÐयाचे Âयांनी सांिगतले . ºयांना कोणी नाही , Âयां¸यासाठी अखेरपय«त साथ िनराधार Óयक्तीला केवळ छÈपर देणे पुरेसे नाही ; Âयाला माणूस Ìहणून जगÁयाचा अिधकार आिण सÆमान िमळायला हवा , ही भूिमका Âयां¸या कामातून िदसते . Âयां¸या मािहतीनुसार , आ®मात सÅया सुमारे २० आजींची मोफत देखभाल केली जाते . िनराधार आिण एकल पालकां¸या मुलांसाठीही िनवारा , िशक्षण आिण संगोपनाची ÓयवÖथा करÁयात आली आहे . काही जण आयुÕयभर कुटुंबासाठी जगतात ; पण अखेर¸या प्र वासात Âयां¸या खांद्याला खांदा देणारेही कोणी राहत नाही . अशा िनराधारां¸या अंÂयसंÖकारात Öवतः खांदा िदÐयाचे माने सांगतात . रक्ताचे नाते नसतानाही शेवट¸या क्ष णी माणुसकीचे नाते िनभावता येते , याची जाणीव कłन देणारे हे काम आहे . ‘ गुŁकुला ’ तून भिवÕय घडिवÁयाचा प्र यÂन वृद्धा®माबरोबरच िनराधार मुलां¸या भिवÕयाचा प्र ijही Âयांनी हाती घेतला आहे . महाराÕट्रातील िविवध िजÐĻांतील मुलांसाठी ‘ गुŁकुल ’ सुł करÁयात आÐयाचे माने सांगतात . िशक्षण , संÖकार आिण Öवावलंबनाचा आधार देऊन या मुलांना दयेवर नÓहे , तर Öवतः¸या कतृर्Âवावर उभे करÁयाचा प्र यÂन केला जात आहे . वृद्धां साठी आ®य आिण मुलांसाठी िशक्षण या दोन टोकांना जोडणारे हे काम आहे . कारण एखाद्या वृद्धाला आज घर िमळणे िजतके महßवाचे , िततकेच एखाद्या िनराधार मुलाला उद्याचे आयुÕय िमळणे महßवाचे आहे . विकलीपासून सामािजक Æयायापय«त २०१८ मधील पुणे बार असोिसएशन¸या एका कायर्क्रमा¸या वृ°ात अॅड . लàमी माने यांचा सहभागी वकील Ìहणून उÐलेख आहे . सामािजक कायर् आिण विकली क्षेत्र ातील िविवध सÆमान िमळाÐयाचे तसेच महाराÕट्र शासना¸या िवशेष कायर्कारी अिधकारी Ìहणून काम केÐयाचे माने यां¸या मािहतीत नमूद आहे . अनुसूिचत जाती – जमातींसाठी हवेली तालुक्यातील उपिवभागीय दक्षता व िनयंत्रण सिमतीवर काम कłन वंिचतांना Æयाय िमळवून देÁयाचे कायर् सुł असÐयाचेही Âया सांगतात . वृद्धा®म वाढत आहेत ; पण प्र ij घरांचा आहे समाजात वृद्धा®मां ची गरज वाढत जाणे हा केवळ सामािजक सेवेचा िवषय नाही ; तो कुटुंबÓयवÖथेसमोर उभा रािहलेला गंभीर प्र ij आहे . वृद्ध आई – विडलांना आ®य देÁयासाठी संÖथा उËया राहत आहेत , पण प्र Âये क वृद्धा®मा¸या दारामागे एका कुटुंबाची तुटलेली गोĶ असते . Ìहणूनच अॅड . लàमी माने यांचे काम केवळ वृद्धां ना आसरा देÁयापुरते मयार्िदत राहत नाही . ‘ घरातून हाकललेÐयाला घर , अÆयायग्रÖताला कायदा आिण िनराधार मुलाला िशक्षण ’ अशी Âयामागची Óयापक भूिमका आहे . कायद्याने हक्क िमळू शकतो ; पण Âया हक्काला मायेची ऊब देÁयासाठी माणुसकी लागते . Æयायालयात कायद्याची बाजू मांडणार्या आिण Æयायालयाबाहेर िनराधारां¸या डोक्यावर मायेचे छÈपर उभे करणार्या अॅड . लàमी माने यां¸या वाटचालीचा खरा अथर् इथेच दडलेला आहे . ºयांनी आपÐयाला आयुÕय िदले , Âयां¸या आयुÕया¸या शेवटी आपण Âयांना काय देतो . हा प्र ij प्र Âये क कुटुंबाने Öवतःला िवचारÁयाची वेळ आली आहे . घरातून हाकललेल्यांसाठी ितने उघडले मायेचे दार ! विकलीच्या ďयवसायासोबत िनराधार वृnj आिण मुलांसाठी अॅड . लȤमी माने यांची माणुसकीची लढाई आयुÕयाची सुŁवात मुलां¸या भिवÕयासाठी खचर् करणारे आई – वडील आयुÕया¸या संÅयाकाळी मात्र Âयाच मुलांसाठी ‘ ओझे ’ ठरतात , ही आपÐया समाजाची वेदनादायी िवसंगती आहे . ºयांनी मुलांना चालायला िशकवले , Âयां¸या वृद्ध पावलांना आधार देÁयाऐवजी अनेकदा Âयांनाच घराबाहेरचा रÖता दाखवला जातो . अशा वेळी कायद्याची भाषा आिण माणुसकीची ऊब या दोÆहींचा आधार बनून उËया राहतात अॅड . लàमी माने . गे अॅड . लàमी माने मुंबई उ¸च Æयायालया¸या ५०Óया मुख्य Æयायमूतीर्ं चा शपथिवधी मुंबई : Æयायमूतीर् महेश चंद्र ित्रपाठी यांनी बुधवारी मुंबई उ¸च Æयायालया¸या मुख्य Æयायमूतीर्पदाची शपथ घेतली . ते मुंबई उ¸च Æयायालयाचे ५० वे मुख्य Æयायमूतीर् ठरले आहेत . राºयपाल िजÕणू देव वमार् यांनी लोकभवन येथे झालेÐया छोटेखानी समारंभात Âयांना पद व गोपनीयतेची शपथ िदली . मुख्यमंत्र ी देव¤द्र फडणवीस , उपमुख्यमंत्र ी सुनेत्रा पवार , मंित्रमं डळातील काही सदÖय तसेच उ¸च Æयायालया¸या मुख्य खंडपीठातील Æयायमूतीर् यावेळी उपिÖथत होते . अलाहाबाद उ¸च Æयायालयातील ºयेķ Æयायमूतीर् असलेÐया ित्रपाठी यां¸या नावाची मुंबई उ¸च Æयायालया¸या मुख्य Æयायमूतीर्पदासाठी सवō¸च Æयायालया¸या Æयायवृंदाने गेÐया मिहÆयात िशफारस केली होती . राÕट्रपतीं¸या मंजुरीनंतर Âयांची िनयुक्ती झाली . Æयायमूतीर् ित्रपाठी यांनी १९९० मÅये लखनऊ िवद्यापीठातू न कायद्याची पदवी घेतली . ११ जानेवारी १९९२ रोजी Âयांनी वकील Ìहणून नŌदणी केली . िदवाणी प्र करणां मÅये Âयांनी प्र ामुख् याने विकली केली . ऑक्टोबर २००७ पासून Âयांनी उ°र प्र दे शचे अितिरक्त मुख्य Öथायी वकील Ìहणून काम पािहले . २७ सÈट¤बर २०१३ रोजी Âयांची अलाहाबाद उ¸च Æयायालयात अितिरक्त Æयायमूतीर् Ìहणून िनयुक्ती झाली . १० एिप्रल २०१५ रोजी ते कायमÖवłपी Æयायमूतीर् झाले . Âयां¸या Æयायालयीन कारिकदीर्चा अनुभव आता मुंबई उ¸च Æयायालया¸या नेतृÂवाला लाभणार आहे . Æयायमूतीर् ित्रपाठी २० जून २०२८ रोजी िनवृ° होणार आहेत . Æयायमूतीर् ित्रपाठी यां¸या िनयुक्तीमु ळे मुंबई उ¸च Æयायालयाला पूणर्वेळ मुख्य Æयायमूतीर् िमळाला आहे . Âयां¸या कायर्काळात प्र लं िबत खटÐयांचा िनपटारा , Æयायालयीन प्र शासनातील गितमानता आिण Æयायप्रिक्रये तील सातÂय या बाबींना महßव राहणार आहे .

 Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 नागपूर : कायदा नागिरकां¸या संरक्षणासाठी आहे ; Âयाच कायद्याचा बडगा नागिरकांवर उगारला गेला , तर Æयायालय गÈप बसणार नाही , हा ÖपĶ संदेश नागपूर खंडपीठाने मागील आठवड्यातील काही महßवपूणर् घटनांतून िदला . पोिलसांची मनमानी , नागिरकांचे मूलभूत ÖवातंÞय आिण सावर्जिनक सुरक्षे चा प्र ij असो ; प्र Âये क िठकाणी ‘ अिधकाराला कायद्याची चौकट ’ असलीच पािहजे , ही Æयायालयाची भूिमका ठळकपणे पुढे आली . अकोÐयातील २६ वषीर्य िवद्याÃयार्ला पोिलसांनी बेकायदा ताÊयात घेतÐयाप्रकरणी महाराÕट्र सरकारला दोन लाख Łपये भरपाई देÁयाचा आदेश हा या आठवड्यातील सवा«त ठळक Æयायालयीन दणका ठरला . अटकेची कारणे कळिवणे , आवÔयक कायदेशीर प्र िक्रया पाळणे आिण Âयाची नŌद ठेवणे यांसारख्या मूलभूत बाबींचे पालन झाले नसÐयाचे Æयायालया¸या िनदशर्नास आले . इतकेच नÓहे , तर पोिलसांनी Æयायालयासमोर केलेÐया एका चुकी¸या िवधानाचीही Æयायालयाने गंभीर दखल घेतली . पोिलसां¸या हातात कायद्याची ताकद असते ; पण ती ताकद नागिरकाचे ÖवातंÞय िहरावून घेÁयासाठी नसते . अटक करÁयाचा अिधकार आहे ; मनमानी अटकेचा अिधकार नाही . हा फरक पोिलस यंत्रणे नेच िवसरला , तर कायद्या¸या राºयावरील नागिरकांचा िवĵास डळमळतो . Æयायालयाने भरपाईचा आदेश देताना केवळ एका Óयक्ती¸या नुकसानीची भरपाई केली नाही ; तर संपूणर् पोिलस यंत्रणे ला प्र िक्रयाÂमक िशÖतीचा धडा िदला . या प्र करणातील आणखी गंभीर बाब Ìहणजे पोिलसां¸या चुकी¸या कारवाईमुळे ÆयायÓयवÖथेवरील िवĵासालाच धक्का बसतो . गुÆहेगाराला िशक्षा करणे हे पोिलसांचे कतर्Óय आहे ; परंतु िनरपराध Óयक्तीचे ÖवातंÞय िहरावून घेणे हा Âया कतर्Óयाचा भाग नाही . कायद्याचे रक्षण करणार्या यंत्रणे नेच कायद्याची पायमÐली केली , तर Æयायालयाचा हÖतक्षे प अपिरहायर् ठरतो . नागपूर खंडपीठाने नायलॉन मांजा¸या प्र ijावरही कठोर भूिमका घेतली . जीवघेÁया मांजामुळे होणार्या अपघातांची गंभीर दखल घेत Æयायालयाने महाराÕट्रात Âयाचे उÂपादन , िवक्री आिण वापर पूणर्पणे रोखÁयासाठी सव«कष धोरण आखÁयाचे िनदेर्श िदले . शेजारील राºयांतून होणारा बेकायदा पुरवठा रोखÁयासाठी सीमावतीर् भागातही प्र भावी उपाययोजना करÁयाची गरज Æयायालयाने अधोरेिखत केली . सण – उÂसवां¸या नावाखाली मानवी जीव धोक्यात घालÁयाची मुभा कोणालाही असू शकत नाही . परंपरा जपताना माणूस वाचला पािहजे . एका बाजूला उÂसवाचा आनंद आिण दुसर्या बाजूला रÖÂयावłन जाणार्या नागिरकाचा जीव — या दोन टोकांमÅये प्र शासनाने सुरिक्षतते ची बाजू िनवडली पािहजे . Æयायालयाने Âयाच जबाबदारीची आठवण कłन िदली . पयार्वरणा¸या प्र ijावरही नागपूर खंडपीठाने प्र शासनाला जाब िवचारला . नंदगावातील Éलाय – अॅश¸या किथत अवैज्ञािनक िवÐहेवाटी¸या प्र करणाची दखल घेत संबंिधत यंत्रणां कडून अहवाल मागिवÁयात आला . िवकासा¸या नावाखाली प्र दू षणाला मूक संमती देता येणार नाही , हा या हÖतक्षे पाचा गाभा आहे . या तीन घटनांकडे Öवतंत्र प्र करणे Ìहणून पाहणे सोपे आहे . पण Âयामागे एकच समान सूत्र आहे — नागिरकाचा जीव , ÖवातंÞय आिण पयार्वरण हे प्र शासना¸या सोयीपेक्षा मोठे आहेत . शासनाने कारवाई करावी ; पण कायद्या¸या चौकटीत . पोिलसांनी तपास करावा ; पण नागिरकां¸या घटनाÂमक अिधकारांचा सÆमान ठेवून . िवकास झाला पािहजे ; पण पयार्वरणाची िकंमत मोजून नÓहे . नागपूर खंडपीठाचा हा दणका Ìहणूनच केवळ संबंिधत अिधकारी िकंवा िवभागांसाठी नाही . तो संपूणर् प्र शासनासाठी इशारा आहे . स°ा अिधकार देते ; संिवधान Âया अिधकाराला मयार्दा घालते . आिण Âया मयार्देचा पहारेकरी Ìहणून Æयायालय उभे असते . लोकशाहीत नागिरकाने Æयायालयाचा दरवाजा ठोठावÁयाची वेळ वारंवार येऊ नये , ही प्र शासनाची खरी कसोटी आहे . मात्र जेÓहा राºययंत्रणा चुकते , तेÓहा Æयायालयाने केवळ कायद्याचे पुÖतक उघडून पाहणे पुरेसे नसते ; नागिरका¸या ÖवातंÞयाची आिण सावर्जिनक िहताची बाजू ठामपणे उभी करावी लागते . नागपूर खंडपीठा¸या अलीकडील भूिमकेत हीच Æयाियक सजगता िदसून येते . कायद्यापेक्ष ा कोणीही मोठे नाही . अिधकारापेक्षा संिवधान मोठे आहे . आिण नागिरका¸या ÖवातंÞयापेक्षा प्र शासनाची सोय कधीच मोठी असू शकत नाही . पुणे : गंभीर गुÆĻांतील आरोपींचे जामीन अजर् , पोिलस कोठडी , आिथर्क फसवणूक आिण शासकीय नोकरीतील किथत गैरप्रकार अशा िविवध प्र करणां मुळे ३१ ऑगÖट ते ६ सÈट¤बरदरÌयान पुणे िजÐहा व सत्र Æयायालयातील कामकाज लक्षवे धी ठरले . तपास यंत्रणां चा युिक्तवाद , आरोपींचे कायदेशीर हक् क आिण उपलÊध पुरावे यांची Æयायालयीन कसोटी या प्र करणां त पाहायला िमळाली . ९७ लाखां¸या कार Óयवहारात जामीन नाकारला : १६ चारचाकी वाहनां¸या Óयवहारातून ९७ . ०१ लाख Łपयां¸या किथत गैरÓयवहारप्रकरणी Óयावसाियक संजय ब्र ĺानं द अग्रवाल यांचा अटकपूवर् जामीन अजर् पुणे Æयायालयाने फेटाळला . अितिरक्त सत्र Æयायाधीश एस . आर . पवार यांनी २९ ऑगÖटला हा आदेश िदला होता . ऑडी क् यू ७¸या Óयवहाराशी संबंिधत सामंजÖय करारातील किथत खोटी मािहती Æयायालया¸या िनदशर्नास आली . Âयामुळे हा केवळ नागरी वाद असÐयाचा बचाव Æयायालयाने ग्र ाĻ धरला नाही . क्र ीडा प्र म ाणपत्रां चा किथत घोटाळा ऐरणीवर : सरकारी नोकरीतील पाच टक्के क्र ीडा आरक्षणाचा किथत गैरवापर करÁयासाठी बनावट कुÔती – कुराश प्र माणपत्रे तयार केÐया¸या प्र करणाने आठवड्या¸या अखेरीस Æयायालयीन वतुर्ळाचे लक्ष वेधले . महाराÕट्र कुराश असोिसएशनचे अÅयक्ष अंकुश िवठ्ठल नागर आिण सिचव िशवाजी जयवंत साळुंखे यांना अटक करÁयात आली असून , दोघांना ८ सÈट¤बरपय«त पोिलस कोठडी देÁयात आली . प्र माणपत्रां मÅये Öपधा«¸या तारखा , िजÐĻांची नावे आिण Öवाक्षर्यां बाबत गंभीर िवसंगती आढळÐयाचा पोिलसांचा दावा आहे . बारामतीत खंडणीसाठी अपहरण ; जामीन फेटाळला : १५ लाख Łपयां¸या खंडणीसाठी भंगार Óयावसाियकाचे अपहरण केÐया¸या प्र करणातील सहआरोपीचा जामीन अजर् बारामती Æयायालयाने ६ सÈट¤बरला फेटाळला . गंभीर Öवłपा¸या आरोपां¸या पाĵर्भूमीवर Æयायालयाने आरोपीला िदलासा नाकारला . प्र करणाचा तपास सुł आहे . जामीन हा अिधकार ; मात्र Æयायालयीन कसोटीही कठोर : या आठवड्यातील प्र करणां तून एक बाब ÖपĶ झाली — आरोपीला जामीन िमळणे हा कायदेशीर अिधकार असला , तरी तपासावर पिरणाम होÁयाची शक्यता , उपलÊध पुरावे , गुÆĻाचे Öवłप आिण आरोपीची भूिमका या बाबी Æयायालयीन िनणर्यात महßवा¸या ठरतात . गंभीर आरोपांमÅये Æयायालये केवळ आरोपपत्रातील कलमांकडे नÓहे , तर तपासा¸या एकूण पिरिÖथतीकडेही पाहत आहेत . पुणे Æयायालयासमोरील आÓहान मोठे : फसवणूक , खंडणी , बनावट कागदपत्रे आिण शासकीय भरतीतील किथत गैरप्रकार या प्र करणां ची ÓयाĮी पाहता तपास यंत्रणां नी पुरावे काटेकोरपणे सादर करÁयाची गरज आहे . Âयाचवेळी िनदōष Óयक्तीला केवळ आरोपां¸या आधारे िशक्षा होऊ नये , याची खबरदारी Æयायालयीन प्र िक्रये त िततकीच महßवाची आहे . Æयायालयाचा खरा कस िशक्षा िकती झाली यात नाही ; तर पुराÓया¸या कसोटीवर सÂय िकती अचूकपणे वेगळे केले गेले , यात आहे . मागील आठवड्यातील िविवध प्र करणां कडे पािहले तर एक बाब ठळकपणे समोर येते . अिधकार आहे Ìहणून मनमानी करता येत नाही . पोिलसांना अटक करÁयाचा अिधकार आहे ; पण Âया अिधकाराला कायद्याने मयार्दा घातÐया आहेत . मिहलेची सूयार्Öतानंतर मिहला पोिलसािशवाय केलेली अटक बेकायदा ठरिवताना Æयायालयाने प्र िक्रये चे महßव अधोरेिखत केले . गुÆĻाचा आरोप गंभीर असला तरी आरोपीचे घटनाÂमक अिधकार संपत नाहीत . कायद्याचे रक्षण करÁयाची जबाबदारी असलेÐया यंत्रणे नेच कायदा मोडला , तर नागिरकाने Æयाय कुणाकडे मागायचा ? हा प्र ij केवळ एका प्र करणाचा नाही . पोिलस कोठडी , अटक , चौकशी िकंवा तपासा¸या नावाखाली नागिरका¸या ÖवातंÞयावर गदा आणताना कायद्या¸या प्र Âये क प्र िक्रये चे पालन झाले पािहजे . ‘ अटक ’ हा अिधकार आहे ; ‘ मनमानी अटक ’ हा अिधकार नाही . या दोन वाक्यां तील फरक समजला , तर कायद्याचे राºय समजते . करप्रश ासना¸या कारभारावरही Æयायालयीन हÖतक्षे पातून महßवाचा संदेश गेला . महसूल वसुली हा सरकारचा अिधकार आहे ; परंतु Âया अिधकाराला प्र िक्रये ची जोड असते . नागिरकाला नोटीस न देता , Âयाची बाजू न ऐकता िकंवा योग्य संधी न देता आिथर्क दाियÂव लादणे Ìहणजे प्र शासन नÓहे ; ती अिधकाराची घाई आहे . सरकारचा महसूल महßवाचा आहे ; पण नागिरकाचा कायदेशीर हक्क Âयाहून कमी महßवाचा नाही . आज¸या िडिजटल आिण वेगवान प्र शासनात ‘ िसÖटीमने िनणर्य घेतला ’ हा युिक्तवाद वाढत आहे . परंतु िसÖटीमला िववेकबुद्धी नसली तरी राºयघटनेला आहे . संगणकीय प्र िक्रये तून आदेश िनघाला Ìहणून तो ÆयाÍय ठरत नाही . अिधकार्याची सही झाली Ìहणून नागिरकाचा हक्क संपत नाही . प्र शासन यंत्रणा असू शकते ; Æयाय मात्र मानवी असलाच पािहजे . कुटुंब Æयायालयांपासून बालकां¸या ताÊया¸या प्र ijां पय«त Æयायालयाने Óयक्तीपेक्षा पिरिÖथती , अिधकारापेक्षा मुलाचे िहत आिण łढ समजुतींपेक्षा कायद्याचा ŀिĶकोन महßवाचा असÐयाचे अधोरेिखत केले . ‘ आई Ìहणजेच मुलाची नैसिगर्क काळजीवाहक ’ िकंवा ‘ वडील Ìहणजेच आिथर्क आधार ’ अशा साचेबद्ध कÐपनांपेक्षा प्र Âये क प्र करणातील वÖतुिÖथती महßवाची आहे . Æयायाला पूवर्ग्रहाची काठी नको ; Âयाला तÃयांचा आधार हवा . बेकायदा बांधकामे , पयार्वरणीय िनयम आिण प्र शासनाची जबाबदारी यांसारख्या प्र ijां वरही Æयायालयीन हÖतक्षे पाची गरज भासते , हीच वÖतुिÖथती प्र शासना¸या कायर्क्षमते वर प्र ijिचÆह उभे करते . िनयम मोडून बांधकाम उभे राहते , Âयावर वषार्नुवषेर् कारवाई होत नाही आिण शेवटी Æयायालयाचा दरवाजा ठोठावला जातो . ही ÓयवÖथा नागिरकां¸या पैशावर चालणार्या प्र शासनासाठी अिभमानाची नÓहे , तर आÂमपरीक्षणाची बाब आहे . प्र ij Æयायालय िकती वेळा हÖतक्षे प करते हा नाही ; प्र ij असा आहे की प्र शासनाला Æयायालयाला वारंवार हÖतक्षे प का करावा लागतो ? प्र Âये क चुकी¸या िनणर्यानंतर नागिरकाने Æयायालयात धाव घ् यायची आिण मगच प्र शासनाने आपली चूक सुधारायची , असे असेल तर लोकशाहीतील उ°रदाियÂव कुठे उरते ? Æयायालयीन ताशेरे हे अिधकार्यां चा अपमान करÁयासाठी नसतात . ते प्र शासनाला Âयाची घटनाÂमक जबाबदारी आठवून देतात . स°ा ही सेवा करÁयासाठी असते , नागिरकाला दडपÁयासाठी नÓहे . अिधकार हा जबाबदारीसोबत येतो . कायदा अंमलात आणणार्याने च कायद्याची पायमÐली केली , तर Âया अिधकाराची वैधता संशयाÖपद ठरते . Ìहणूनच मुंबई उ¸च Æयायालया¸या मागील आठवड्याकडे केवळ िविवध प्र करणां चे िनकाल Ìहणून पाहणे अपुरे ठरेल . या सगÑया घडामोडीं¸या पाठीमागे नागिरक िवŁद्ध स°ा हा मूलभूत संघषर् आहे . एका बाजूला सरकारी यंत्रणे ची ताकद आिण दुसर्या बाजूला सामाÆय नागिरकाचा मयार्िदत आवाज . या दोघां¸या मÅये संिवधान उभे आहे आिण Âयाची पहारेदारी Æयायालय करते . लोकशाही केवळ मतदाना¸या िदवशी िजवंत नसते . ती पोिलस ठाÁयात , सरकारी कायार्लयात , कर िवभागा¸या नोिटशीत , कुटुंब Æयायालयात आिण प्र शासकीय िनणर्यातही िजवंत असली पािहजे . नागिरकाला Æयाय िमळÁयासाठी प्र Âये क वेळी Æयायालयाची पायरी चढावी लागू नये , हीच खरी सुशासनाची कसोटी आहे . Æयायालयाचा दणका Ìहणून या आठवड्याकडे पाहÁयापेक्षा Âयाला ÓयवÖथेसाठी इशारा Ìहणून पाहणे अिधक योग्य ठरेल . स°ा ताÂपुरती असते ; अिधकाराची खुचीर्ही ताÂपुरती असते . पण संिवधान कायम असते . Ìहणूनच कोणÂयाही स°ाधार्याने , अिधकार्याने िकंवा यंत्रणे ने हे िवसł नये . कायद्या¸या वर कोणी नाही आिण संिवधानापेक्षा मोठे कोणतेही पद नाही . संिवधानापेक्षा कोणीही मोठे नाही मुंबई : स°ा कोणाचीही असो , खुचीर् िकतीही मोठी असो आिण अिधकार िकतीही Óयापक असोत ; संिवधानापेक्षा कोणीही मोठे नाही . मुंबई उ¸च Æयायालया¸या मागील आठवड्यातील कामकाजाने हाच िनिवर्वाद संदेश पुÆहा एकदा िदला . प्र शासना¸या मनमानीला प्र ij िवचारणे , पोिलसां¸या अिधकाराला कायद्याची चौकट दाखवणे आिण सामाÆय नागिरका¸या हक्कां वर गदा आली तर Æयायालयीन हÖतक्षे प करणे ही लोकशाहीतील ÆयायÓयवÖथेची खरी भूिमका आहे . Æयायालयातील सुनावÁया आिण आदेश हे केवळ कायद्या¸या कलमांचे तांित्रक वाचन नसते ; Âयातून राºयकारभाराची िदशा आिण प्र शासना¸या संवेदनशीलतेची परीक्षाही होत असते . जामीन , कोठडी आिण फसवणुकीची प्र करणे ऐरणीवर कायदा कायदा नागिरकांच्या नागिरकांच्या संरक्षणासाठी संरक्षणासाठी  .    

यालयाचा हातोडा केवळ एखाद्या आरोपी¸या निशबावर पडत नाही ; अनेकदा तो ÓयवÖथे¸या िनिÕक्रयते वरही घाव घालतो . सवō¸च Æयायालयापासून उ¸च Æयायालयांपय«त आिण िजÐहा Æयायालयांपय«त¸या अलीकडील घडामोडी पािहÐया , तर एक प्र ij अिधक तीĄतेने समोर येतो . Æयायालये वारंवार बोलत असतील , तर ÓयवÖथा ऐकतेय का ? लोकशाहीत Æयायालय हे शासनाचे पयार्यी कायार्लय नाही . प्र शासनाची कामे प्र शासनाने च करायची असतात आिण कायद्याची अंमलबजावणी करणार्या यंत्रणां नी आपली जबाबदारी वेळेवर पार पाडायची असते . मात्र प्र शासन िनिÕक्रय रािहले आिण Âयाचा फटका नागिरकांना बसला , तर नागिरकांना Æयायालयाचा दरवाजा ठोठावावा लागतो . Âयानंतरच प्र शासन हालचाल करत असेल , तर प्र ij केवळ एखाद्या प्र करणापु रता राहत नाही ; तो संÖथाÂमक उ°रदाियÂवाचा बनतो . गंभीर गुÆĻां¸या प्र करणां त Æयायालयीन भूिमका कायद्या¸या चौकटीतूनच ठरते . १९९३¸या मुंबई बॉÌबÖफोट प्र करणातील दोषी अबू सालेमने मुदतपूवर् सुटकेची मागणी केली होती . सवō¸च Æयायालयाने १० सÈट¤बर रोजी Âयाची यािचका फेटाळली . प्र Âयापर् णा¸या वेळी देÁयात आलेÐया हमीचा आधार सालेमने घेतला होता . मात्र िशक्षेची मुदत कशी मोजावी , या प्र ijावर Æयायालयाने Âयाची मागणी माÆय केली नाही . गंभीर गुÆĻां¸या बाबतीत कायद्या¸या चौकटीचे महßव या िनणर्यातून अधोरेिखत होते . Âयाच वेळी ÆयायÓयवÖथेसमोर बदलÂया तंत्रज्ञानाची नवी आÓहाने उभी राहत आहेत . अÐपवयीन मुलां¸या सोशल मीिडया वापराबाबत सवō¸च Æयायालयाने क¤द्र सरकारकडून उ°र मािगतले आहे . मुलां¸या ऑनलाइन सुरिक्षतते साठी संरक्षणाÂमक उपायांची गरजही Æयायालयाने अधोरेिखत केली आहे . िडिजटल जगाचा िवÖतार वेगाने होत असताना कायदा आिण तंत्रज्ञान यां¸यातील अंतर कमी करÁयाचे आÓहान सरकार आिण ÆयायÓयवÖथा या दोघांसमोर आहे . मुंबईतील कचरा ÓयवÖथापनाचा प्र ijही याच Óयापक संदभार्त पाहता येतो . मुंबई उ¸च Æयायालयाने शहरातील कचरा आिण अÖव¸छते¸या प्र ijावर महापािलके¸या कायर्पद्धतीबĥल तीĄ नाराजी Óयक्त केली . जबाबदारी िनिIJत करणे , िनयमांची प्र भावी अंमलबजावणी करणे आिण सावर्जिनक िठकाणी कचरा टाकÁया¸या प्र वृ °ीला आळा घालणे , यासाठी कठोर उपाययोजना करÁयाची गरज Æयायालयीन चचेर्त पुढे आली . येथे प्र ij केवळ मुंबई¸या Öव¸छतेचा नाही . कायदे आहेत , िनयम आहेत , अिधकारी आहेत , िनधी आहे आिण यंत्रणाही आहे ; तरीही समÖया कायम राहत असेल , तर अडचण केवळ िनयमां¸या अभावाची नसते . िनयमांची अंमलबजावणी करÁयाची इ¸छाशक्ती आिण प्र शासनाची उ°रदाियÂवाची भावना यांचाही प्र ij िनमार्ण होतो . पुÁयातील मुंढवा जमीन Óयवहार प्र करणाने तपास यंत्रणे¸या िनÕपक्षते चा मुĥा पुढे आणला आहे . मुंबई उ¸च Æयायालयाने पाथर् पवार यांना या प्र करणात आरोपी का करÁयात आले नाही , असा प्र ij पोिलसांना िवचारला आहे . मात्र Æयायालयाने प्र ij उपिÖथत केला Ìहणजे संबंिधत Óयक्ती दोषी ठरली , असा Âयाचा अथर् होत नाही . Æयायालयीन देखरेखीचा मूलभूत प्र ij एवढाच आहे . तपास करताना सवर् संबंिधत बाबींचा समान िनकषाने िवचार झाला आहे का ? लोकशाहीतील संÖथाÂमक िवĵासासाठी हा प्र ij महßवाचा आहे . तपास करताना कोणÂयाही Óयक्तीचा राजकीय , सामािजक िकंवा आिथर्क प्र भाव कायद्यापेक्ष ा मोठा ठरता कामा नये . Âयाचवेळी एखादी Óयक्ती प्र भावशाली आहे Ìहणून ित¸यािवŁद्ध दोष िनिIJत झाला , असेही मानता कामा नये . िनÕपक्ष तपासाची खरी कसोटी Ìहणजे सवर् संबंिधत तÃयांचा समान िनकषाने िवचार करणे . नागपूर खंडपीठासमोरील अलीकडील प्र करणेही Æयायालयीन देखरेखीचे महßव दाखवतात . नागपूर िजÐहा मÅयवतीर् सहकारी बँके¸या कामकाजासंबंधी चौकशी अहवाल Æयायालयीन नŌदीवर आणÁयाचे िनदेर्श Æयायालयाने िदले आहेत . अशा प्र िक्रये त Æयायालयाचा भर एखाद्या Óयक्तीला दोषी ठरिवÁयावर नसतो . संबंिधत सामग्री Æयायालयासमोर आणणे आिण ितचा कायदेशीर पद्धतीने िवचार करणे , हा Âयामागचा उĥेश असतो . दुसर्या एका प्र करणात नागपूर खंडपीठाने भारतीय दंड संिहतेतील ‘ लोकसेवक ’ या संज्ञेचा अथर् ÖपĶ केला . केवळ Öटेट बँक ऑफ इंिडयाचा कमर्चारी आहे Ìहणून एखाद्या Óयक्तीला भारतीय दंड संिहते¸या कलम २१ अंतगर्त लोकसेवक मानता येणार नाही , असे Æयायालयाने ÖपĶ केले . Æयायालयीन िनणर्यांची हीच ताकद आहे . भावना िकंवा सावर्जिनक धारणा नÓहे , तर कायद्या¸या नेमक्या तरतुदी आिण Âयांचा संदभर् अंितम ठरतो . यातून Æयायालयीन ÖवातंÞयाचा आणखी एक महßवाचा पैलू समोर येतो . Æयायालयीन ÖवातंÞयाचा अथर् आरोपीला िशक्षा देÁयाची घाई नÓहे ; तर पुरावे , कायदा आिण Æयायिनķे¸या कसोटीवर प्र Âये क बाब तपासणे हा आहे . आरोप गंभीर असला तरी आरोपी दोषी ठरत नाही . Æयायालयीन प्र िक्रये ¸या अंितम टÈÈयावरच दोषिसद्धी होते . मात्र , इथेच खरी समÖया सुł होते . Æयायालयाने आदेश िदÐयानंतर प्र शासन काही िदवस जागे होते ; नोटीस बजावÐयानंतर फाइल पुढे सरकते ; अवमानाची शक्यता िनमार्ण झाÐयानंतर अिधकारी सिक्रय होतात . अशी पिरिÖथती वारंवार िनमार्ण होत असेल , तर ती चांगÐया प्र शासनाची खूण नाही . Æयायालयाने प्र Âये क प्र ijात उतरावे , अशी अपेक्षा धोकादायक आहे . धोरण ठरिवणे , प्र शासन चालिवणे आिण संसाधनांचे ÓयवÖथापन करणे ही Æयायालयाची भूिमका नाही . परंतु प्र शासनाने कायद्याची अंमलबजावणी करÁयात टाळाटाळ केली , नागिरकां¸या अिधकारांकडे दुलर्क्ष केले िकंवा संÖथाÂमक कतर्Óय पार पाडले नाही , तर Æयायालयाने हÖतक्षे प कł नये , ही अपेक्षा Âयाहून धोकादायक आहे . आज प्र ij केवळ ‘ Æयाय िमळाला का ?’ एवढाच रािहलेला नाही . Æयाय िमळिवÁयासाठी नागिरकाला Æयायालयापय«त िकती वेळा धाव घ् यावी लागते , हाही िततकाच महßवाचा प्र ij आहे . Æयायालयीन आदेश हा ÓयवÖथे¸या अपयशाचा उÂसव नसावा . तो ÓयवÖथा Öवतःची चूक दुŁÖत करेल , यासाठी िदलेला इशारा असावा . प्र Âये क वेळी Æयायालयाने प्र शासनाला एखादे मूलभूत कतर्Óय बजावÁयास सांगावे लागणे , ही Æयायालयाची ताकद असली तरी प्र शासनाची कमकुवत बाजूही आहे . स°ा बदलते , अिधकारी बदलतात , सरकारे बदलतात ; पण संिवधान आिण कायदा कायम राहतात . Âयामुळे Æयायालयाचा आवाज कोणÂयाही िविशĶ सरकारिवŁद्ध नसतो . तो अÆयाय , मनमानी आिण िनिÕक्रयते िवŁद्ध असतो . Æयायालये बोलत आहेत . आता ÓयवÖथा ऐकणार की पुÆहा एखाद्या नागिरकाला Æयायालयाचे दार ठोठावÁयाची वेळ येईपय«त शांत बसणार , हा प्र ij स°ाधार्यां नी , प्र शासनाने आिण प्र Âये क जबाबदार संÖथेने Öवतःला िवचारÁयाची वेळ आली आहे . कारण Æयायालयाचा प्र Âये क आदेश हा केवळ एका प्र करणाचा िनकाल नसतो . तो ÓयवÖथेला दाखिवलेला आरसाही असतो . Âया आरशात आपली कायर्क्षमता िदसते की आपली िनिÕक्रयता हे ठरिवÁयाची जबाबदारी Æयायालयाची नाही ; ती ÓयवÖथेची आहे . न् यायालये बोलत आहेत ; ďयवĒथा ऐकतेय का ? ‘ कायǐाच्या वाटɂवरून िवकिसत राđटर्ाकडɂ !’ बई उ¸च Æयायालया¸या ५० Óया मुख्य Æयायमूतीर्पदी Æया . महेश चंद्र ित्रपाठी यांची झालेली िनयुक्ती हा केवळ एका घटनाÂमक उ¸च पदाचा शपथिवधी सोहळा नाही , तर देशातील अÂयंत प्र ितिķत आिण अवाढÓय कायर्क्षेत्र असलेÐया Æयायपीठासमोरील आÓहानांना तŌड देÁयाची एक नवी प्र शासकीय सुŁवात आहे . अलाहाबाद उ¸च Æयायालयातील प्र दीघर् Æयायदानाचा दांडगा अनुभव पाठीशी असलेले Æया . ित्रपाठी अशा वेळी मुंबई उ¸च Æयायालयाची धुरा हाती घेत आहेत , जेÓहा कायदेमंडळ , कायर्पािलका ( प्र शासन ) आिण ÆयायÓयवÖथा यांमधील परÖपर संबंधांचे अनेक िक्लĶ पदर महाराÕट्रात चिचर्ले जात आहेत . ऐितहािसक वारसा लाभलेÐया या उ¸च Æयायालयाची िवĵासाहर्ता आिण Öवाय°ता िटकवून ठेवतानाच , बदलÂया काळातील आÓहानांना सामोरे जाणे हे नÓया नेतृÂवापुढील मुख्य उिĥĶ असेल . घटनाÂमक Öवाय°ता िवŁद्ध राºय सरकारचे कायदेमुंबई उ¸च Æयायालयातील ताºया घडामोडींकडे पािहÐयास असे िदसून येते की , Æयायालय राºय सरकार¸या धोरणांवर आिण कायद्यां वर घटनाÂमक चौकटीतून अितशय बारीक लक्ष ठेवून आहे . नुकतेच , राºयातील वादग्रÖत ठरलेÐया ‘ महाराÕट्र िवशेष सावर्जिनक सुरक्षा कायदा ’ ¸या (MAHARASHTRA SPECIAL PUBLIC SECURITY ACT.) वैधतेला खंडपीठाने िदलेली नोटीस याचे उ°म उदाहरण आहे . जेÓहा लोकशाहीतील मूलभूत अिधकारांवर घाला घालÁया¸या संशयावłन एखादा कायदा Æयायालयात जातो , तेÓहा Æयायालयाची भूिमका अिधक Óयापक होते . या कायद्यातील तरतुदी आक्षेपाहर् आिण संशयाÖपद असÐयाचा युिक्तवाद यािचकाकÂया«नी केला आहे . Æयायमूतीर्ं नी राºय सरकारला आपली बाजू मांडÁयासाठी िदलेली मुदत ही प्र शासनाला आपली कायदेशीर भूिमका िसद्ध करÁयाची संधी देईल . वैयिक्तक ÖवातंÞय आिण राºयाची सुरक्षा या दोÆहींमÅये समतोल साधÁयाचे मोठे आÓहान नÓया मुख्य Æयायमूतीर्ं ¸या कायर्काळात Æयायालयासमोर असेल . कोणÂयाही लोकशाहीत कायद्याचे राºय िटकवÁयासाठी कायदेमंडळा¸या अितउÂसाहावर Æयायपािलकेने अंकुश ठेवणे गरजेचे असते , हेच या सुनावणीतून पुÆहा एकदा ÖपĶ झाले आहे . सामािजक Æयाय आिण प्र शासकीय िदरंगाईवर प्र हारÆयायालयाने केवळ मोठ्या घटनाÂमक मुद्द्यां वरच नाही , तर सवर्सामाÆयां¸या आिण वंिचत घटकां¸या हक्कां साठीही महßवाचे िनणर्य घेतले आहेत . अनुसूिचत जमाती (ST) प्र वगार्तील िवद्याÃया«साठी जात वैधता प्र माणपत्र (Caste Validity Certificate) सादर करÁयाची मुदत तीन मिहÆयांनी वाढवून देÁयाचा िनणर्य हा Æयायालया¸या सामािजक संवेदनशीलतेची साक्ष देतो . शासकीय पिरपत्रकातील त्रु टींमु ळे आिदवासी िवद्याÃया«वर होणारा अÆयाय दूर करत Æयायालयाने या िवद्याÃया«ना इतर प्र वगा«प्रमाणेच समान संधी उपलÊध कłन िदली . प्र शासकीय पातळीवर होणार्या अशा भेदभावांवर िकंवा अनवधानाने होणार्या चुकांवर Æयायालयाने ताशेरे ओढणे हे दशर्वते की , किनķ नोकरशाही¸या िढसाळ कारभारावर अंकुश ठेवÁयासाठी उ¸च Æयायालय अजूनही सजग रक्षक (Watchdog) Ìहणून काम करत आहे . यामुळे केवळ िवद्याÃया«चे शैक्षिणक नुकसान टळले नाही , तर प्र शासनाला आपÐया िनणर्यप्रिक्रयेत अिधक पारदशर्कता आणणे भाग पडले आहे . कर ÓयवÖथा आिण नोकरशाही¸या मनमानीला चापआिथर्क आिण Óयावसाियक आघाडीवरही मुंबई उ¸च Æयायालयाने आपले कडक धोरण ÖपĶ केले आहे . कर वसुली¸या नावाखाली Óयापार्यां ना आिण नागिरकांना िवनाकारण त्र ास देणार्या अिधकार्यां ना Æयायालयाने थेट तडाखा िदला आहे . एका प्र करणात कायद्या¸या प्र िक्रयेचे उÐलंघन कłन घाईघाईने िनणर्य घेणार्या जीएसटी (GST) अिधकार्याला Æयायालयाने चक्क ५० , ००० Łपयांचा दंड (Litigation Cost) ठोठावला . हा िनणर्य केवळ एका अिधकार्यापु रता मयार्िदत नसून , संपूणर् महसूल िवभागाला िदलेला कडक इशारा आहे . देशाची आिथर्क राजधानी असलेÐया मुंबईमÅये कर अिधकार्यां ची मनमानी रोखणे आिण उद्योगÖनेही वातावरण िटकवून ठेवणे , हे कॉपōरेट िवĵाचा ÆयायÓयवÖथेवरील िवĵास ŀढ करÁयासाठी आवÔयक मानले जाते . जेÓहा करप्रणाली िक्लĶ होते , तेÓहा Æयायालयाचे असे हÖतक्षेप उद्योगजगताला मोठा िदलासा देतात . प्र लं िबत खटले आिण किनķ Æयायालयांमधील सुधारणानÓया मुख्य Æयायमूतीर्ं समोर सवार्त मोठे आÓहान असेल ते Ìहणजे मुंबई उ¸च Æयायालय आिण Âयांतगर्त येणार्या खंडपीठांमधील लाखो प्र लं िबत खटÐयांचा डŌगर उपसणे . मुंबई उ¸च Æयायालया¸या अखÂयारीत गोवा , दीव – दमण आिण दादरा नगर हवेली हे भागही येतात [ Æयायालयीन रचना ]. भौगोिलक आिण सांÖकृितक िविवधतेने नटलेÐया या संपूणर् क्षेत्र ातील Æयायदानाची प्र िक्रया गितमान करणे ही सोपी गोĶ नाही . किनķ ÆयायÓयवÖथा अिधक सुŀढ करÁयासाठी कमर्चार्यां ¸या पदोÆनती संदभार्तील िसिÓहल मॅÆयुअलमधील Paragraph 580 (ii) (a) सुधारणा बदल अलीकडेच समोर आला आहे . किनķ Æयायालयांमधील प्र शासकीय मरगळ दूर कłन पारदशर्कता आणÁया¸या ŀĶीने ही सुधारणा अÂयंत महßवाची ठरणार आहे . Âयाचप्रमाणे , नवी मुंबईतील ४ हजार बेकायदा बांधकामांवर िसडको आिण पािलकेने वेळेत कारवाई न केÐयाबĥल Æयायालयाने Óयक्त केलेली तीĄ नाराजी , तसेच मेहुल चोक्सी प्र करणात ‘ ईडी ’ ¸या िवलंबावर ओढलेले कोरडे हे ÖपĶ करतात की , यंत्रणा िकतीही मोठी असली तरी ती कायद्यापेक्षा वरचढ असू शकत नाही . वेळेत Æयाय न िमळणे हा सुद्धा एक प्र कारे अÆयायच असतो , हे तßव प्र शासकीय यंत्रणां नी समजून घेणे गरजेचे आहे . मुंबई उ¸च Æयायालयाचे हे १६४ वे वषर् एका बाजूला अंतगर्त प्र शासकीय सुधारणांचे , तर दुसर्या बाजूला कायदेमंडळ आिण नोकरशाही¸या चुकांवर बोट ठेवून नागिरकां¸या हक्कां चे रक्षण करÁयाचे वषर् ठरणार आहे . Æया . महेश चंद्र ित्रपाठी यां¸या नेतृÂवाखाली मुंबई उ¸च Æयायालय आपली ऐितहािसक आिण गौरवशाली परंपरा पुढे नेत , कायदेशीर प्र िक्रयेतील गितशीलता आिण घटनाÂमक मूÐये अिधक भक्कम करेल , अशी अपेक्षा करायला हरकत नाही . लोकशाहीचा हा ितसरा Öतंभ िजतका मजबूत आिण Öवतंत्र राहील , िततकीच सामाÆयांची लोकशाहीवरील िनķा अिधक घट्ट होईल .  Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 संपादकीय Æया घटनाÂमक Öवाय°ता आिण प्र शासकीय उ°रदाियÂवाचा कस मुं   developednationslaw@gmail.com नवी िदÐली : िविहत पात्रता नसलेÐया Óयक्तींना िशक्षक Ìहणून िनयुक्त कłन िवद्याÃया«¸या भिवतÓयाशी खेळता येणार नाही , अशा कडक शÊदांत सवō¸च Æयायालयाने आसाम सरकारला सुनावले . आरटीई , एनसीटीई आिण यूजीसी कायद्यां तगर्त आवÔयक पात्रता पूणर् न करणार्या िशक्षक िकंवा ट्यूटरची िनयुक्ती कł नये , तसेच अशांना सरकारी सेवेत सामावून घेऊ नये , असे अंतिरम िनदेर्श सरÆयायाधीश सूयर्कांत यां¸या अÅयक्षतेखालील खं डपीठाने िदले . “ पात्रता नसलेÐया लोकांना िशक्षक Ìहणून का िनयुक्त केले जात आहे ?” असा थेट सवाल सरÆयायाधीश सूयर्कांत यांनी सुनावणीदरÌयान केला . अपात्र Óयक्तींना िशक्षकपदावर बसिवÁयाची ÓयवÖथा सुł रािहÐयास येणार्या िपढ्यांचे भिवÕय उद्ÅवÖत होऊ शकते , अशी तीĄ िटÈपणीही Âयांनी केली . मुख्य Æयायमूतीर् सूयर्कांत , Æयायमूतीर् जॉयमाÐय बागची आिण Æयायमूतीर् Óही . मोहना यां¸या खंडपीठासमोर हे प्र करण सुनावणीस आले . आसाम सरकार¸या एका योजनेला राजेश चौहान यांनी आÓहान िदले आहे . खासगी शैक्षिणक संÖथांमधील िशक्षक व कमर्चार्यां ना पारदशर्क आिण Öपधार्Âमक भरती न करता थेट सरकारी सेवेत सामावून घेणे हे संिवधानातील कलम १४ आिण १६ चे उÐलंघन असÐयाचा यािचकाकÂया«चा दावा आहे . िशक्षण हा मुलांचा मूलभूत अिधकार असून Âया¸या गुणव°ेशी तडजोड करता येणार नाही , असे Æयायालयाने ÖपĶ केले . Âयामुळे पात्रता ही िशक्षक िनयुक्तीची तडजोड न करता येणारी अट असÐयाचा ÖपĶ संदेश या आदेशातून देÁयात आला आहे . आसामपुरता हा आदेश असला तरी अशाच पद्धती¸या योजना राबिवणार्या अÆय राºयांवरही Âयाचे दूरगामी पिरणाम होÁयाची शक्यता आहे . अपात्र िशक्षकां ना थारा नाही

 Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 नागपूर : अटकेची कायदेशीर प्र िक्रया न पाळता िवद्याÃयार्ला ताÊयात घेणे , अटकेची कारणे न सांगणे आिण Âयाचा मोबाईल बेकायदा ताÊयात ठेवणे पोिलसांना चांगलेच महागात पडले आहे . अकोला येथील या प्र करणात मुंबई उ¸च Æयायालया¸या नागपूर खंडपीठाने राºय सरकारला संबंिधत िवद्याÃयार्ला दोन लाख Łपयांची नुकसानभरपाई देÁयाचे आदेश िदले . ‘ पोिलसांनी Æयायालयासमोर खोटी मािहती कशी िदली ?’ असा सवाल करीत Æयायालयाने संबंिधत पोिलस अिधकार्यां वर कठोर िटÈपणी केली . Æयायमूतीर् उिमर्ला जोशी – फाळके आिण Æयायमूतीर् राज डी . वाकोडे यां¸या खंडपीठाने िक्रिमनल िरट यािचका क्र मां क ३८९ / २०२४ मÅये हा िनणर्य िदला . २१ ऑगÖट रोजी सुनावणी पूणर् झाÐयानंतर ३१ ऑगÖटला िनकाल जाहीर करÁयात आला . हॉटेलमधून िवद्याÃयार्ला ताÊयात अकोला येथील २६ वषीर्य वैभव मह¤द्रिसं ग रघुवंशी हा िवद्याथीर् ४ माचर् २०२४ रोजी कुटुंबीयां¸या अनुपिÖथतीत ‘ महाकाली हॉटेल ’ चा Óयवसाय पाहत होता . Âयावेळी खदान पोिलस ठाÁयाचे पोिलस िनरीक्षक धनंजय सायरे आिण सहायक पोिलस िनरीक्षक िनलेश करंदीकर हॉटेलमÅये आले . पोिलसांनी Âयाला ताÊयात घेऊन पोिलस ठाÁयात नेले आिण मोबाईलही घेतÐयाचा आरोप यािचकेत करÁयात आला . पोिलसांनी मात्र गुĮ मािहती¸या आधारे हॉटेलवर कारवाई केÐयाचे सांिगतले . घरगुती वापराचा गॅस िसिलंडर Óयावसाियक वापरासाठी केÐयाप्रकरणी अÂयावÔयक वÖतू कायद्या¸या कलम ३ व ७ अंतगर्त गुÆहा दाखल केÐयाचे पोिलसांचे Ìहणणे होते . अटकेपूवीर् कारणे नŌदवणे आवÔयक या गुÆĻातील िशक्षेची कमाल मयार्दा सात वषा«पय«त असÐयाने अटक करताना कायदेशीर प्र िक्रये चे पालन आवÔयक होते , असे Æयायालयाने ÖपĶ केले . सवō¸च Æयायालया¸या सÂय¤दर कुमार अंितल िवŁद्ध सीबीआय या िनकालाचा दाखला देत , केवळ गुÆहा दाखल झाला Ìहणून अटक करणे बंधनकारक नसÐयाचे खंडपीठाने नमूद केले . अटक आवÔयक असÐयास Âयाची कारणे पोिलस अिधकार्याने िनिIJत कłन लेखी नŌदवणे आवÔयक आहे . अटक आवÔयक नसÐयास संबंिधत Óयक्तीला कलम ४१ – अÆवये नोटीस देÁयाची तरतूद आहे . मात्र , वैभवला कलम ४१ िकंवा ४१ – अÆवये कोणतीही नोटीस देÁयात आली नसÐयाचे Æयायालया¸या िनदशर्नास आले . ‘ गुĮ मािहती ’ चीही नŌद नाही पोिलस ठाÁया¸या जनरल डायरीसह अÆय नŌदी तपासताना वैभवला अटकेची कारणे सांिगतÐयाचा कोणताही उÐलेख आढळला नाही . तसेच कारवाईसाठी आधारभूत ठरÐयाचे सांिगतलेÐया ‘ गुĮ मािहती ’ ची नŌद Öटेशन डायरी , जनरल डायरी िकंवा फोन रिजÖटरमÅयेही आढळली नाही . मोबाईल¸या मुद्द्यावर पोिलसांची कŌडी पोिलसांनी Æयायालयात दाखल केलेÐया उ°रात वैभवचा मोबाईल जĮ केला नसÐयाचे Ìहटले होते . मात्र , मोबाईल परत िमळÁयासाठी Âयाने दंडािधकार्यां कडे अजर् केला होता . पोिलसांचा दावा ग्र ाĻ न धरता दंडािधकार्यां नी २ जुलै २०२४ रोजी मोबाईल परत करÁयाचे आदेश िदले . मोबाईल ताÊयात घेताना जĮी पंचनामा करÁयात आला नÓहता आिण तो पोिलसां¸या ताÊयात ठेवÁयात आला होता , हे िवभागीय चौकशीतही ÖपĶ झाले . Âयामुळे पोिलस अिधकार्यां नी उ¸च Æयायालयासमोर चुकीची मािहती िदÐयाचे खंडपीठाने नमूद केले . दोÆही अिधकार्यां वर िवभागीय कारवाई या प्र करणी झालेÐया िवभागीय चौकशीत आरोप िसद्ध झाले . सहायक पोिलस िनरीक्षक िनलेश करंदीकर यांची एक वषार्ची वेतनवाढ रोखÁयात आली , तर पोिलस िनरीक्षक धनंजय सायरे यां¸या मािसक पेÆशनमधून दोन वषेर् दरमहा १ , ५०० Łपये कपात करÁयाची िशक्षा करÁयात आली . ‘ कायद्याचे रक्षकच कायदा मोडतात तेÓहा …’ घटने¸या कलम २१ने नागिरकां¸या जीवन व वैयिक्तक ÖवातंÞयाचे संरक्षण केले आहे . कायद्याने ठरिवलेली प्र िक्रया न पाळता Óयक्तीला ताÊयात घेणे िकंवा अटक करणे हा या अिधकाराचा भंग ठरतो , असे Æयायालयाने ÖपĶ केले . पोिलस हे कायद्याची अंमलबजावणी करणारे असून नागिरकां¸या मूलभूत अिधकारांचे संरक्षण करणे Âयांची जबाबदारी आहे . पोिलसांकडूनच कायद्याचे उÐलंघन झाÐयास Âयाचा थेट पिरणाम नागिरकां¸या फौजदारी ÆयायÓयवÖथेवरील िवĵासावर होतो , अशी कठोर िटÈपणी खंडपीठाने केली . या सवर् बाबींचा िवचार कłन यािचका अंशतः मंजूर करीत राºय सरकारने वैभव रघुवंशी याला दोन लाख Łपयांची नुकसानभरपाई आठ आठवड्यांत द्य ावी , असे आदेश Æयायालयाने िदले . ‘ तुम्ही पोलीस आहात , खोटी मािहती कशी देता ?’ बेकायदा अटकेप्रकरणी िवद्याÃयार्ला दोन लाखांची भरपाई अकोला प्र करणात नागपूर खंडपीठाचे पोिलसांना खडे बोल नािशक¸या गृहखरेदीदाराला ३१ . १७ लाख Łपये Óयाजासह परत करÁयाचे महारेराचे आदेश नािशक : करारातील िनिIJत मुदतीत Éलॅटचा ताबा न िदÐयास िवकासकाची प्र शासकीय िकंवा आिथर्क अडचण गृहखरेदीदारा¸या वैधािनक हक्कावर मात कł शकत नाही , असा ÖपĶ कायदेशीर िनÕकषर् महारेराने नŌदिवला आहे . नािशक¸या ‘ वॉटरवेज ’ प्र कÐपातील Éलॅटचा ताबा चार वषेर् रखडÐयाने गृहखरेदीदाराला प्र कÐपातून माघार घेÁयाची परवानगी देत ३१ लाख १७ हजार ४५३ Łपये Óयाजासह परत करÁयाचे आदेश महारेराने िवकासकाला िदले . यािशवाय तक्रारी¸या खचार्पोटी २० हजार Łपये देÁयाचे िनदेर्श आहेत . रेरा कायद्या¸या कलम १८नुसार करारातील ताÊयाची मुदत चुकÐयास घरखरेदीदाराला प्र कÐपातू न बाहेर पडून भरलेली रक्कम Óयाजासह परत मागÁयाचा अिधकार असÐयाचे या आदेशाने अधोरेिखत केले आहे . महारेराचे सदÖय – २ रवींद्र देशपांडे यांनी हा आदेश िदला . संदीप िभत्रे व शुभांगी िभत्रे यांनी तक्र ार दाखल केली होती . तक्रारदारां ¸या वतीने अॅड . गंधार सोनीस यांनी बाजू मांडली . पुÁयाचे रिहवासी असलेÐया िभत्रे दाÌपÂयाने भिवÕयातील गुंतवणुकीसाठी नािशकमधील ‘ वॉटरवेज ’ प्र कÐपातील A1-901 हा नवÓया मजÐयावरील Éलॅट खरेदी करÁयाचे ठरिवले होते . दोÆही पक्ष ांमÅये १६ िडस¤बर २०१९ रोजी नŌदणीकृत िवक्री करार झाला . Âयानुसार ३१ िडस¤बर २०२० पय«त ताबा देणे अपेिक्षत होते . मात्र , मुदत संपÐयानंतरही ताबा िमळाला नाही . सुमारे चार वषेर् प्र तीक्षा केÐयानंतर तक्रारदारां नी प्र कÐपातू न माघार घेऊन भरलेली रक् कम Óयाजासह परत करÁयाची मागणी केली . िवकासकाने िवलंबाचे समथर्न करत एमपीसीबीची Öटॉप वकर् नोटीस , पयार्वरण मंजुरीतील िवलंब , पाणीटंचाई , नोटाबंदी आिण कोिवड – १९ महामारी आदी कारणे पुढे केली . प्र कÐपा¸या नŌदणीला मुदतवाढ िमळाÐयाचे तसेच A1 इमारतीचे ९५ टक्के बांधकाम पूणर् झाÐयाचे सांगून गृहखरेदीदारांनी आणखी प्र तीक्षा करावी , अशी मागणी करÁयात आली . मात्र , करार करतानाच Öटॉप वकर् नोटीस आिण पयार्वरण मंजुरीची पिरिÖथती िवकासकाला माहीत होती , असे महारेराने ÖपĶ केले . नोटाबंदी , जीएसटी , पाणीटंचाई आदी कारणांमुळे झालेला िवलंब करारातील ताÊया¸या मुदतीतून वगळÁयास पुरेसे कारण असÐयाचे िवकासक िसद्ध कł शकला नाही , असेही प्र ािधकरणाने नमूद केले . Âसवां¸या नावाखाली िनयमांची सरार्स पायमÐली करÁयाची प्र वृ °ी आता थांबली पािहजे . गणेशोÂसव हा महाराÕट्रा¸या सांÖकृितक जीवनाचा अिवभाºय भाग आहे ; मात्र भक्ती¸या या उÂसवाला कणर्ककर्श डीजे , प्र चं ड आवाजा¸या साउंड िसिÖटम आिण रात्रीची शांतता भंग करणार्या दणदणाटाचे Öवłप येत असेल , तर Âयाला उÂसव Ìहणायचे की Åविनप्रदू षणाचा उÆमाद , हा प्र ij िवचारÁयाची वेळ आली आहे . Åविनप्रदू षणासंबंधीचे िनयम हे केवळ कागदावर ठेवÁयासाठी नाहीत . नागिरकांना शांततेत जगÁयाचा अिधकार आहे आिण तो कोणÂयाही मंडळा¸या उÂसवी अिधकारापेक्षा कमी नाही . Âयामुळे िनयम मोडणार्या आयोजकांवर कारवाई झालीच पािहजे . पोिलसांनीही कोणताही दबाव , प्र ितķा िकंवा राजकीय वजन न पाहता कायद्याची समान अंमलबजावणी करणे अपेिक्षत आहे . उÂसव मोठा असला Ìहणून कायदा छोटा होत नाही . डीजे लावणी¸या नावाखाली अĴीलता , अंगिवक्षे प िकंवा संÖकृती¸या नावावर सादर होणारे आक्षे पाहर् कायर्क्रम याबाबतही ÖपĶ भूिमका आवÔयक आहे . कला आिण मनोरंजना¸या ÖवातंÞयाचा आदर राखतानाच सावर्जिनक कायर्क्रमाची शालीनता आिण कायदेशीर िनकषही पाळले गेले पािहजेत . कायर्क्रमां ना परवानगी देÁयापूवीर् आवÔयक प्र माणपत्रे , परवानग्या आिण कायर्क्रमाचे Öवłप तपासÁयाची यंत्रणा सक्षम झाली , तर नंतर कारवाईची वेळच कमी येईल . पयार्वरणाचा मुĥा तर अिधक गंभीर आहे . गणेशभक्ती¸या नावाखाली नद्यां मÅये , तलावांमÅये आिण जलąोतांमÅये प्र दू षण वाढवणे ही िवसंगती आहे . पयार्वरणीय िनयमांचे पालन , पयार्वरणपूरक मूतीर्ं चा प्र सार आिण िवसजर्नासाठी शाľीय ÓयवÖथा ही काळाची गरज आहे . दरवषीर् उÂसवा¸या तŌडावर आदेश काढÁयापेक्षा पुÁयासाठी कायमÖवłपी , वैज्ञािनक आिण पयार्वरणÖनेही िवसजर्न धोरण आखणे अिधक आवÔयक आहे . प्र ij उÂसव साजरा करÁयाचा नाही ; प्र ij तो कसा साजरा करायचा याचा आहे . ®द्धा Óयक्त करÁयासाठी कानठÑया बसवणारा आवाज लागत नाही . संÖकृती जपÁयासाठी अĴीलतेचा आधार लागत नाही . गणेशभक्ती िसद्ध करÁयासाठी पयार्वरणाची हानी करÁयाची गरज नाही . Ìहणूनच यंदा¸या उÂसवातून एक ÖपĶ संदेश गेला पािहजे — भक्तीला कायद्याची जोड , उÂसवाला िशÖतीची िकनार आिण िवकासाला पयार्वरणाची साथ . उÂसवाची खरी प्र ितķा गदीर्त , आवाजात िकंवा झगमगाटात नाही ; ती समाजा¸या जबाबदार वतर्नात आहे . दणदणाट कमी झाला Ìहणून उÂसवाची भक्ती कमी होत नाही ; उलट संयम वाढला तर उÂसवाचे संÖकार अिधक मोठे होतात . उत्सव भक्तीचा ; दणदणाटाचा नाही ! उ ‘ िवलंबाची कारणे नकोत ; घरखरेदीदाराचा हक्क द्य ा !’ पालघर : डॉक्टर आिण Łग्णालयातील कमर्चार्यां वरील वाढÂया हÐÐयांची गंभीर दखल घेत सवō¸च Æयायालयाने कठोर शÊदांत नाराजी Óयक्त केली . ठाÁयातील डŌिबवली Łग्णालयातील डॉक्टरां वरील हÐÐया¸या प्र करणाची सुनावणी सुł असताना पालघरमधील ताºया घटनेचा उÐलेख झाला . डॉक्टरां वर हÐला करणार्यां ना अशा प्र कारे मोकाट िफरÁयाची मुभा देता येणार नाही , अशी तीĄ भूिमका Æयायालयाने Óयक्त केली . Æयायमूतीर् िवक्रम नाथ आिण Æयायमूतीर् संदीप मेहता यां¸या खंडपीठासमोर हे प्र करण सुनावणीस आले . डŌिबवलीतील Łग्णालयात डॉक्टरां वर हÐÐयाचा आरोप असलेÐया िशवसेना नगरसेवक रमेश Ìहात्रे यां¸या जामीनप्रकरणा¸या सुनावणीदरÌयान पालघरमधील घटनेचा संदभर् आला . Âयाच गटाकडून पुÆहा डॉक्टरां वर हÐला झाÐयाचे िनदशर्नास आÐयानंतर Æयायालयाने डॉक्टरां ¸या सुरक्षेबाबत िचंता Óयक्त केली . पालघर¸या िरलीफ Łग्णालयात दहीहंडी उÂसवादरÌयान जखमी झालेÐया गोिवंदां¸या उपचारावłन वाद िनमार्ण झाला होता . उपचार , Łग्णां ना िडÖचाजर् देणे आिण शुÐका¸या मुद्द्यावłन िशवसेने¸या Öथािनक पदािधकार्यां नी Łग्णालयात गŌधळ घातÐयाचा आरोप आहे . डॉक्टरां ना धमकावणे , िशवीगाळ करणे आिण Łग्णालयातील कमर्चार्याला मारहाण केÐयाचे प्र कार सीसीटीÓहीत कैद झाले आहेत . या प्र करणी १७ जणांिवŁद्ध गुÆहा दाखल करÁयात आला असून पालघर शहरप्रमु ख राहुल घरत यांना अटक करÁयात आली आहे . या घटनेची राजकीय पातळीवरही दखल घेÁयात आली . डॉक्टरां वरील हÐÐयांवर सवō¸च Æयायालयाचा संताप

 Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 ६० लाखांचा चेकबाऊन्स खटला , नऊ साक्षीदारांची उलटतपासणी अन् दोन वषाɕची िशक्षा ; पिहčयाच मोǂा खटčयाने िदला फौजदारी विकलीचा पिरपाठ रताची लोकशाही जगातील सवा«त मोठी लोकशाही Ìहणून गौरवली जाते . िविवध भाषा , धमर् , जाती , संÖकृती आिण िवचारप्रवाहां ना सामावून घेणारी ही ÓयवÖथा केवळ िनवडणुका घेऊन िजवंत राहत नाही . लोकशाहीची खरी परीक्षा मतदाना¸या िदवशी नÓहे , तर Âयानंतर सुł होते . नागिरक प्र ij िवचारतात का , स°े¸या िनणर्यांची िचिकÂसा करतात का , कायद्याचा आदर करतात का आिण Öवतः¸या हक्कां सोबत कतर्Óयांची जाणीव ठेवतात का , यावर लोकशाहीचे बळ ठरते . भारतीय संिवधानाने नागिरकांना समानता , ÖवातंÞय , Æयाय आिण प्र ितķे ने जगÁयाचा अिधकार िदला . संिवधाना¸या प्र Öतावने तील Æयाय , ÖवातंÞय , समता आिण बंधुता ही मूÐये केवळ पुÖतकातील शÊद नाहीत ; ती भारतीय लोकशाही¸या अिÖतÂवाची मूलभूत तßवे आहेत . Âयामुळे संिवधानाचे रक्षण करणे ही केवळ Æयायालये , सरकार िकंवा लोकप्रितिनधींची जबाबदारी नसून प्र Âये क नागिरकाचे कतर्Óय आहे . लोकशाही Ìहणजे ‘ लोकांचे , लोकांद्वारे आिण लोकांसाठी चालणारे शासन ’. मात्र लोकांनी प्र ितिनधी िनवडले आिण आपली जबाबदारी संपली , असा समज लोकशाहीसाठी घातक आहे . मतदान हा अिधकार आहे ; पण िनवडून िदलेÐया प्र ितिनधीं¸या कामावर लक्ष ठेवणे , चुकी¸या धोरणांवर प्र ij उपिÖथत करणे , सावर्जिनक िहतासाठी आवाज उठिवणे आिण कायदेशीर मागार्ने िवरोध नŌदिवणे ही जबाबदार नागिरकाची भूिमका आहे . लोकशाहीची रचना कायदेमंडळ , कायर्पािलका आिण Æयायपािलका या तीन प्र मु ख Öतंभांवर उभी आहे . संसद आिण िविधमंडळे कायदे करतात , सरकार Âयांची अंमलबजावणी करते आिण Æयायपािलका संिवधान व कायद्याचे संरक्षण करते . कोणतीही संÖथा संिवधानापेक्षा मोठी नाही . स°ेला मयार्दा असणे आिण Âया मयार्दांचे पालन करणे , हेच घटनाÂमक लोकशाहीचे वैिशĶ्य आहे . यामुळेच संिवधाना¸या मूलभूत रचनेचे संरक्षण हा लोकशाहीचा महßवाचा आधार आहे . बहुमत िमळाले Ìहणून स°ेला अमयार्द अिधकार िमळत नाहीत . बहुमत हे शासन करÁयाचे साधन आहे ; संिवधान बदलून मनमानी करÁयाचा परवाना नÓहे . संÖथाÂमक Öवाय°ता , कायद्याचे राºय आिण नागिरकांचे मूलभूत अिधकार यांचे रक्षण झाले तरच लोकशाही अथर्पूणर् ठरते . आज सोशल मीिडयाने प्र Âये काला Óयक्त होÁयाचे Óयासपीठ िदले आहे . ही लोकशाहीची ताकद आहे ; पण Âयाच माÅयमातून अफवा , अधर्सÂय आिण िदशाभूल करणारी मािहतीही क्ष णाधार् त पसरते . Âयामुळे ‘ मला वाटते ’ आिण ‘ सÂय काय आहे ’ यातील फरक नागिरकांनी ओळखला पािहजे . मतभेद असणे लोकशाहीचे लक्षण आहे ; पण तÃयािशवाय आरोप , द्वे ष आिण खोट्या मािहतीचा प्र सार हा लोकशाहीला कमकुवत करणारा धोका आहे . अिभÓयक्ती ÖवातंÞयाचा अथर् इतरां¸या ÖवातंÞयावर आक्रमण करÁयाचा अिधकार नÓहे . Öवतः¸या अिधकारांची मागणी करताना समोर¸या¸या अिधकारांचा आदर करणे आवÔयक आहे . समानतेची भाषा करताना भेदभाव टाळणे , ÖवातंÞयाचा आग्रह धरताना जबाबदारी Öवीकारणे आिण अिधकार सांगताना कतर्Óय िवसł नये , ही लोकशाहीची खरी िशÖत आहे . आज नागिरक शासनाकडून पारदशर्कता , उ°रदाियÂव आिण Æयायाची अपेक्षा करतात . ही अपेक्षा राÖत आहे . पण Âयाच वेळी नागिरकांनीही कायद्याचे पालन , सावर्जिनक मालम°ेचे संरक्षण , पयार्वरणाची काळजी , सामािजक सलोखा आिण संिवधािनक मूÐयांचा आदर या जबाबदार्या ÖवीकारÐया पािहजेत . अिधकार आिण कतर्Óये यां¸यातील संतुलन िबघडले की लोकशाहीचा गाभाच दुबर्ल होतो . लोकशाहीतील नागिरक हा केवळ मतदार िकंवा सरकारी योजनांचा लाभाथीर् नाही ; तो शासनÓयवÖथेचा सिक्रय भागधारक आहे . स°ाधार्यां ना प्र ij िवचारणे िजतके आवÔयक , िततकेच Öवतः¸या वतर्नाची िचिकÂसा करणेही आवÔयक आहे . रÖÂयावर िनयम तोडून सरकारला िशÖतीचे धडे देणे , सावर्जिनक मालम°ेची नासधूस कłन प्र शासनावर टीका करणे िकंवा खोटी मािहती पसरवून लोकशाहीची िचंता Óयक्त करणे , हा िवरोधाभास आहे . लोकशाहीला मजबूत करÁयासाठी मोठमोठ्या घोषणा नÓहे , तर जागłक नागिरकांची गरज आहे . प्र ij िवचारणारा नागिरक स°ेला जबाबदार ठेवतो ; िववेकाने मतदान करणारा नागिरक राजकारणाची िदशा ठरवतो ; कायद्याचा आदर करणारा नागिरक समाजात िशÖत िनमार्ण करतो आिण संिवधािनक मूÐयांसाठी उभा राहणारा नागिरक लोकशाहीचे भिवतÓय सुरिक्षत करतो . Ìहणूनच लोकशाहीची खरी ताकद संसद भवनात , मंत्रालयात िकंवा Æयायालया¸या इमारतीतच नाही ; ती सामाÆय नागिरका¸या िववेकात आहे . हक्क मागताना कतर्Óय िवसरले आिण ÖवातंÞय उपभोगताना जबाबदारी टाळली , तर लोकशाही केवळ मतदानाची यंत्रणा उरेल . हक्कां सोबत कतर्Óयांची जाणीव ठेवणारे नागिरक घडले , तरच लोकशाही खर्या अथार्ने लोकांची राहील . णगीदारांनी ट्र Öट¸या शेअसर्मÅये मोठ्या प्र माणात गुंतवणूक केली होती . ही रक्कम सीए जोशी यां¸याकडे देÁयात आली होती . मात्र ती संÖथााकडे न देता Âयातून मालम°ा खरेदी केÐयाचा आरोप होता . पैसे परत मािगतÐयानंतर टाळाटाळ सुł झाली . अखेर जोशी यांनी िदलेला चेक वटला नाही आिण प्र करण Æयायालयात गेले . सुनावणीदरÌयान जोशी यांनी आपÐयावर दबाव आणून बळजबरीने चेक घेतÐयाचा दावा केला . िफयार्दीची साक्ष झाÐयानंतर बचाव पक्षाने आठ – नऊ साक्षीदार तपासले . Âयात शेअर ब्र ोकर , पोलीस अिधकारी , प्र िसद्ध वृ°पत्राचे संपादक आिण शेजार्याचाही समावेश होता . प्र Âयेक साक्षीदारामागील तÃय , Âयाचा प्र करणाशी संबंध आिण Âयातून काय िसद्ध िकंवा खोडून काढता येईल , याचा बारकाईने अËयास करावा लागला . Æयायालयाने दोÆही बाजूंचा पुरावा तपासÐयानंतर आरोपीला दोन वषा«ची िशक्षा आिण दुÈपट रकमेची नुकसानभरपाई देÁयाचा आदेश िदला . ºयुिनअर विकल Ìहणून हा िनकाल मा»यासाठी महßवाचा होता ; पण Âयाहून मोठी कमाई होती ती अनुभवाची . या खटÐयामुळे बँिकंग आिण शेअर बाजार क्षेत्र ातील तºज्ञां शी चचार् करÁयाची संधी िमळाली . यापूवीर् या िवषयांची फारशी मािहती नÓहती . मात्र Æयायालयीन कामकाजाने एक गोĶ िशकवली कायद्याची केस हाताळायची असेल , तर Âया केस¸या मुळाशी असलेÐया िवषयाचा अËयास केÐयािशवाय पयार्य नाही . या खटÐयाने फौजदारी विकलीचा आणखी एक महßवाचा धडा िदला . आरोपीला काय िवचारायचे यापेक्षा काय िवचारायचे नाही , हे समजणे अिधक महßवाचे आहे . उलटतपासणी Ìहणजे प्र ijां ची सरब°ी नÓहे . योग्य प्र ij , योग्य वेळी आिण योग्य मयार्देत िवचारणे हेच खरे कौशÐय आहे . माझी सनद १९९३ची . मात्र १९९२पासूनच पुÁयातील प्र िसद्ध वकील ॲड . एम . पी . ब¤द्रे यां¸याकडे प्रॅ िक्टस सुł केली होती . १९९६मÅये ३२ आरोपी असलेले एक फौजदारी प्र करण मा»याकडे आले . हे प्र करण घेऊन मी ºयेķ वकील िवजयराव मोिहते यां¸याकडे गेले . Âयांनी ॲड . हषर्द िनंबाळकर यां¸याकडे पाठवले . अटकपूवर् जािमनावर अंितम युिक्तवाद करायचा होता . मात्र िनंबाळकर सरांना बाहेरगावी जावे लागÐयाने Âयांनी मला युिक्तवाद करÁयाची संधी िदली . सरां¸या मागर्दशर्नामुळे आÂमिवĵासाने युिक्तवाद करता आला आिण Æयायालयाने पक्षकाराचा अटकपूवर् जामीन मंजूर केला . Âयानंतर ॲड . िवराज काकडे आिण ॲड . हषर्द िनंबाळकर यां¸याकडे ºयुिनअरशीप सुł केली . आम¸या च¤बरमÅये सुमारे २५ ºयुिनअर होते आिण Âयात मी एकमेव मिहला होते . तो काळ सोपा नÓहता . फौजदारी प्रॅ िक्टस करणार्या मिहला विकलांची संख्या बोटावर मोजÁयाइतकी होती . मात्र ‘ काहीही झाले तरी िक्रिमनल प्रॅ िक्टस सोडायची नाही ’, हा िनधार्र केला . अËयास , मेहनत आिण सातÂय या तीन गोĶींवर भर िदला . पक्षकारां ¸या फीबाबतही सुŁवातीपासून उदारमतवादी भूिमका ठेवली . फीचा आग्रह केला नाही . प्र िसद्धी¸या मागे धावÁयापेक्षा काम प्र ामािणकपणे करÁयाला प्र ाधाÆय िदले . सचोटीचा रÖता सोडायचा नाही , हा िवचार आजही कायम आहे . आज विकली¸या कारकीदीर्ला तीन दशकांहून अिधक काळ झाला आहे . िक्रिमनल , िसिÓहल , कÆ»युमर िकंवा फॅिमली — प्रकरण कोणतेही असो , Âयातून काहीतरी िशकता येते . नवीन विकलांनी केसची पाĵर्भूमी , घटना आिण कायद्याचा सखोल अËयास करावा . मेहनत आिण सातÂयाला पयार्य नाही . प्र िसद्धी¸या मागे जाÁयापेक्षा कामाला प्र ितķा िमळवून देणे महßवाचे आहे . आज एआयचा वापर विकली क्षेत्र ातही वाढला आहे . ड्र ािÉटं ग आिण संशोधनासाठी Âयाचा उपयोग होऊ शकतो ; मात्र अËयासािशवाय Âयावर अवलंबून राहणे धोकादायक आहे . कायदेशीर मसुद्यातील छोटी चूकही गंभीर पिरणाम कł शकते . भिवÕयात िकतीही आधुिनक साधने आली , तरी विकलांनी Öवतः¸या िलखाणाचा आिण कायदेशीर मांडणीचा सराव सोडता कामा नये . पिहÐया खटÐयाकडे मागे वळून पाहताना जाणवते — Æयायालयात पिहली केस िजंकणे महßवाचे असते ; पण पिहÐया केसने आपÐयाला काय िशकवले , हे Âयाहून महßवाचे असते . मा»यासाठी Âया ६० लाखां¸या खटÐयाने िदलेला हा धडा आजही िततकाच िजवंत आहे . ( तीन दशकांहून अिधक काळ विकली Óयवसायात कायर्रत . िशवाजीनगर िजÐहा व सत्र Æयायालयात िक्रिमनल तसेच कौटुंिबक Æयायालयात विरķ वकील Ìहणून प्रॅ िक्टस .) शÊदांकन : ॲड . युगंधर ताजणे ‘ काय िवचारायचे ’ पेक्षा ‘ काय िवचारायचे नाही ’ हे िशकलो ! अॅड . प्र ितभा घोरपडे १९९६ – ९७ . पुÁयातील प्र थमवगर् Æयायदंडािधकारी Æयायालय . िववेकानंद मेमोिरयल ट्र Öट¸या वतीने ६० लाख Łपयां¸या चेकबाऊÆस प्र करणात िफयार्दीची बाजू मांडÁयाची जबाबदारी मा»यावर आली . विकली¸या सुŁवातीचा काळ , समोर आिथर्क Óयवहारांची गुंतागुंत आिण Âयात बँिकंग व शेअर बाजाराचा संबंध . हा खटला मा»यासाठी केवळ एक केस नÓहता ; तो विकली¸या शाळेतील पिहला मोठा धडा होता . दे नवोिदत विकलांसाठी केस कोणतीही असो ; ‘ नाही ’ Ìहणू नका ! िक्रिमनल , िसिÓहल , कÆ»युमर िकंवा फॅिमली — सुŁवातीला प्र Âयेक प्र करणातू न िशकÁयाची संधी घ् या . केस¸या घटना , कायदा आिण पाĵर्भूमीचा अËयास करा . मेहनत , सातÂय आिण प्र ामािणकपणाला पयार्य नाही . एआय¸या काळात िलखाणाचा सराव एआय वापरा ; पण अËयासाची जागा देऊ नका ! ड्र ािÉटं गसाठी एआयचा वापर करताना कायदेशीर अचूकता Öवतः तपासा . तंत्रज्ञान बदलत राहील ; मात्र विकलाची लेखनशैली , कायदेशीर िवचार आिण युिक्तवादाची क्ष मता Öवतः¸या सरावातू नच घडते . एआय इमेज भा डॉ . आÂमाराम शेळके सहयोगी प्र ाÅयापक , िसंबायोिसस लॉ Öकूल , पुणे डॉ . भूपेश गोपाळ िचंतामणी सहायक प्र ाÅयापक , िसंबायोिसस लॉ Öकूल , पुणे लोकशाहीची खरी ताकद नागिरकांत !

१ . सार आिण तßवाचा िसद्धां त – Doctrine of Pith and Substance क¤द्र आिण राºयां¸या कायदे करÁया¸या अिधकारात संघषर् झाÐयास , Æयायालय संबंिधत कायद्याचा बाĻ आवाका नÓहे , तर Âयाचा मूळ हेतू आिण गाभा तपासते . Âया कायद्याचा खरा िवषय कोणÂया अिधकारक्षेत्रात येतो , यावर Âयाची वैधता ठरते . २ . हक्क सोडÁयाचा िसद्धां त – Doctrine of Waiver भारतीय नागिरकाला आपले मूलभूत हक्क केवळ Öवतः¸या इ¸छेने सोडता येत नाहीत . हे हक्क संिवधानाने िदलेले संरक्षण असÐयाने Âयांचा Âयाग करÁयाचा अिधकार Óयक्तीला सामाÆयतः नाही . ३ . सावर्ित्रक अिधकारक्षेत्र ाचा िसद्धां त – Doctrine of Universal Jurisdiction नरसंहार , युद्धगु Æहे , चाचेिगरी यांसारखे गंभीर आंतरराÕट्रीय गुÆहे केवळ एका देशापुरते मयार्िदत राहत नाहीत . िविशĶ पिरिÖथतीत गुÆहा कुठे घडला िकंवा आरोपी कोणÂया देशाचा आहे , याची पवार् न करता अÆय देशातील Æयायालयालाही कारवाईचा अिधकार असू शकतो . ४ . करार पाळÁयाचा िसद्धां त – Pacta Sunt Servanda आंतरराÕट्रीय कायद्यातील मूलभूत तßवानुसार , देशांनी केलेले वैध तह आिण करार प्र ामािणकपणे व सद्भावनेने पाळणे बंधनकारक असते . करारावर Öवाक्षरी कłन Âयापासून मनमानीने माघार घेता येत नाही . ५ . हÖतक्षे प न करÁयाचा िसद्धां त – Doctrine of Non-Intervention एका Öवतंत्र आिण सावर्भौम राÕट्राने दुसर्या देशा¸या अंतगर्त राजकारणात िकंवा अंतगर्त कारभारात अनुिचत हÖतक्षेप कł नये . राÕट्रां ¸या सावर्भौमÂवाचा आिण Öविनणर्या¸या अिधकाराचा आदर हे या तßवाचे क¤द्र आहे . ६ . राºयाला जबाबदार धरÁयाचे तßव – Attributable to the State एखाद्या देशाचे सरकारी अिधकारी , सैिनक िकंवा अिधकृत यंत्रणा दुसर्या देशात बेकायदेशीर कृती करीत असÐयास , Âया कृतीची जबाबदारी केवळ संबंिधत Óयक्तीपु रती मयार्िदत राहत नाही . आंतरराÕट्रीय कायद्या¸या िनकषांनुसार ती राºयाशी जोडली जाऊ शकते . ७ . ‘ आकाश कोसळले तरी Æयाय झाला पािहजे ’- Fiat Justitia Ruat Caelum पिरिÖथती िकतीही कठीण असली तरी Æयाया¸या तßवांपासून िवचिलत होता कामा नये . Óयक्तीगत , सामािजक िकंवा राजकीय दबावापेक्षा Æयायाचे तßव सवō¸च रािहले पािहजे . ८ . जनतेचे कÐयाण हाच सवō¸च कायदा – Salus Populi Suprema Lex राºयकारभाराचा अंितम उĥेश जनतेचे कÐयाण असतो . सावर्जिनक िहत , नागिरकांची सुरिक्षतता आिण समाजाचे Óयापक कÐयाण यांना कायद्या¸या अंमलबजावणीत िवशेष महßव िदले जाते . ९ . खरेदीदाराने सावध असावे – Caveat Emptor वÖतू खरेदी करÁयापूवीर् ितची गुणव°ा , Öवłप आिण योग्यतेची तपासणी करÁयाची जबाबदारी सामाÆयतः खरेदीदारावर असते . Ìहणूनच Óयवहार करताना खरेदीदाराने दक्ष राहणे आवÔयक आहे . १० . दुसर्यामाफर्त केलेले कृÂय Öवतः केÐयासारखे – Qui Facit Per Alium Facit Per Se एखाद्या Óयक्तीने दुसर्या Óयक्तीमाफर्त एखादी कृती करवून घेतली , तर कायद्या¸या ŀĶीने ती कृती Âयाने Öवतः केÐयाप्रमाणे मानली जाऊ शकते . प्र ितिनधी , एजंट िकंवा अिधकृत Óयक्तीमाफर्त केलेÐया Óयवहारां मÅये हे तßव महßवाचे ठरते . ११ . कायदा जागłकांना मदत करतो , िनÕकाळजींना नाही – Vigilantibus Non Dormientibus Jura Subveniunt आपÐया हक्कां बाबत जागłक राहून योग्य वेळी कायदेशीर उपाययोजना करणे आवÔयक आहे . हक्कां ¸या संरक्षणासाठी अनावÔयक िवलंब केÐयास , Âया िवलंबाचा कायदेशीर उपाय िमळÁयावर पिरणाम होऊ शकतो . १२ . एका बाबतीत खोटे Ìहणजे सवर् बाबतीत खोटे – Falsus in Uno, Falsus in Omnibus या तßवाचा शÊदशः अथर् असा असला तरी भारतीय ÆयायÓयवÖथेत हा कठोर आिण अिनवायर् िनयम नाही . साक्षीदारा¸या कथनातील काही भाग खोटा ठरला तरी Æयायालय िवĵासाहर् भाग Öवतंत्रपणे तपासून Öवीकाł शकते आिण अिवĵसनीय भाग नाकाł शकते . कायदा कट्टा कायदा कट्टा  Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 प्र ijच मा»या विकली¸या प्र वासाचा प्र ारं भिबंदू ठरला . विकली मा»यासाठी केवळ काळा कोट , Æयायालयातील युिक्तवाद िकंवा उपजीिवकेचे साधन नाही . सामाÆय माणसाला Âयाचा हक्क िमळवून देÁयासाठी कायद्याची ताकद Âया¸या हातात देणे , अÆयायासमोर Âयाचा आवाज बुलंद करणे आिण प्र शासनाला जबाबदारीची जाणीव कłन देणे , हा या Óयवसायामागचा माझा मूलभूत हेतू आहे . कायद्याची भीती ही सामाÆय माणसा¸या मनातील मोठी अडचण आहे . ‘ कोटर् – कचेरी Ìहणजे मोठ्या लोकांचे काम ’, ‘ सरकारी कायार्लयात आपले कोण ऐकणार ?’ िकंवा ‘ कायदा आपÐयाला कुठे कळतो ?’ अशी भावना अनेकां¸या मनात असते . प्र Âयक्षात संिवधान आिण कायदे हे नागिरकाला घाबरवÁयासाठी नÓहे , तर Âया¸या अिधकारांचे संरक्षण करÁयासाठी आहेत . मािहतीचा अभाव , योग्य मागर्दशर्नाचा अभाव आिण प्र शासना¸या दारात वारंवार होणारी हेलपाटी यामुळे मात्र नागिरक अÆयाय िगळून गÈप बसतो . हीच गÈप बसÁयाची मानिसकता मोडायची असेल तर कायद्याचे ज्ञ ान सामाÆय माणसापय«त पोहोचले पािहजे . मा»या मनात समाजसेवेची बीजे लहानपणीच पडली . माझे वडील ग्र ामपं चायत सदÖय Ìहणून काम करत असताना पिरसरातील नागिरकां¸या प्र ijां साठी Âयांनी घेतलेली धावपळ मी जवळून पािहली . लोकांचे प्र ij ऐकणे , Âयां¸यासाठी प्र शासनाकडे पाठपुरावा करणे आिण सावर्जिनक कामांसाठी संघषर् करणे हा Âयां¸या कामाचा अिवभाºय भाग होता . Âया अनुभवातून एक गोĶ ÖपĶ झाली . सेवा करÁयाची इ¸छा असेल , तर Âयाला योग्य ज्ञ ानाची आिण संघषार्ची जोडही असली पािहजे . आज िपÁया¸या पाÁयाचा प्र ij असो , रÖÂयांवरील खड्डे असोत , रÖÂयांचे Łंदीकरण असो , ड्रे ने जची समÖया असो िकंवा सासवड रÖÂयावरील वाहतूक कŌडी असो ; केवळ िनवेदने देऊन , घोषणा कłन िकंवा भाषणे कłन प्र ij कायमचे सुटत नाहीत . प्र शासनाला Âया¸या कतर्Óयाची कायदेशीर जाणीव कłन द्य ावी लागते . कोणÂया अिधकार्याची कोणती जबाबदारी आहे , नागिरकाचा कोणता अिधकार आहे आिण प्र शासनाला कायद्या¸या चौकटीत कसे उ°रदायी करता येते , हे समजणे िततकेच महßवाचे आहे . Ìहणूनच मा»यासाठी कायद्याचे िशक्षण Ìहणजे केवळ पदवी नÓहे . ते सामाÆय माणसा¸या प्र ijां ना िदशा देणारे साधन आहे . कायद्याचे कलम कागदावर असले तरी Âयाचा उपयोग नागिरका¸या आयुÕयात झाला , तरच Âया कायद्याचे खरे साथर्क होते . अÆयथा कायद्याची पुÖतके ग्रं थालयात धूळ खात राहतील आिण सामाÆय माणूस कायार्लयां¸या पायर्या िझजवत राहील . विकली¸या Óयवसायात अनेक प्र कारची माणसे भेटतात . काही आिथर्कŀĶ्या सक्षम असतात , काही सामािजकŀĶ्या प्र भावशाली असतात ; पण Æयायाची गरज सवा«नाच असते . िवशेषतः गिरबा¸या हातात पैसा नसला , ओळख नसली िकंवा राजकीय ताकद नसली तरी Âया¸याकडे संिवधानाने िदलेले अिधकार आहेत . Âया अिधकारांची जाणीव कłन देणे आिण Âयासाठी कायदेशीर लढा देणे ही विकलाची सामािजक जबाबदारी आहे , असे मला वाटते . मा»यासाठी Æयायालयातील काळा कोट हा प्र ितķे चा िवषय नसून िवĵासाची िनशाणी आहे . एखादा सामाÆय नागिरक आपली अडचण घेऊन विकलाकडे येतो , तेÓहा तो केवळ कायदेशीर सÐला मागत नसतो ; तो आपÐया संकटातून बाहेर पडÁयाची आशा घेऊन आलेला असतो . Âया िवĵासाला तडा जाऊ न देणे , Âयाला योग्य कायदेशीर मागर् दाखवणे आिण Âया¸या हक्कासाठी प्र ामािणकपणे उभे राहणे , हीच खरी विकली . वकील होणे सोपे ; पण सामाÆय माणसाचा वकील होणे कठीण . कारण Âयासाठी केवळ कायद्याची पदवी पुरेशी नसते . Âयासाठी संवेदनशील मन , सामािजक बांिधलकी , प्र शासनाला प्र ij िवचारÁयाचे धैयर् आिण अÆयायािवŁद्ध उभे राहÁयाची तयारी लागते . मा»या ŀĶीने विकलीची खरी कसोटी Æयायालयात िकती युिक्तवाद केला यापेक्षा , आपÐया कायद्या¸या ज्ञ ानामु ळे िकती सामाÆय माणसाला Âयाचा हक्क िमळाला यात आहे . माझे िशक्षण —B.Com., LL.B., GDC&A— हे मा»या नावामागे लागणारे शÊद नाहीत ; ते समाजाप्रती असलेÐया जबाबदारीची साधने आहेत . कायद्याचे ज्ञ ान माझे शľ आहे ; पण Âया शľाचा उपयोग कोणािवŁद्ध करायचा यापेक्षा तो कशासाठी करायचा , हा प्र ij अिधक महßवाचा आहे . तो अÆयायािवŁद्ध , भ्र Ķ ÓयवÖथेिवŁद्ध आिण हक्कां पासून वंिचत ठेवणार्या प्र वृ °ीिवŁद्ध असला पािहजे . आजही मा»यासमोर तोच प्र ij आहे . सामाÆय माणूस आपÐया हक्कासाठी कोणाकडे पाहणार ? माझे उ°र ÖपĶ आहे . Âयाने कोणापुढेही लाचार होऊ नये . कायदा Âया¸या पाठीशी आहे , संिवधान Âया¸या पाठीशी आहे आिण Âया¸या हक्कां साठी कायदेशीर मागार्ने लढणारे हात Âया¸या सोबत असले पािहजेत . Ìहणूनच मी वकील झालो . केवळ Öवतःची कारकीदर् घडवÁयासाठी नÓहे ; तर ºयाचा आवाज ऐकला जात नाही , Âयाचा आवाज बनÁयासाठी . ºयाला ÓयवÖथा दुलर्िक्षत करते , Âयाला कायद्याची ताकद देÁयासाठी . आिण ºयाला अÆयायापुढे झुकावे लागते , Âया¸यासमोर Æयायाचा मागर् उभा करÁयासाठी . ‘ तुम¸यावर अÆयाय झाला तर गÈप बसू नका ; कायद्या¸या दारात तुमचा आवाज पोहोचवणारा माणूस तुम¸यासोबत आहे ’ ही भावना मा»या विकलीची खरी ओळख आहे . वकील झालो ; कारण सामान्य माणसाला आवाज हवा होता कायǐाच्या वाटचालीतील १२ महŚवाचे िसnjांत समाजात वावरताना रोज असंख्य चेहरे िदसतात . काही चेहर्यां वर समाधानाचे हाÖय असते , तर काहीं¸या डोÑयांत अÆयाय , असहायता आिण उद्याची िचंता दडलेली असते . या चेहर्यां मÅये सवार्िधक अÖवÖथ करणारा चेहरा असतो तो सामाÆय माणसाचा . िपÁया¸या पाÁयासाठी , रÖÂयासाठी , नालीसाठी , साÅया सरकारी कागदासाठी िकंवा आपÐया हक्का¸या कामासाठी कायार्लयांचे उंबरठे िझजवणारा माणूस पािहला की एक प्र ij मनात वारंवार उभा राहतो . या माणसा¸या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणार कोण ? अॅड . अमोल माŁतराव कापरे (B.Com., LL.B., GDC&A) हा   developednationslaw@gmail.com मुंबई : गणेशोÂसवासाठी कोकणात जाणार्या गणेशभक्तां ¸या वाहनांना ११ ते २७ सÈट¤बरदरÌयान टोलमाफी देÁयाचा िनणर्य राºय सरकारने घेतला आहे . मुंबई – ब¤गळुł ( रा . म . ४८ ), मुंबई – गोवा ( रा . म . ६६ ), कोकणाकडे जाणारे सावर्जिनक बांधकाम िवभाग व महाराÕट्र राºय रÖते िवकास महामंडळाचे रÖते तसेच अटल सेतूवरील टोल नाक्यां वर ही सवलत लागू राहील . गणेशभक्तां ना ‘ गणेशोÂसव २०२६ कोकण दशर्न ’ असे Öटीकर Öवłपातील टोलमाफी पास देÁयात येणार आहेत . वाहन क्र मां क व चालकाचे नाव असलेले हे पास संबंिधत पोलीस ठाणे , वाहतूक पोलीस चौकी िकंवा आरटीओ कायार्लयातून उपलÊध कłन िदले जातील . हा पास परती¸या प्र वासासाठीही ग्र ाĻ राहणार आहे . कोकणात जाणार्या एसटी बसेसनाही टोलमाफी िमळणार असून , संबंिधत िजÐĻातील पोलीस िकंवा आरटीओकडून बसेससाठी पास िदले जातील . पासची उपलÊधता आिण िवतरणाबाबत पोलीस व पिरवहन िवभागाने जनतेला मािहती देÁया¸या सूचनाही शासनाने िदÐया आहेत . – यशवंत लाखेपाटील ®ी . नवलमल िफरोिदया िवधी महािवद्यालय , पुणे गणेशभक्तां चा कोकण प्र वास टोलमुक्त कोकण गणेशो¾सव – 202 6 “ गणेश दश«न ” पथकर माफी ( टोल ģी ) पास वाहन Ď . : मालकाचे नाव : ĥमणÁवनी Ď . : माग« : ते Ģवासाची तारीख : जा½याची तारीख ये½याची तारीख स©म अिधकारी यांची सही व िश¯का

 Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 णेशोÂसव हा केवळ भाद्रपदातील धािमर्क उÂसव नाही ; तो महाराÕट्रा¸या सामािजक पुनरर्चनेचा , लोकसंघटनाचा आिण नागरी िशÖतीचा जाºवÐय इितहास आहे . पेशवेकालीन वाड्यां¸या देवघरातून सावर्जिनक चौकात आलेÐया या उÂसवाने लोकमाÆय िटळकां¸या नेतृÂवाखाली ÖवातंÞयलढ्याला लोकशक्ती िदली . आज भारत िवकिसत राÕट्र होÁयाचे ÖवÈन पाहत असताना सावर्जिनक गणेशोÂसवापुढेही एक मूलभूत प्र ij उभा आहे — उÂसवाची ऊजार् केवळ रोषणाई , Åविनवधर्क आिण िमरवणुकीत खचर् होणार की ती राÕट्रिनिमर्ती¸या कामी लागणार ? देवघरातून चौकात महाराÕट्रातील गणेशोÂसवाला ऐितहािसक परंपरा आहे . छत्रपती िशवाजी महाराजां¸या काळापासून गणेशभक्तीला राजा®य आिण सामािजक प्र ितķा िमळाली . पेशवेकाळात पुÁयातील शिनवारवाड्यातील गणेश महालात भाद्रपदातील उÂसवाला दरबारी वैभव लाभले . कीतर्न , संगीत , नृÂय , धािमर्क कायर्क्रम आिण िवद्वानां ना दिक्षणा अशा Öवłपात हा उÂसव साजरा होत असे . मात्र , या उÂसवाची ÓयाĮी प्र ामुख् याने राजदरबार , वाडे आिण घराÁयांपुरती मयार्िदत होती . १८१८ मÅये पेशवाईचा अÖत झाÐयानंतर राजा®य संपला आिण सावर्जिनक जमावांवर िब्रिटश स°ेचे िनब«ध वाढले . गणेशोÂसव पुÆहा घराघरांतील धािमर्क परंपरेत बंिदÖत झाला . िटळकांनी उÂसवाला िदले लोकशक्तीचे łप १८९०¸या दशकात लोकमाÆय बाळ गंगाधर िटळकांनी धािमर्क भावनेला सामािजक आिण राÕट्रीय संघटनशक्तीची जोड िदली . भाऊसाहेब रंगारी यांनी १८९२मÅये सावर्जिनक गणेशोÂसवाची सुŁवात करÁयासाठी केलेÐया प्र यÂनां ना िटळकांनी Óयापक सामािजक अिधķान िदले . १८९३मÅये ‘ केसरी ’ तून सावर्जिनक गणेशोÂसवाची भूिमका मांडत Âयांनी उÂसवाला लोकजागृतीचे Öवłप िदले . १८९४मÅये Öवतः गणेशमूतीर्ची प्र ितķापना कłन या चळवळीला Óयापक जनाधार िमळवून िदला . ही केवळ धािमर्क कÐपनेची पुनरावृ°ी नÓहती ; ती तÂकालीन कायदेशीर आिण राजकीय पिरिÖथतीचे सूàम आकलन असलेली लोकसंघटनाची रणनीती होती . िब्रिटश राजवटीने राजकीय सभा आिण संघटनांवर िनब«ध आणले होते . अशा पिरिÖथतीत सांÖकृितक आिण धािमर्क Óयासपीठा¸या माÅयमातून समाजाला एकत्र आणणे , प्र बोधन करणे आिण Öवािभमान जागवणे शक्य झाले . गणेशोÂसवाचा मंडप हा Âयामुळे केवळ पूजेचे िठकाण रािहला नाही ; तो लोकिशक्षणाचा वगर् , सामािजक संवादाचे Óयासपीठ आिण राÕट्रभावनेचा जागर बनला . मंडपात जागला ÖवातंÞयाचा हुंकार िटळकां¸या सावर्जिनक गणेशोÂसवाने जात , पंथ , आिथर्क Öतर यांपलीकडे लोकांना एकत्र आणÁयाचा प्र यÂन केला . मेळे , पोवाडे , Óयाख्याने , नाट्यप्रयोग आिण सामािजक प्र बोधनातू न पारतंÞयािवŁद्धची अÖवÖथता जनमानसात पोहोचली . Öवदेशीचा िवचार , आÂमिनभर्रतेची भावना आिण राÕट्रीय अिÖमता या माÅयमातून बळकट झाली . सावर्जिनक उÂसव हा समाजातील िविवध घटकांना एकाच सावर्जिनक अवकाशात आणणारा प्र योग ठरला . Ìहणूनच सावर्जिनक गणेशोÂसवाचा इितहास हा केवळ धािमर्क इितहास नाही ; तो भारतातील लोकशाहीपूवर् लोकसंघटना¸या उÂक्रां तीचाही इितहास आहे . आता उÂसवाची कसोटी वेगळी ÖवातंÞयानंतर पिरिÖथती बदलली . राजकीय ÖवातंÞय िमळाले ; संिवधान आले ; नागिरकांना मूलभूत अिधकार िमळाले . परंतु Âयाचबरोबर नागिरकांची कतर्Óयेही संिवधानाने ÖपĶ केली . आज सावर्जिनक गणेशोÂसवाची खरी परीक्षा याच िठकाणी आहे . Åवनीप्रदू षण , वाहतूक कŌडी , अनिधकृत मंडप , रÖते अडिवणे , कचरा , पाÁयाचा अपÓयय आिण अवाजवी खचर् या प्र ijां नी उÂसवा¸या सामािजक हेतूलाच प्र ij िवचारला आहे . धािमर्क ÖवातंÞय हा संिवधानाने िदलेला अिधकार आहे ; परंतु कोणताही अिधकार दुसर्या¸या अिधकारांवर अितक्रमण करÁयाची मुभा देत नाही . उÂसव साजरा करÁयाचा अिधकार आिण सावर्जिनक शांतता , आरोग्य , वाहतूक व पयार्वरण यांचे संरक्षण — दोÆहींचा समतोल राखणे हीच कायद्या¸या अिधराºयाची खरी कसोटी आहे . ‘ िवकिसत भारता ’ चा गणेशोÂसव कसा असावा ? भारत िवकिसत राÕट्र बनिवÁयाचा संकÐप करीत आहे . मग सावर्जिनक गणेशोÂसवही िवकिसत नागरी संÖकृतीचे उदाहरण बनायला हवा . मंडप मोठा असÁयापेक्षा Âयातून होणारे सामािजक काम मोठे असावे . डेिसबलची पातळी वाढÁयापेक्षा समाजातील संवेदनशीलतेची पातळी वाढली पािहजे . वगर्णीची रक् कम सजावटीत संपÁयापेक्षा ितचा काही िहÖसा गरजूं¸या आयुÕयात प्र काश िनमार्ण करणारा ठरला पािहजे . यासाठी प्र Âये क गणेश मंडळाने ‘ उÂसवातून समाजसेवा ’ ही संकÐपना ÖवीकारÁयाची वेळ आली आहे . तीन सूत्रे नÓहे , नागिरकÂवाची नवी िदशा पिहले – एक िदवस समाजासाठी . दहा िदवसां¸या उÂसवातील िकमान एक िदवस ®मदानासाठी द्य ावा . पिरसरातील खड्डे , उघडी गटारे , सावर्जिनक जागेतील कचरा , पाÁयाची नासाडी आिण अÖव¸छता यािवŁद्ध नागिरकांनी प्र Âयक्ष काम करावे . दुसरे – मंडपातून आरोग्यसे वा . Öथािनक डॉक्टरां ¸या सहकायार्ने मोफत आरोग्य तपासणी िशिबरे , रक्तदान , नेत्रतपासणी , मिहला आिण ºयेķ नागिरकांसाठी आरोग्य मागर्दशर्न असे उपक्रम राबवावेत . ितसरे – मंडपातून कायदेिवषयक मदत . विकलांनी पुढाकार घेऊन ºयेķ नागिरक , मिहला , कामगार , िवद्याथीर् आिण आिथर्कŀĶ्या दुबर्ल घटकांना Âयां¸या हक्कां िवषयी मोफत प्र ाथिमक कायदेिवषयक मागर्दशर्न द्य ावे . सरकारी योजनांची मािहती , मालम°ा – िववाद , कौटुंिबक प्र ij आिण नागिरकां¸या मूलभूत हक्कां बाबत जनजागृती केली तर गणेश मंडप हा खर्या अथार्ने लोकशाहीचा वगर् बनेल . यािशवाय प्र Âये क मंडळाने आपÐया पिरसरातील एखाद्या गरजू कुटुंबाला वषर्भर आधार देÁयाची जबाबदारी Öवीकारली , तर वगर्णीचा अथर्च बदलेल . एका कुटुंबा¸या औषधांचा खचर् , एखाद्या िवद्याÃयार्ची शैक्षिणक मदत िकंवा एखाद्या गरजू कुटुंबाचे अÆनधाÆय हीच गणराया¸या चरणी खरी सेवा ठरेल . कायद्याचे अिधराºय Ìहणजे उÂसवाला िवरोध नÓहे कायद्याचे पालन करणे Ìहणजे धािमर्क उÂसाहावर बंधने आणणे नÓहे . उलट , कायद्याचे अिधराºयच प्र Âये क नागिरका¸या ®द्धे ला सुरिक्षत ठेवते . आवाजा¸या मयार्दा पाळणे , वाहतूक सुरळीत ठेवणे , अिग्नसु रक्षा आिण िवद्यु त सुरक्षे चे िनयम पाळणे , मंडपासाठी आवÔयक परवानग्या घेणे , Öव¸छता राखणे आिण सावर्जिनक जागेचा जबाबदारीने वापर करणे — ही धमर्िवरोधी नÓहे , तर संिवधानिनķ आचरणाची िचÆहे आहेत . लोकमाÆय िटळकांनी ºया सावर्जिनक गणेशोÂसवाचा उपयोग परकीय स°ेला प्र ij िवचारÁयासाठी केला , Âयाच उÂसवाचा उपयोग आज आपण Öवतः¸या सामािजक कमतरतांना प्र ij िवचारÁयासाठी केला पािहजे . तेÓहा प्र ij िब्रिटश स°ेचा होता ; आज प्र ij आपÐया नागरी िववेकाचा आहे . गणरायासमोरचा आजचा संकÐप िटळकांनी धािमर्क ®द्धे ला राÕट्रभावनेची जोड िदली . आज¸या िपढीने Âयाच परंपरेला नागरी कतर्Óयाची जोड देणे आवÔयक आहे . गÐलीतील तŁणाने हातात झाडू घेतला , डॉक्टरां नी आरोग्यसे वेचा हात पुढे केला , विकलांनी सामाÆय नागिरकाला कायद्याचे बळ िदले , िशक्षकां नी िवद्याÃया«ना संिवधानाची ओळख कłन िदली आिण वगर्णीतील काही िहÖसा गिरबां¸या अ®ू पुसÁयासाठी खचर् झाला , तर सावर्जिनक गणेशोÂसवाचे नवे पवर् सुł होईल . गणेशोÂसवाची खरी उंची मंडपा¸या कळसात नसते ; ती समाजा¸या िववेका¸या उंचीत असते . गणरायासमोरचा खरा प्र साद Ìहणजे केवळ नैवेद्य नÓहे , तर कायद्याचा सÆमान , नागिरक कतर्Óयाची जाणीव आिण दुबर्लां¸या पाठीशी उभे राहÁयाची वृ°ी . लोकमाÆयांनी देवघरातील गणपतीला सावर्जिनक चौकात आणून ÖवातंÞयाची चेतना जागवली . आता िवकिसत भारता¸या िपढीने Âया सावर्जिनक चौकाला सुशासन , Öव¸छता , आरोग्य , कायदेिवषयक जागłकता आिण सामािजक समतेचे क¤द्र बनिवले पािहजे . तेÓहाच सावर्जिनक गणेशोÂसव हा केवळ उÂसव न राहता राÕट्रिनिमर्तीची लोकशाळा बनेल . सावर्जिनक सावर्जिनक गणेशोत्सवाचे गणेशोत्सवाचे नवे पवर् नवे पवर् ग पेशवेकालीन देवघरापासून िटळकां¸या सनदशीर ÖवातंÞयलढ्यापय«त आिण िवकिसत भारता¸या भावी वाटचालीपय«त शातील आठ उ¸च Æयायालयां¸या मुख्य Æयायमूतीर्ं ¸या िनयुक्Âयां नी ÆयायÓयवÖथेतील नेतृÂवबदलाला वेग आला आहे . सवō¸च Æयायालया¸या कॉलेिजयम¸या िशफारशींनं तर क¤द्र सरकारने या िनयुक्Âया जाहीर केÐया . Âयामुळे मुंबईपासून िदÐली , राजÖथानपासून छ°ीसगडपय«त अनेक उ¸च Æयायालयांना आता नवे नेतृÂव लाभणार आहे . मुंबई उ¸च Æयायालया¸या मुख्य Æयायमूतीर्पदी अलाहाबाद उ¸च Æयायालयाचे Æयायमूतीर् महेश चंद्र ित्रपाठी यांची िनयुक्ती करÁयात आली आहे . मुंबई उ¸च Æयायालयातील Æयायमूतीर् रवींद्र Óही . घुगे यां¸यावर कलक°ा उ¸च Æयायालया¸या मुख्य Æयायमूतीर्पदाची जबाबदारी सोपवÁयात आली आहे . िदÐली उ¸च Æयायालयाचे Æयायमूतीर् वÐलुरी कामेĵर राव आता पाटणा उ¸च Æयायालयाचे मुख्य Æयायमूतीर् Ìहणून पदभार Öवीकारणार आहेत . राजÖथान उ¸च Æयायालयासाठी छ°ीसगडचे Æयायमूतीर् संजय कुमार अग्रवाल , छ°ीसगडसाठी ओिडशाचे Æयायमूतीर् कृÕण राम महापात्रा आिण पंजाब – हिरयाणा उ¸च Æयायालयासाठी Æयायमूतीर् अĵनी कुमार िम®ा यांची िनयुक्ती करÁयात आली आहे . हे बदल केवळ पदांवरील फेरबदल Ìहणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही . उ¸च Æयायालयां¸या मुख्य Æयायमूतीर्ं ¸या नेतृÂवाखाली Æयायालयीन प्र शासन , प्र लं िबत खटÐयांचा िनपटारा , Æयायालयीन पायाभूत सुिवधा आिण Æयायप्रवे शाची कायर्क्षमता यांसारख्या अनेक महßवा¸या बाबींना िदशा िमळते . Âयामुळे नÓया नेतृÂवाकडून अपेक्षा मोठ्या आहेत . िवशेषतः ÆयायालयांमÅये वषार्नुवषेर् प्र लं िबत असलेÐया खटÐयांचा प्र ij गंभीर आहे . Æयाय िमळÁयास होणारा िवलंब हा अनेकदा Æयाय नाकारÁयाइतकाच वेदनादायक ठरतो . Âयामुळे नÓया मुख्य Æयायमूतीर्ं समोर केवळ प्र शासकीय कारभार चालवÁयाचे नÓहे , तर ÆयायÓयवÖथेची गती आिण पिरणामकारकता वाढवÁयाचेही मोठे आÓहान आहे . मात्र , या िनयुक्Âयां कडे पाहताना Æयायपािलकेचे ÖवातंÞय आिण घटनाÂमक समतोल यांचे भान कायम राहणे आवÔयक आहे . Æयायाधीशां¸या िनयुक्तीची प्र िक्रया , कॉलेिजयम¸या िशफारशी आिण क¤द्र सरकारची भूिमका याबाबत देशात सातÂयाने चचार् होत असते . या पाĵर्भूमीवर प्र Âये क िनयुक्ती पारदशर्कता , घटनाÂमक मूÐये आिण Æयायपािलकेवरील जनतेचा िवĵास अिधक बळकट करणारी ठरणे अपेिक्षत आहे . मुख्य Æयायमूतीर् बदलतात ; पण जनतेची Æयायाबाबतची अपेक्षा बदलत नाही . नÓया नेतृÂवाची खरी कसोटी पदभार ÖवीकारÁयात नÓहे , तर Æयाय अिधक वेगवान , सुलभ आिण िनÕपक्ष करÁयात आहे . आठ उच्च न्य ायालयांत नवे नेतृत्व ; न्य ायव्यवस्थे ला नवी िदशा ? दे अॅड . िवशाल िवजयराव काळे मागर्दशर्क , डेवलÈड नेशÆस लॉ Æयूज

वाह हा दोन Óयक्तींचा सहजीवनाचा संबंध आहे ; तो ľी¸या शरीरावर िमळालेला मालकी हक्क नÓहे . िववाहा¸या वेळी िदलेली संमती ही आयुÕयभरासाठी िदलेली परवानगी ठł शकत नाही . पÂनीचा ‘ नाही ’ हा िववाहानंतरही ‘ नाही ’ च असतो . Âयामुळे वैवािहक बलाÂकाराचा प्र ij हा केवळ पती – पÂनीमधील खासगी वाद नसून ľीची प्र ितķा , शारीिरक Öवाय°ता , समानता आिण घटनाÂमक Æयाय यांचा प्र ij आहे . भारतीय समाजात िववाहाला मोठे सामािजक महßव आहे . मात्र िववाहामुळे ľीचे Öवतंत्र Óयिक्तमßव संपत नाही . ती िववाहापूवीर् Öवतंत्र नागिरक असते आिण िववाहानंतरही िततकीच Öवतंत्र राहते . ‘ पतीला पÂनीवर अिधकार आहे ’ िकंवा ‘ पÂनीने पती¸या इ¸छेला नकार देऊ नये ’ या धारणा िपतृस°ाक मानिसकतेचे प्र तीक आहेत . ल§िगक संबंधांमÅये संमती ही मूलभूत बाब आहे . ती Öवे¸छेची आिण प्र Âये क वेळी Öवतंत्र असते . िववाहा¸या वेळी िदलेला होकार Ìहणजे आयुÕयभरातील प्र Âये क ल§िगक संबंधाला िदलेली संमती नÓहे . Âयामुळे पÂनीने नकार िदÐयानंतरही ित¸यावर ल§िगक बळजबरी होत असेल , तर केवळ िववाहाचे नाते Âया कृतीला वैधता देऊ शकते का , हा मूलभूत प्र ij आहे . भारतीय Æयाय संिहतेतही प्र ौढ िववािहत ľी¸या संदभार्तील वैवािहक बलाÂकाराचा अपवाद कायम आहे . Âयामुळे या अपवादाची घटनाÂमक वैधता हा महßवाचा प्र ij ठरतो . संिवधानातील कलम १४चे समानतेचे तßव आिण कलम २१मधील जीवन , प्र ितķा व वैयिक्तक ÖवातंÞयाचा अिधकार यांचा या चचेर्शी थेट संबंध आहे . के . एस . पुट्टÖवामी प्र करणात सवō¸च Æयायालयाने गोपनीयते¸या अिधकारात Óयक्तीचे शरीर , ल§िगकता आिण वैयिक्तक िनवडींचाही समावेश असÐयाचे ÖपĶ केले . जोसेफ शाइन प्र करण ाने पÂनी ही पतीची मालम°ा नसÐयाचे घटनाÂमक तßव अधोरेिखत केले . तर इंिडप¤डंट थॉट प्र करणात िववाहापेक्षा अÐपवयीन मुलीचे संरक्षण महßवाचे मानÁयात आले . या िनणर्यांतून एक Óयापक तßव पुढे येते . िववाह हा मूलभूत अिधकारांपेक्षा मोठा असू शकत नाही . वैवािहक बलाÂकाराला गुÆहा मानÐयास कायद्याचा गैरवापर होईल , असा युिक्तवाद केला जातो . गैरवापराची शक्यता नाकारता येत नाही ; मात्र Âयावर उपाय Ìहणजे कायदेशीर संरक्षण नाकारणे नÓहे . िनÕपक्ष तपास , पुराÓयांचे वÖतुिनķ मूÐयमापन आिण आरोपीला ÆयाÍय सुनावणी ही Âयाची उ°रे आहेत . खरा प्र ij ‘ िववाह िटकवायचा की नाही ’ हा नाही ; िववाह िटकवताना Âयातील Óयक्तीचे माणूसपण , ÖवातंÞय आिण प्र ितķा िटकणार आहे का , हा आहे . िववाहसंÖथेचे संरक्षण Ìहणजे िहंसेकडे डोळेझाक नÓहे . िववाहात प्रे म असू शकते , कतर्Óये असू शकतात , अपेक्षा असू शकतात ; मालकी हक्क मात्र असू शकत नाही . ľीचे शरीर ितचेच आहे . ितची संमती ितचीच आहे . िववाहामुळे ितचे नागिरकÂव , प्र ितķा िकंवा Öवाय°ता संपत नाही . िववाह नाते आहे ; मालकी हक्क नाही . आिण िववाह िटकवायचा असेल , तर आधी Âया िववाहातील माणूस िटकवावा लागेल .  Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 रतीय संिवधानाने विकलांना िदलेली ही जबाबदारी सवō¸च Æयायालयातील ºयेķ िविधज्ञ प्र शां त भूषण यां¸या कायार्पेक्षा अिधक प्र भावीपणे क् विचतच कोणी मांडली असेल . गेली चार दशके Âयांनी केलेÐया Æयायालयीन लढ्यांनी हे अधोरेिखत केले आहे की , लोककÐयाण , पारदशर्कता आिण सावर्जिनक उ°रदाियÂवासाठी दाखल होणारी जनिहत यािचका (PIL) ही केवळ Æयायालयीन प्र िक्रया नसून लोकशाहीतील सावर्जिनक िवĵासाचे संरक्षण करणारी महßवाची यंत्रणा आहे . लोककÐयाणापासून संÖथाÂमक पारदशर्कतेपय«त भारतातील जनिहत यािचकांचा प्र ारं भीचा प्र वास सामािजक आिण आिथर्क Æयायाभोवती क¤िद्रत होता . क¸¸या कैद्यां चे अिधकार , वेठिबगारीचे िनमूर्लन , िवÖथािपतांचे पुनवर्सन अशा प्र ijां ना Æयायालयीन हÖतक्षे पातून वाचा िमळाली . मात्र , बदलÂया काळाबरोबर भ्र Ķ युती , नैसिगर्क साधनसंप°ीचे अपारदशर्क वाटप , िनयामक संÖथांवरील दबाव आिण स°े¸या गैरवापरासारखी आÓहानेही पुढे आली . या बदलÂया वाÖतवात प्र शां त भूषण यां¸या Æयायालयीन लढ्यांनी जनिहत यािचके¸या ÓयाĮीला नवे पिरमाण िदले . सावर्जिनक साधनसंप°ी जनतेची २जी Öपेक्ट्रम आिण कोळसा खाण वाटप यांसारख्या महßवा¸या प्र करणां मÅये नैसिगर्क व सावर्जिनक साधनसंप°ी ही जनतेची असून शासन ितचे केवळ िवĵÖत आहे , हा सावर्जिनक िवĵÖत तßवाचा मुĥा प्र भावीपणे मांडÁयात आला . या प्र करणां तील सवō¸च Æयायालया¸या िनणर्यांनी प्र शासना¸या अपारदशर्क अिधकारांना मयार्दा घातÐया आिण सावर्जिनक संसाधनां¸या वाटपात पारदशर्क , Öपधार्Âमक प्र िक्रये ची गरज अधोरेिखत केली . सावर्जिनक संप°ी¸या ÓयवÖथापनात ‘ स°ा Ìहणजे मालकी नÓहे ; स°ा Ìहणजे िवĵÖतपद ’ हा िवचार लोकशाही¸या मुळाशी आहे . मतदाराचा अिधकार आिण िनवडणूक पारदशर्कता २०२४ मधील इलेक्टोरल बाँड्स योजनेला देÁयात आलेÐया घटनाÂमक आÓहानानेही लोकशाहीतील पारदशर्कतेचा प्र ij क¤द्रÖथानी आणला . मतदाराला राजकीय पक्षां ना िमळणार्या िनधीची मािहती िमळÁयाचा अिधकार हा मुक्त आिण अथर्पूणर् मतदानाचा अिवभाºय भाग आहे , असा घटनाÂमक युिक्तवाद करÁयात आला . कॉपōरेट िनधी , राजकीय स°ा आिण सावर्जिनक धोरण यां¸यातील संबंध जनतेपासून लपिवला गेला , तर लोकशाहीची िनवडणूक प्र िक्रया केवळ मतदानापुरती उरते . सवō¸च Æयायालया¸या घटनापीठा¸या िनणर्याने मतदारा¸या मािहती¸या अिधकाराचे महßव अधोरेिखत केले . ÆयायÓयवÖथेलाही पारदशर्कतेचे बंधन कायद्याचे राºय इतरांना सांगÁयापुरते मयार्िदत राहू शकत नाही ; Âयाची सुŁवात Öवतः¸या संÖथांपासून झाली पािहजे . भारता¸या सरÆयायाधीशां¸या कायार्लयाला मािहती¸या अिधकारा¸या (RTI) कक्षे त आणÁया¸या लढ्यात ÆयायÓयवÖथेतील पारदशर्कतेचा प्र ij उपिÖथत झाला . लोकशाही¸या कोणÂयाही Öतंभावर प्र ij िवचारला जाऊ नये , अशी भूिमका घटनाÂमक लोकशाही¸या मूलभूत भावनेशी िवसंगत ठरते . अिधकार िजतका मोठा , िततकी उ°रदाियÂवाची गरज अिधक — हे तßव सवर् संÖथांना समानपणे लागू झाले पािहजे . नवोिदत विकलांसाठी तीन धडे आज कायद्या¸या क्षेत्र ात प्र वे श करणार्या तŁण पदवीधरांसमोर कॉपōरेट क्षेत्र , आकषर्क मानधन आिण Óयावसाियक किरअर¸या अनेक संधी आहेत . Âया नाकारÁयाचे कारण नाही . मात्र , ÆयायÓयवÖथेचा सामािजक चेहरा िजवंत ठेवÁयासाठी जनिहता¸या प्र ijां वर लढणार्या सक्षम विकलांचीही िततकीच गरज आहे . प्र शां त भूषण यां¸या कायर्शैलीतून तŁण विकलांना तीन महßवाचे धडे िमळतात . पिहला – भावनेपेक्षा पुराÓयाला महßव . प्र भावी जनिहत यािचका केवळ आरोपांवर उभी राहत नाही . लेखापरीक्षण अहवाल , मािहती¸या अिधकारातून प्र ाĮ कागदपत्रे , प्र शासकीय िनणर्य , िनिवदा प्र िक्रया , सरकारी आकडेवारी आिण अिधकृत नŌदी यांचा सखोल अËयास कłन पुराÓयांची भक्कम साखळी तयार करावी लागते . Æयायालयीन लढा हा भाविनक उद्रे क नसून तÃय , कायदा आिण घटनाÂमक तßवांचा िशÖतबद्ध प्र वास असतो . दुसरा – Öवाय°ता आिण ÖवातंÞय . जनिहता¸या लढ्याला राजकीय िकंवा कॉपōरेट प्र भावापासू न मुक्त ठेवणे आवÔयक आहे . ‘ प्र ो बोनो ’ Ìहणजे िवनामूÐय समाजिहताचे काम ही केवळ उदा° कÐपना न राहता ÆयायÓयवÖथे¸या सामािजक उ°रदाियÂवाचा भाग बनली पािहजे . Öवतंत्र कायदेिवषयक कक्ष , संÖथा आिण संशोधनपर उपक्रमां ¸या माÅयमातून तŁण वकील जनिहता¸या प्र ijां वर सातÂयाने काम कł शकतात . ितसरा – घटनाÂमक धैयर् . ÓयवÖथेला प्र ij िवचारणार्या यािचकाकÂयार्ला अनेकदा स°ेचा रोष , सामािजक दबाव िकंवा Æयायालयीन संघषार्चा सामना करावा लागतो . अशा वेळी विकलाकडे केवळ कायद्याचे ज्ञ ान असून चालत नाही ; Âया¸याकडे बौिद्धक धैयर् , नैितक Öवाय°ता आिण संिवधानावरील अढळ िनķा असणे आवÔयक आहे . जनिहत आिण घटनाÂमक मूÐयांसाठी लढणे हा Óयावसाियक यशापासून दूर जाणारा मागर् नाही . उलट , विकली¸या सनदेत ÖवीकारलेÐया संिवधानसंरक्षणा¸या शपथेचे ते सवō¸च प्र कटीकरण आहे . कायदा जेÓहा कागदावरील कलमांमधून बाहेर पडून सामाÆय नागिरका¸या प्र Âयक्ष जीवनातील हक्क बनतो आिण कायर्कारी स°ेला संिवधाना¸या चौकटीत उ°रदायी ठेवतो , तेÓहाच िवकिसत राÕट्राची खरी पायाभरणी होते . आज भारत ‘ िवकिसत राÕट्र ’ होÁयाचे लàय ठेवत आहे . मात्र , िवकिसत राÕट्राची Óयाख्या केवळ महामागर् , गगनचुंबी इमारती , िडिजटल अथर्ÓयवÖथा िकंवा औद्योिगक गुंतवणुकीत शोधता येणार नाही . नागिरकाला Æयाय िमळतो का , सावर्जिनक पैसा पारदशर्कपणे वापरला जातो का , संÖथांवर जनतेचा िवĵास आहे का आिण स°ेला कायद्या¸या चौकटीत उ°र द्य ावे लागते का या प्र ijां ची उ°रेच राÕट्रा¸या िवकासाची खरी कसोटी ठरतात . Æयायालयात पदापर्ण करणार्या प्र  येक तŁण विकलाने हे लक्षात ठेवले पािहजे की , सशक्त लोकशाही आिण िवकिसत भारताची उभारणी केवळ सरकारी धोरणांमधून होत नाही . ती संिवधाना¸या मूÐयांवर अिवचल िनķा ठेवून स°ेला प्र ij िवचारणार्या , दुबर्लां¸या हक्कां साठी उËया राहणार्या आिण जनिहताला Æयायालयीन आवाज देणार्या िनभीर्ड विकलां¸या माÅयमातूनही घडते . जनिहत यािचका ही Æयायालयाचा दरवाजा ठोठावÁयाची प्र िक्रया नसून लोकशाहीला ित¸या घटनाÂमक आरशासमोर उभे करÁयाचे सामÃयर्वान माÅयम आहे . कायद्याच्या माध्यमातून िवकिसत राष्ट्र घडिवताना प्र शां त भूषण आिण जनिहत यािचकेची अग्रणी चळवळ वैवािहक बलाÂकारा¸या प्र ijाला घटनाÂमक Æयायाची कसोटी एखाद्या देशाचा िवकसनशीलतेकडून िवकिसत राÕट्राकडे होणारा प्र वास केवळ सकल राÕट्रीय उÂपÆन , पायाभूत सुिवधा िकंवा औद्योिगक उÂपादना¸या आकडेवारीतून मोजता येत नाही . खरा िवकास हा संÖथाÂमक आिण संरचनाÂमक असतो . तो कायद्याचे राºय , सावर्जिनक संÖथांची सचोटी , प्र शासनातील पारदशर्कता आिण ÆयायÓयवÖथे¸या समÆयायी कायर्पद्धतीवर उभा असतो . भारताला पिरपक्व आिण अथर्पूणर् लोकशाही Ìहणून प्र Öथािपत करायचे असेल , तर कायद्या¸या क्षेत्र ातील धुिरणांनी िवशेषतः नवोिदत कायदापदवीधरांनी हे ओळखले पािहजे की , विकली हा केवळ Óयवसाय नसून राÕट्रिनिमर्तीचे प्र भावी साधन आहे . भा अॅड . पÐलवी काळे मागर्दशर्क , ‘ डेवलÈड नेशÆस लॉ Æयूज ’ िववाह म्ह णजे मिहलेच्या स्व ायत्ततेचा अंत नव्हे ! िव संदीप बोरसे सहायक प्र ाÅयापक , डी . ई . एस ., ®ी . नवलमल िफरोिदया िवधी महािवद्यालय , पुणे

हातांनी मुलांना धłन चालायला िशकवले , Âयाच हातांना Ìहातारपणी आधारासाठी कायद्याची काठी घ् यावी लागते , ही केवळ कौटुंिबक शोकांितका नाही ; ती समाजा¸या संÖकारांवर उमटलेली काळी रेघ आहे . आई – विडलांनी आयुÕयभर कĶ कłन उभे केलेÐया घरातच Âयांना अपमान , मानिसक छळ आिण असुरिक्षतते ला सामोरे जावे लागत असेल , तर अशा वेळी कायदा Âयां¸या बाजूने उभा राहणे अपिरहायर् ठरते . याच भूिमकेला सवō¸च Æयायालयाने अलीकडील महßवपूणर् िनणर्यातून अधोरेिखत केले आहे . ‘ पालक आिण ºयेķ नागिरकांची देखभाल व कÐयाण अिधिनयम , २००७ ’ अंतगर्त Öथापन केलेÐया लवादाला ºयेķ नागिरकांचे संरक्षण आिण देखभाल सुिनिIJत करÁयासाठी आवÔयक असÐयास मुलांना िकंवा अÆय रिहवाशांना घरातून बेदखल करÁयाचा अिधकार आहे , असे सवō¸च Æयायालयाने ÖपĶ केले . मात्र , हा अिधकार अमयार्द नाही . केवळ कौटुंिबक मतभेद झाले Ìहणून मुलाला घराबाहेर काढÁयाचा तो सरसकट परवाना नाही ; ºयेķ नागिरकांचे जीवन , सÆमान , सुरिक्षतता आिण शांततापूणर् वाÖतÓय यांचे संरक्षण आवÔयक आहे , तेÓहाच हा उपाय वापरता येतो . लखनऊमधील रिव कांत गुĮा यां¸या प्र करणाने या प्र ijाला िनणार्यक वळण िदले . गुĮा यां¸या ८१ वषीर्य आईला घरातील पिरिÖथतीमुळे वृद्धा®मात जावे लागले . Âयांनी २००७¸या कायद्याचा आधार घेत प्र शासनाकडे आपÐया मुलाला घरातून बेदखल करÁयाची मागणी केली . उपिवभागीय दंडािधकार्यां नी पिरिÖथतीची पाहणी कłन मुलाला घर िरकामे करÁयाचा आदेश िदला . िजÐहािधकार्यां नीही तो आदेश कायम ठेवला . मात्र , अलाहाबाद उ¸च Æयायालयाने या कायद्यात बेदखलीचा ÖपĶ अिधकार नसÐयाचे सांगत हे आदेश रĥ केले . प्र करण सवō¸च Æयायालयात गेले आिण तेथे उ¸च Æयायालयाचा िनणर्य बाजूला ठेवÁयात आला . सवō¸च Æयायालयाने ÖपĶ केले की , कायद्याने लवादाला एखादे अिधकारक्षेत्र िदले असेल , तर Âया अिधकाराची प्र भावी अंमलबजावणी करÁयासाठी आवÔयक आनुषंिगक अिधकारही Âयात अंतभूर्त असतात . २००७¸या कायद्याचा उĥेश केवळ ºयेķ नागिरकांना आिथर्क मदत िमळवून देणे नाही ; Âयांचे जीवन , मालम°ा , सुरिक्षतता आिण सÆमानाचे संरक्षण करणे हा Âयामागचा Óयापक हेतू आहे . Âयामुळे पिरिÖथतीची गरज असेल तर बेदखलीचा आदेश हा संरक्षणाÂमक उपाय ठł शकतो . या िनणर्यामागे भारतीय संिवधानातील कलम २१ आिण कलम ४१ यांची मूÐयŀĶीही महßवाची आहे . जगÁयाचा अिधकार Ìहणजे केवळ ĵास घेÁयाचा अिधकार नाही ; तो सÆमानाने जगÁयाचा अिधकार आहे . वृद्धापकाळात दुबर्ल झालेÐया Óयक्तीला घरातच असुरिक्षत , अपमािनत िकंवा भयभीत कłन ठेवणे हे सËय समाजाचे लक्षण असू शकत नाही . सवō¸च Æयायालयानेही ºयेķां¸या सÆमान , सुरिक्षतता आिण प्र ितķे ला सामािजक Æयाया¸या क¤द्रÖथानी ठेवले आहे . या िनणर्याचा आणखी एक महßवाचा पैलू Ìहणजे ‘ आई – विडलां¸या मालम°ेवर मुलांचा जÆमिसद्ध हक्क असतो ’ या सरसकट गैरसमजाला बसलेला धक्का . िवशेषतः पालकां¸या ÖवकĶािजर्त मालम°ेबाबत मुलांना अिनब«ध मालकीचा अिधकार गृहीत धरता येत नाही . पालकां¸या शांततापूणर् आिण सÆमानपूवर्क जगÁयाला मुलां¸या वतर्नामुळे बाधा येत असेल , तर कायदेशीर संरक्षणाचा मागर् उपलÊध आहे . परंतु या िनणर्याकडे ‘ मुलांना घराबाहेर काढÁयाचा मोकळा परवाना ’ Ìहणून पाहणेही िततकेच चुकीचे ठरेल . प्र Âये क घरात मतभेद असतात . िपढ्यांमÅये िवचारांचा संघषर्ही असतो . मात्र , मतभेद आिण छळ यात फरक आहे . बेदखलीचा उपाय हा ºयेķ नागिरकां¸या देखभाल व संरक्षणाशी संबंिधत असला पािहजे . संबंिधत प्र ािधकरणाने प्र Âये क प्र करणातील वÖतुिÖथती , नातेसंबंध , मालम°ेचे Öवłप आिण ºयेķ नागिरकां¸या सुरिक्षतते चा प्र ij तपासूनच िनणर्य घ् यावा . अलीकडील Æयायालयीन Óयाख्याही या अिधकाराला ‘blanket’ िकंवा अमयार्द अिधकार मानत नाही . आजची खरी िचंता मात्र कायद्यापेक्ष ा मोठी आहे . ºया आई – विडलांनी मुलां¸या िशक्षणासाठी Öवतः¸या इ¸छा बाजूला ठेवÐया , घरासाठी आयुÕय खचर् केले , आजारपणात मुलांना सांभाळले आिण Öवतः¸या वृद्धापकाळाची िचंता न करता पुढची िपढी उभी केली , Âयांनाच आयुÕया¸या संÅयाकाळी मुलांपासून संरक्षण मागावे लागते , ही समाजा¸या आÂमपरीक्षणाची वेळ आहे . हेÐपएज इंिडया¸या अहवालात ºयेķ नागिरकांना होणार्या गैरवतर्नात मुलांची भूिमका िचंताजनक असÐयाचे नमूद केले गेले आहे . Âयाहून गंभीर बाब Ìहणजे ºयेķ नागिरकां¸या हक्कां साठी असलेÐया २००७¸या कायद्याची मािहतीच अनेकांना नसते . कायदा पुÖतकात रािहला आिण घरात माणुसकी हरवली , तर कायद्याची ताकदही अपुरी पडते . २१Óया शतकात आपण जगभरातील लोकांशी एका क्ष णात संवाद साधतो ; पण अनेक घरांमÅये आई – विडलांशी दोन प्रे माचे शÊद बोलÁयासाठी वेळ उरलेला नाही . तंत्रज्ञानाने अंतर कमी केले ; माणुसकीने मात्र काही घरांत अंतर वाढवले . *‘ वसुधैव कुटुंबकम् ’* चा वारसा सांगणार्या समाजात वृद्ध आई – विडलांना Öवतः¸या घरातच परके होÁयाची वेळ येत असेल , तर प्र गती¸या आपÐया Óयाख्ये वरच प्र ijिचÆह उभे राहते . Ìहातारपण ही िशक्षा नाही ; ती आयुÕयभरा¸या योगदानाची संÅयाकाळ आहे . Âया संÅयाकाळी पैशापेक्षा सÆमान , मालम°ेपेक्षा सुरिक्षतता आिण कायद्यापेक्ष ा मायेची गरज असते . सवō¸च Æयायालयाचा हा िनणर्य ºयेķ नागिरकांना कायदेशीर आधार देतो ; पण खरा प्र ij Æयायालयाने नाही , आपÐया घरांनी सोडवायचा आहे . आई – विडलांना घराबाहेर काढÁयापूवीर् मुलांनी िवचार करावा ; कारण उद्याचे Ìहातारपण कोणाचेही चुकत नाही .  Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 यशवंत लाखेपाटील ®ी . नवलमल िफरोिदया िवधी महािवद्यालय , पुणे   developednationslaw@gmail.com नागपूर : नागपूरमधील पोहरा नदी प्र दू षण िनमूर्लन प्र कÐपां तगर्त मलिनÖसारण प्र िक्रया क¤द्र आिण पंिपंग Öटेशन उभारÁयासाठी करÁयात आलेÐया सुमारे १२ . १२ हेक्टर जिमनी¸या भूसंपादनाला सवō¸च Æयायालयाने िहरवा कंदील िदला आहे . मुंबई उ¸च Æयायालया¸या नागपूर खंडपीठा¸या िनणर्याला आÓहान देणारी िवशेष अनुमती यािचका Æयायमूतीर् दीपांकर द°ा आिण Æयायमूतीर् शील नागू यां¸या खंडपीठाने फेटाळली . Âयामुळे भूसंपादनाची प्र िक्रया कायम राहणार असून महापािलके¸या महßवा¸या पायाभूत प्र कÐपाचा मागर् मोकळा झाला आहे . मौजा िचखली ( खुदर् ) येथील संबंिधत जमीन नागपूर¸या िवकास आराखड्यात जलिनÖसारण व सांडपाणी िवÐहेवाट योजनेसाठी आरिक्षत करÁयात आली होती . हे आरक्षण महाराÕट्र प्र ादेिशक व नगररचना अिधिनयम , १९६६ मधील कलम १२७ अÆवये संपुĶात आÐयाचा दावा ‘ ®ी गणेश िबÐडसर् ’ ने केला होता . मात्र , ७ ऑगÖट रोजी¸या िनकालात नागपूर खंडपीठाने िवकासकाचा दावा फेटाळला होता . उ¸च Æयायालयाने िवकासकाने िदलेÐया खरेदी नोिटशीतील मूलभूत त्रु टीवर बोट ठेवले . नोिटशीत नमूद केलेÐया भूखंडां¸या महसूल अिभलेखांमÅये मालकी वेगवेगÑया Óयक्ती िकंवा संÖथां¸या नावावर असÐयाचे आढळले . Âयामुळे प्र शासनाने संबंिधतांकडून ÖपĶीकरण तसेच मालकी हक्काची कागदपत्रे मािगतली होती . ही त्रु टी दूर करÁयात आली नाही . Âयानंतर तÊबल दशकभर िवकासकाने नोटीस नाकारÁया¸या िनणर्याला आÓहानही िदले नाही . िवशेष Ìहणजे , भूसंपादनाची प्र िक्रया सुł झाÐयानंतर िवकासकाने Âयात सहभाग घेतला . नुकसानभरपाईसंदभार्त दावे सादर करÁयाबरोबरच वाढीव मोबदÐयाची मागणीही करÁयात आली . एकीकडे भूसंपादनाची प्र िक्रया सुł असताना Âयात सहभागी होणे आिण दुसरीकडे ते कायदेशीरŀĶ्या िटकू शकत नाही , असा दावा करणे परÖपरिवरोधी असÐयाचे उ¸च Æयायालयाने िनरीक्षण नŌदवले . सवō¸च Æयायालयाने उ¸च Æयायालया¸या या िनÕकषा«मÅये हÖतक्षेप करÁयास नकार िदला . मात्र , िवकासकाचा वाढीव नुकसानभरपाईचा दावा संपुĶात आलेला नाही . योग्य प्र ािधकरणासमोर कायद्यानु सार वाढीव मोबदÐयासाठी दावा करÁयाची मुभा सवō¸च Æयायालयाने कायम ठेवली आहे . Âयामुळे भूसंपादन वैध ठरले असले तरी मोबदÐयाचा Öवतंत्र प्र ij खु ला राहणार आहे . या िनकालामुळे कलम १२७ ¸या अंमलबजावणीबाबत महßवाचा संदेश गेला आहे . जमीनमालकाने खरेदी नोटीस बजावली Ìहणून िवकास आराखड्यातील आरक्षण आपोआप संपुĶात येत नाही . नोटीस कायदेशीरŀĶ्या वैध आहे का , संबंिधत प्र ािधकरणाने Âयावर काय कायर्वाही केली आिण Âयानंतर पक्षकारां चे वतर्न काय रािहले , यालाही महßव आहे . पोहरा नदी प्र दू षण िनमूर्लन प्र कÐपां तगर्त प्र Öतािवत मलिनÖसारण प्र िक्रया क¤द्र आिण पंिपंग Öटेशनमुळे नागपूर¸या िवद्यमान सांडपाणी प्र िक्रया ÓयवÖथेवरील ताण कमी होÁयाची अपेक्षा आहे . वाढÂया लोकसंख्ये¸या गरजा लक्षात घेऊन हा सावर्जिनक उपयोगाचा प्र कÐप असÐयाचेही उ¸च Æयायालयाने अधोरेिखत केले होते . खासगी मालम°ेचा हक्क आिण सावर्जिनक पायाभूत सुिवधांची गरज यां¸यातील संघषर् या प्र करणातू न पुÆहा समोर आला आहे . मात्र , सावर्जिनक प्र कÐपा¸या नावाखाली जमीनमालका¸या मोबदÐया¸या हक्कावर गदा येत नाही , हेही सवō¸च Æयायालयाने ÖपĶ केले आहे . भूसंपादन कायम ; आता लढाई केवळ योग्य मोबदÐयासाठी ! नागपूर¸या मलिनÖसारण प्र कÐपासाठी भू संपादनाचा मागर् मोकळा ‘ आरक्षण सं पले ’ चा िवकासकाचा दावा सवō¸च Æयायालयानेही फेटाळला ; वाढीव मोबदÐयाचा हक्क मात्र कायम िवधानसभा उपाÅयक्ष अÁणा बनसोडे यां¸या हÖते पुÖतकाचे प्र काशन मुंबई : मोबाईल आिण सोशल मीिडया¸या अितवापरामुळे िवचिलत होणार्या युवा िपढीला तंत्रज्ञानाचा िवधायक वापर , कौशÐयिवकास आिण सातÂयपूणर् िशक्षणाचा मागर् दाखिवणार्या ‘ द अनÖटॉपेबल लनर्र ’ या प्रे रणादायी पुÖतकाचे प्र काशन िवधानसभा उपाÅयक्ष अÁणा बनसोडे यां¸या हÖते िवधान भवनातील शासकीय दालनात करÁयात आले . पुÖतकाचे लेखक ॲड . रमेश बनसोडे असून , मोबाईल आिण सोशल मीिडयाचा वापर केवळ मनोरंजनापुरता मयार्िदत न ठेवता Âयातून ज्ञ ान , कौशÐय आिण किरअर¸या संधी कशा िनमार्ण करता येतील , यावर पुÖतकात भर देÁयात आला आहे . िरÐस आिण सोशल मीिडया¸या आहारी जाÁयाऐवजी ई – लिन«ग , ऑनलाइन अËयासक्रम आिण नÓया तंत्रज्ञाना¸या माÅयमातून Öवतःला अद्ययावत करÁयाचा संदेश पुÖतकातून देÁयात आला आहे . मोबाईलचा वाढता वापर हा आज¸या िपढीसमोरील गंभीर सामािजक प्र ij बनला आहे . लहान मुलांपासून ºयेķांपय«त सवर्च वयोगटांत मोबाईलचा वापर वाढला असून , तŁणांमÅये सोशल मीिडया आिण िरÐसचे वाढते आकषर्ण िचंतेचा िवषय ठरत आहे . या पाĵर्भूमीवर मोबाईल ‘ शाप ’ न ठरता ‘ संधी ’ कसा ठł शकतो , याची िदशा पुÖतकातून देÁयात आली आहे . दहा प्र करणां मÅये मांडलेला हा प्र वास नकाराÂमक िवचारांपासून सकाराÂमक Åयेयाकडे नेणारा आहे . संकटे , संघषर् आिण प्र ितकू ल पिरिÖथतीवर मात करत Åयेय गाठÁयासाठी आवÔयक असलेली मानिसकता , सातÂय आिण िशकÁयाची वृ°ी यांचे महßव लेखकाने Öवतः¸या अनुभवां¸या आधारे मांडले आहे . Âयामुळे पुÖतक केवळ उपदेश न करता अनुभवातून िशकÁयाची िदशा देणारे ठरते . दरÌयान , लेखक ॲड . रमेश बनसोडे यांनी कोरोना काळातील लॉकडाऊनचा िशक्षणासाठी प्र भावी उपयोग केला . परदेशातील िविवध िवद्यापीठां मधून Âयांनी ७० शॉटर् टमर् अËयासक्रम पूणर् कłन प्र माणपत्रे िमळवली . Âयां¸या या कामिगरीची नŌद िगनीज वÐडर् रेकॉडर् आिण लंडन बुक ऑफ रेकॉड्र्समÅये झाली असून , Âयां¸या नावावर पाच जागितक िवक्रम असÐयाचे यावेळी सांगÁयात आले . प्र काशन सोहÑयास ॲड . अिभजीत चÓहाण , ॲड . डŌगरे , िकशोर वाघमारे , सुनील वाघमारे आिण िवनोद साळवे यां¸यासह माÆयवर उपिÖथत होते . उपिÖथतांनी पुÖतकाचे कौतुक कłन ॲड . रमेश बनसोडे यांना पुढील वाटचालीस शुभे¸छा िदÐया . मोबाईल¸या िवळख्यातू न ‘ अनÖटॉपेबल लनर्र ’ चा मागर् मुलांना घराबाहेर काढÁयाची वेळ का आली ? ºयेķ नागिरकां¸या सÆमानासाठी सवō¸च Æयायालयाचा महßवपूणर् िनवार्ळा ºया

यद्याची पदवी िमळाÐयानंतर विकली सुł होते ; मात्र चांगला वकील घडÁयासाठी अनेक वषा«चा अËयास , िनरीक्षण आिण अनुभव आवÔयक असतो . कायदा वाचता येणे पुरेसे नसते . Æयायालयात कोणता मुĥा मांडायचा , कोणता टाळायचा , Æयायाधीशां¸या प्र ijाला नेमके उ°र कसे द्य ायचे आिण प्र सं गी स°े¸या िवरोधातही कायद्याची बाजू कशी मांडायची , हे विकलाला िशकावे लागते . फली एस . निरमन सर यां¸या प्र दीघर् कारिकदीर्त या सवर् प्र ijां ची उ°रे Âयां¸या कृतीतून िमळतात . Âयांचा खरा वारसा केवळ गाजलेÐया युिक्तवादां मÅये नाही ; तो िववेक , संयम आिण नैितक धैयार्त आहे . १९५० मÅये मुंबई उ¸च Æयायालयात सनद िमळाÐयानंतर निरमन सर यांनी सर जमशेदजी कांगा यां¸या मागर्दशर्नाखाली विकलीला सुŁवात केली . सुŁवातीची अनेक वषेर् Âयांनी िशकÁयात घालवली . ºयेķ विकलांचे युिक्तवाद ते शांतपणे ऐकत . कायद्याची पुÖतके वारंवार वाचली जात . महßवा¸या िनकालां¸या नŌदी केÐया जात . Æयायालयीन कामकाज कसे चालते , Æयायाधीश कोणते प्र ij िवचारतात आिण Âया प्र ijां ना प्र भावीपणे कसे सामोरे जायचे , याचे Âयांनी बारकाईने िनरीक्षण केले . Âयामुळे Âयां¸या कारिकदीर्चा पिहला धडा ÖपĶ होता . आधी ऐका , मग बोला . Æयायालयात अिधक बोलणारा वकील नेहमीच प्र भावी ठरत नाही . नेमका मुĥा मांडणारा वकील मात्र Æयायालयाचे लक्ष वेधून घेतो . निरमन सर यांची शैली याच तßवावर आधारलेली होती . ते मुĥा अनावÔयकपणे लांबवत नसत . प्र ij कठीण असला तर िवचार कłन उ°र देत . एखाद्या प्र ijाचे उ°र माहीत नसेल , तर ते लपवÁयाचा प्र यÂन करीत नसत . Âयातून नÓया विकलांसाठी एक महßवाचा संदेश िमळतो . Æयायालयात आवाजापेक्षा तयारी प्र भावी ठरते . ब्र ीफमधील प्र Âये क मुĥा Æयायालयासमोर मांडणे आवÔयक नसते . कोणता मुĥा िनणार्यक आहे , कोणता सोडून द्य ायचा आिण कोणÂया प्र ijावर ठाम राहायचे , याचा िववेक विकलाकडे असला पािहजे . चांगÐया युिक्तवादासाठी कायद्याचे ज्ञ ान िजतके आवÔयक आहे , िततकीच Öवतःवर िनयंत्रण ठेवÁयाची क्ष मता महßवाची आहे . निरमन सर यां¸या कारिकदीर्तील १९७५ सालचा प्र सं ग नैितक धैयार्चा आदशर् ठरतो . देशात आणीबाणी लागू झाÐयानंतर ते अितिरक्त सॉिलिसटर जनरल होते . Âया िनणर्याशी असहमती दशर्वत Âयांनी पदाचा राजीनामा िदला . सरकारी पद , प्र ितķा आिण अिधकार यांपेक्षा Âयांनी आपÐया िववेकाला प्र ाधाÆय िदले . विकलाची अंितम िनķा स°ेशी नसून संिवधान आिण कायद्याशी असली पािहजे , हा संदेश Âयां¸या भूिमकेतून ÖपĶ होतो . Æयायपािलके¸या Öवाय°तेबाबतही निरमन सर यांनी सातÂयाने िचिकÂसक भूिमका घेतली . ‘ सेकंड जजेस केस ’ मÅये Æयायाधीशां¸या िनयुक्तीतील Æयायपािलके¸या भूिमकेचे Âयांनी समथर्न केले . पुढे कॉलेिजयम पद्धतीतील काही त्रु टींवरही Âयांनी खुलेपणाने मत Óयक्त केले . Öवतःची पूवीर्ची भूिमका कायम योग्यच आहे , असा आग्रह Âयांनी धरला नाही . आपÐया िवचारांचीही िचिकÂसा करÁयाची तयारी हे बौिद्धक प्र ामािणकपणाचे लक्षण आहे . आज कायदे , Æयायिनणर्य आिण संदभर् एका िक्लकवर उपलÊध आहेत . मािहती िमळवणे सोपे झाले असले तरी ितचा योग्य वापर करÁयासाठी िववेक , अËयास आिण Æयायालयीन िशÖत आवÔयक आहे . Æयायालय काय िवचारत आहे , Âया प्र ijामागील कायदेशीर मुĥा कोणता आहे आिण कोणÂया क्ष णी कोणता युिक्तवाद मांडणे आवÔयक आहे , हे समजणे हीच खरी विकलीची कसोटी आहे . Ìहणून नÓया विकलांनी निरमन सर यां¸याकडून केवळ गाजलेली प्र करणे िशकू नयेत . Âयांनी Âयांची तयारी , संयम , ÖपĶता , प्र ामािणकपणा आिण नैितक धैयर् आÂमसात करावे . Æयायालयाचा गाऊन पिरधान करणे सोपे आहे ; Âया गाऊनला प्र ितķा िमळवून देणे कठीण आहे . Âयासाठी सातÂयाने अËयास करावा लागतो , Öवतः¸या भूिमकेची िचिकÂसा करावी लागते आिण योग्य वेळी योग्य बाजू घेÁयाचे धैयर् दाखवावे लागते . फली एस . निरमन सर यां¸या Öमृतीला हीच खरी आदरांजली ठरेल . कारण चांगला वकील कायदा जाणतो ; ®ेķ वकील मात्र कायद्यामागचा Æयाय ओळखतो .  Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 फली एस . निरमन सर : नÓया विकलांनी काय िशकावे ? पुणे : Æयायालयाने दरमहा पोटगी देÁयाचा आदेश िदÐयानंतरही Âयाची अंमलबजावणी न करणार्या सरकारी कमर्चार्याला पुणे Æयायालयाने दणका िदला . सुमारे नऊ लाख Łपयांची अंतिरम पोटगी थकिवÐयाने पतीचा संबंिधत प्र करणातील बचावाचा हक्क रĥ करÁयात आला . Æयायालयीन आदेशाचे पालन न केÐयास Âयाचे गंभीर कायदेशीर पिरणाम भोगावे लागू शकतात , असा ÖपĶ संदेश या आदेशातून देÁयात आला आहे . पÂनी¸या अÆन , वľ आिण िनवार्याची ÓयवÖथा Óहावी , तसेच ित¸या मूलभूत गरजा पूणर् ÓहाÓयात , यासाठी Æयायालयाने १० नोÓह¤बर २०२५ रोजी पतीला दरमहा २५ हजार Łपये अंतिरम पोटगी देÁयाचा आदेश िदला होता . ही पोटगी २० जून २०२३पासून प्र करणाचा अंितम िनकाल होईपय«त देÁयाचे िनदेर्श होते . संबंिधत पती हा सरकारी कमर्चारी असून , Âया¸या िडस¤बर २०२४¸या वेतनपत्रक ानुसार Âयाचे मािसक वेतन ६१ हजार ८३० Łपये आहे . मात्र , Æयायालयाचा ÖपĶ आदेश असतानाही पतीने पोटगीची िनयिमत रक्कम जमा केली नाही . Âयामुळे कालांतराने पोटगीची थकबाकी सुमारे नऊ लाख Łपयांपय«त पोहोचली . Æयायालयाने आदेश देऊनही Âयाची अंमलबजावणी होत नसÐयाने पÂनीने अखेर Æयायालयात धाव घेतली . पÂनी¸या वतीने ॲड . प्र साद िवराज िनकम आिण ॲड . मÆसूर तांबोळी यांनी अजर् दाखल कłन पतीचा बचावाचा हक्क रĥ करÁयाची मागणी केली . Æयायालया¸या आदेशाची पतीला पूणर् जाणीव होती . Âयाचे पालन करÁयाची आिथर्क क्ष मत ा असूनही Âयाने जाणीवपूवर्क आदेशाचे पालन केले नाही , असा युिक्तवाद पÂनी¸या विकलांनी केला . Æयायालयीन आदेशाचे सातÂयाने उÐलंघन करणार्या पक्षकाराला Âयाच प्र करणात बचावाची संधी देणे योग्य ठरणार नाही , असा मुĥाही पÂनी¸या विकलांनी मांडला . पोटगीचा आदेश हा केवळ औपचािरक िनदेर्श नसून , Âयाची अंमलबजावणी करणे संबंिधत पक्षकारावर बंधनकारक आहे . आदेशाचे उÐलंघन कłन Æयायालयीन प्र िक्रये चा अवमान करÁयासारखी पिरिÖथती िनमार्ण झाÐयास Âयाचा पिरणाम संबंिधत पक्षकारा¸या हक्कां वर होऊ शकतो , असेही Æयायालया¸या िनदशर्नास आणून देÁयात आले . मुंबई : खुÐया Æयायालयात आवाज चढवून आिण आक्रमकपणे बोलत Æयायालया¸या प्र शासनावरच आरोप केÐयाप्रकरणी महाराÕट्र सरकार¸या िवधी व Æयाय िवभागाचे सिचव तथा विरķ िवधी सÐलागार िदलीप एस . घुमारे यां¸यािवरोधात Æयायालयाचा अवमानाची नोटीस बजावÁयाचे आदेश मुंबई उ¸च Æयायालयाने िदले आहेत . Æयायालया¸या प्र ितķे ला आिण अिधकाराला धक्का पोहोचिवणारे Âयांचे वतर्न माफ करÁयाजोगे नसÐयाचे ÖपĶ करत Æयायमूतीर् ए . एस . गडकरी आिण Æयायमूतीर् कमल खाता यां¸या खंडपीठाने कठोर नाराजी Óयक्त केली . फाÖट ट्रॅ क Æयायालयांसाठी िनमार्ण करÁयात आलेÐया १७९ पदां¸या िनयुक्तीशी संबंिधत जनिहत यािचके¸या सुनावणीदरÌयान हा प्र कार घडला . ‘ िवहार िशवाजीराव दुवेर् िवŁद्ध महाराÕट्र सरकार ’ या प्र करणा¸या अंतिरम अजार्वर सुनावणी सुł असताना २७ ऑगÖट २०२६ रोजी दाखल करÁयात आलेÐया अितिरक्त प्र ितज्ञापत्रात १७९ नवीन पदे िनमार्ण केÐयाचा उÐलेख करÁयात आला होता . मात्र , Âयाबाबत अितिरक्त सरकारी विकलांकडून समाधानकारक उ°र न िमळाÐयाने Æयायालयाने घुमारे यां¸याकडे िवचारणा केली . Æयायालया¸या प्र ijाला थेट उ°र देÁयाऐवजी घुमारे यांनी किथतरीÂया आवाज चढवून आिण आक्रमकपणे भूिमका मांडली . १७९ पदे भरली न जाÁयासाठी उ¸च Æयायालयाचे प्र शासनच जबाबदार असÐयाचे Âयांनी सांिगतÐयाचे Æयायालयीन िनरीक्षणातू न ÖपĶ झाले . खुÐया Æयायालयात आिण सवा«¸या उपिÖथतीत झालेÐया या प्र काराची खंडपीठाने गंभीर दखल घेतली . घुमारे यांचा ‘ अनावÔयक उद्रे क आिण आक्रमक वतर्न ’ हे Æयायालयाला बदनाम करणारे तसेच Æयायालयाचा अिधकार कमी करÁयाचा प्र यÂन असÐयाचे खंडपीठाने नमूद केले . Âयामुळे Æयायालयाचा अवमान घडÐयाचे प्र थमदशर् नी ÖपĶ िदसत असÐयाचे Æयायालयाने Ìहटले . िवधी व Æयाय िवभागाचे सिचव आिण विरķ िवधी सÐलागार असलेÐया Óयक्तीकडू न अशा वतर्नाची अपेक्षा नसÐयाचेही खंडपीठाने ÖपĶ केले . सुनावणीदरÌयान महािधवक्Âयां नी घुमारे यांची माफी ÖवीकारÁयाची िवनंती केली . मात्र , खुÐया Æयायालयात Æयाियक अिधकार्या¸या उपिÖथतीत घडलेÐया गंभीर प्र काराकडे केवळ माफी मािगतÐयामुळे दुलर्क्ष करता येणार नाही , असे Æयायालयाने ÖपĶ केले . चुकीचे वतर्न कłन नंतर माफी मािगतÐयास कारवाईतून सुटका िमळू शकते , असा चुकीचा संदेश जाऊ नये , अशी भूिमकाही Æयायालयाने घेतली . मतभेद असणे िकंवा सरकारी बाजू मांडताना अडचण िनमार्ण होणे यामुळे Æयायालयाचा अनादर करÁयाचा अिधकार िमळत नाही , असे खंडपीठाने ÖपĶ केले . Æयायालयीन कामकाजाचे पािवÞय आिण िशÖत राखणे ही प्र Âये काची जबाबदारी असून Æयाियक अिधकारी िकंवा Æयायालयीन प्र िक्रये शी संबंिधत विरķ अिधकार्यां वर ही जबाबदारी अिधकच गंभीर असÐयाचे Æयायालयाने अधोरेिखत केले . या पाĵर्भूमीवर रिजÖट्रार ( Æयाियक )- II यांना िदलीप एस . घुमारे यांना नोटीस बजावÁयाचे िनदेर्श देÁयात आले आहेत . मुंबई उ¸च Æयायालया¸या अपील शाखे¸या िनयमांनुसार ही नोटीस बजावÁयात येणार असून , Âयां¸यािवरोधात Æयायालयाचा अवमानाची कारवाई का सुł कł नये , याचे ÖपĶीकरण मागिवÁयात आले आहे . या प्र करणामु ळे Æयायालयीन कामकाजातील िशÖत , सरकारी अिधकार्यां चे Æयायालयाप्रती उ°रदाियÂव आिण Æयायालया¸या अिधकाराचा आदर या मुद्द्यां वर पुÆहा प्र ijिचÆह िनमार्ण झाले आहे . Æयायालयात युिक्तवादाला जागा आहे ; आक्रमकते ला नाही . हा संदेशच या कारवाईतून अधोरेिखत झाला आहे . आवाज चढवणेही अवमानाच्या कक्षेत ; कायदा सिचवांना उच्च न्य ायालयाची नोटीस फाÖट ट्रॅ क Æयायालयां ¸या १७९ पदांवłन प्र शासनावर आरोप ; घुमारे यां¸या आक्रमक वतर्नावर खंडपीठ नाराज   developednationslaw@gmail.com नऊ लाखांची पोटगी थकवली ; पतीचा बचावाचा हक्क रĥ Æयायालया¸या आदेशाची जाणीव असूनही Âयाचे पालन टाळÐयास केवळ थकबाकी¸या वसुलीपुरता िवषय राहत नाही . अशा उÐलंघनाचा पक्षकारा¸या बचावा¸या हक्कावरही पिरणाम होऊ शकतो . – ॲड . प्र साद िनकम , पÂनीचे वकील गाऊनपेक्षा िववेक मोठा का अॅड . िवशाल िवजयराव काळे मागर्दशर्क , डेवलÈड नेशÆस लॉ Æयूज   developednationslaw@gmail.com ि प प

मुंबई : फरार उद्योगपती िवजय मÐÐया भारतात परतत नाही , तोपय«त Âया¸या यािचकेवर सुनावणी घेणार नाही , असा ÖपĶ इशारा मुंबई उ¸च Æयायालयाने िदला . भारताबाहेर राहून भारतीय Æयायालयाकडून िदलासा मागÁया¸या मÐÐया¸या भूिमकेवर Æयायालयाने तीĄ नाराजी Óयक्त केली . मÐÐयाने Öवतःला ‘ फरार आिथर्क गुÆहेगार ’ घोिषत करÁया¸या कारवाईला तसेच फरार आिथर्क गुÆहेगार कायद्या¸या घटनाÂमक वैधतेला आÓहान िदले आहे . या यािचकांवर सुनावणी करताना Æयायालयाने मÐÐयाला भारतात परतÁयाची तयारी आहे की नाही , हे ÖपĶ करÁयाचे िनदेर्श िदले . मÐÐया २०१६ पासून िब्रटनमÅये आहे . Âया¸यािवŁद्ध भारतात आिथर्क गैरÓयवहार आिण फसवणुकीशी संबंिधत प्र करणे प्र लं िबत आहेत . Âयामुळे Æयायालयीन प्र िक्रयेला सामोरे न जाता केवळ कायदेशीर िदलासा मागÁयाचा प्र यÂन िकतपत ग्र ाĻ धरता येईल , हा मुĥा सुनावणीत क¤द्रÖथानी रािहला . Æयायालयाचा संदेश ÖपĶ आहे . Æयायालयीन संरक्षण हवे असेल तर Æयायालयीन प्र िक्रयेलाही सामोरे जावे लागेल . देश सोडून गेलेÐया आिथर्क गुÆहेगारांना कायद्या¸या प्र िक्रयेपासू न दूर राहून Æयायालयीन सवलती िमळू शकतात का , याची कसोटी या प्र करणातू न लागणार आहे . Registration for Periodicals Title “Developed Nations” vide PRGI Registration No. MHMUL/25/A0594. Printed by Shree Samarth Printers, Published by Sanjay Raghunath Sapkale on behalf of Sanjay Raghunath Sapkale, printed at Pune and published at C – 205, Fortune Empress Society, Haandewadi Road, Autade Haandewadi, Haveli, Hadapsar. Resident Editor : Dr. Ashok Tukaram Balgude, Managing Editor : M J Srikant. नवी िदÐली : िवद्याÃया«वर दंडाÂमक कारवाई कł नये , असा सवō¸च Æयायालयाचा ÖपĶ आदेश असतानाही आंदोलनात सहभागी झालेÐया िवद्याÃयार्ला नोटीस बजावÐयाने सवō¸च Æयायालयाने ग्रे टर नोएडा¸या कायर्कारी दंडािधकार्याला चांगलेच सुनावले . “ मॅिजÖट्रेटची नोटीस काढÁयाची िहंमत कशी झाली ?” असा संतĮ सवाल सरÆयायाधीश सूयर् कांत यांनी केला . संबंिधत अिधकार्याकडू न ÖपĶीकरण मागवून प्र करणातील कागदपत्रे Æयायालयीन रेकॉडर्वर घेÁयाचे िनदेर्श खंडपीठाने िदले . सरÆयायाधीश सूयर् कांत , Æयायमूतीर् जॉयमाÐया बागची आिण Æयायमूतीर् Óही . मोहना यां¸या खंडपीठासमोर या प्र करणाची सुनावणी झाली . ‘ कॉक्रोच जनता पाटीर् ’ ¸या (CJP) आंदोलनात सहभागी िवद्याÃया«वर कोणतीही दंडाÂमक कारवाई कł नये , असा आदेश सवō¸च Æयायालयाने यापूवीर्च िदला होता . तरीही गौतम बुद्ध िवद्यापीठातील िद्वतीय वषार्चा िवद्याथीर् अक्षत ित्रपाठी याला ग्रे टर नोएडा¸या कायर्कारी दंडािधकार्याने नोटीस बजावली . या नोिटशीद्वारे शांतता भंग होऊ नये यासाठी पाच लाख Łपयांचा वैयिक्तक बाँड का भł नये , अशी िवचारणा करÁयात आली होती . पोिलसां¸या अहवाला¸या आधारे भारतीय नागिरक सुरक्षा संिहते¸या (BNSS) कलम १२६ आिण १३५ अंतगर्त ४ सÈट¤बरला ही नोटीस बजावÁयात आली होती . िवद्याÃयार्ने आंदोलनात शांततापूणर् सहभाग घेतÐयाचे सांगत पोिलसांचे आरोप फेटाळले आहेत . सवō¸च Æयायालयाने यापूवीर्च CJP आंदोलनाशी संबंिधत िवद्याÃया«वरील प्र करणे रĥ कłन Âयां¸यािवरोधात दंडाÂमक िकंवा प्र ितबं धाÂमक कारवाई कł नये , असे ÖपĶ केले होते . Âयामुळे प्र शासनाकडू न बजावÁयात आलेÐया नोिटशीवर Æयायालयाने तीĄ नाराजी Óयक्त केली . “ सवō¸च Æयायालया¸या आदेशाचे उÐलंघन करÁयाचा अिधकार कोणÂयाही मॅिजÖट्रेटला नाही ,” असा ÖपĶ संदेश खंडपीठाने िदला . नोटीस नंतर मागे घेÁयात आली असली तरी केवळ नोटीस मागे घेतÐयाने प्र करण संपलेले नाही , अशी Æयायालयाची भूिमका िदसून आली . संबंिधत कागदपत्रे रेकॉडर्वर घेऊन अिधकार्याकडू न ÖपĶीकरण मागवले जाणार आहे . सवō¸च Æयायालया¸या आदेशापेक्षा प्र शासनाची कारवाई मोठी नाही , हेच या सुनावणीतून अधोरेिखत झाले .  Š nwUo, e{Zdma, {X. 12 gßQ>|~a> Vo ewH«$dma {X. 18 gßQ>|~a> 2026 मुंबई उ¸च Æयायालयाकडून राºय , सीबीआय आिण विरķ पोिलस अिधकार्यां ना नोटीस पुणे : अितिरक्त शुÐकापोटी िवद्याÃयार् कडून घेतलेली १ लाख ४ हजार ८६३ Łपयांची रक्कम सहा टक्के वािषर्क Óयाजासह परत करÁयाचे आदेश महाराÕट्र सरकारने इंिडयन लॉ सोसायटी¸या (ILS) लॉ कॉलेजला िदले आहेत . मयूर सुहास गŁड या माजी िवद्याÃयार् शी संबंिधत शुÐकिवषयक वादावर फेरिवचार केÐयानंतर सरकारने हा आदेश िदला आहे . ‘ इतर शुÐक ’ तसेच ‘ इतर शुÐकाÓयितिरक्त ’ अशा शीषर्कांखाली संबंिधत शैक्षिणक वषा«त आकारÁयात आलेÐया रकमेवłन हा वाद िनमार्ण झाला होता . या शुÐकासाठी महाराÕट्र सावर्जिनक िवद्यापीठ अिधिनयम , २०१६ मधील कलम १०१ ( ७ ) नुसार सािवत्रीबाई फुले पुणे िवद्यापीठाची आवÔयक पूवर्माÆयता महािवद्यालयाने घेतली नसÐयाचे सरकारने नमूद केले आहे . महािवद्यालयाने शुÐकाला ‘ मानीव माÆयता ’ (deemed approval) असÐयाचा दावा केला होता . मात्र , अशा प्र कार¸या शुÐकासाठी संबंिधत कायद्यात मानीव माÆयतेची तरतूद नसÐयाचे ÖपĶ करत सरकारने हा दावा फेटाळला . संबंिधत शैक्षिणक वषा«साठी िवद्यापीठा¸या शुÐक िनिIJती सिमतीने नंतर िनिIJत केलेÐया रकमेपेक्षा िवद्याÃयार् कडून आकारलेले शुÐक अिधक असÐयाचेही सरकार¸या आदेशात नमूद आहे . मयूर गŁड यांनी मािहती¸या अिधकारातून िमळालेÐया कागदपत्रां ¸या आधारे संबंिधत प्र ािधकरणां कडे तक्रार केली होती . Âयानंतर हा िवषय मुंबई उ¸च Æयायालयात गेला . Æयायालयाने या शुÐकिवषयक वादा¸या गुणव°ेवर अंितम िनणर्य देÁयाऐवजी राºय सरकारला प्र करणाचा फेरिवचार करÁयाची संधी िदली होती . संबंिधत पक्षां चे Ìहणणे ऐकून घेतÐयानंतर सरकारने हा िनणर्य िदला . शुÐक आकारÁयाचा अिधकार हा केवळ संÖथे¸या िनणर्यावर अवलंबून नसून संबंिधत कायदा आिण िवद्यापीठा¸या िनयमांशी तो सुसंगत असणे आवÔयक आहे , हा या िनणर्याचा महßवाचा मुĥा आहे . आवÔयक वैधािनक पूवर्माÆयता नसताना आकारलेले शुÐक केवळ अनेक वषेर् वसूल झाले Ìहणून आपोआप वैध ठरत नाही , अशी सरकारची भूिमका आहे . या िनणर्यामुळे याच पद्धतीने शुÐक भरलेÐया इतर िवद्याÃया«नाही परताÓयाची मागणी करÁयाचा मुĥा पुढे आला आहे . मात्र , एका िवद्याÃयार्ला परतावा देÁया¸या आदेशामुळे प्र Âये क िवद्याÃयार्ला आपोआप समान परतावा िमळेल , असे मानता येणार नाही . संबंिधत शैक्षिणक वषर् , प्र Âयक्ष भरलेले शुÐक आिण Âया काळातील लागू िनयम यांचा Öवतंत्र िवचार करावा लागेल . पुणे : मÅयरात्री मोठ्या पोिलस फौजफाट्यासह घरात प्र वेश कłन २४ जणांना ताÊयात घेणे , मारहाण करणे आिण मौÐयवान वÖतू तसेच कायदेशीर कागदपत्रे घेऊन जाÁयाचा आरोप करणार्या पुÁयातील दोन मिहला विकलांनी मुंबई उ¸च Æयायालयात धाव घेतली आहे . िकतीर् आहुजा आिण किनका आहुजा यां¸या यािचकेची दखल घेत Æयायालयाने राºय सरकार , क¤द्रीय अÆवेषण िवभाग ( सीबीआय ) आिण पुणे पोिलसां¸या विरķ अिधकार्यां ना नोटीस बजावली आहे . यािचकेनुसार , १७ जून २०२६ रोजी पहाटे सुमारे १ . ४० वाजता जवळपास २०० पोिलस कमर्चारी िनवासी िठकाणी दाखल झाले . Âयापैकी काही जण साÅया वेशात होते , असा यािचकाकÂया«चा दावा आहे . या कारवाईदरÌयान वृद्ध मिहला आिण एका लहान बाळासह २४ जणांना ताÊयात घेÁयात आÐयाचा आरोप करÁयात आला आहे . किनका आहुजा यांनी मारहाण कłन दुखापत केÐयाचाही दावा केला आहे . पोिलसांनी कारवाईदरÌयान सीसीटीÓही यंत्रणा बंद केली तसेच रोख रक्कम , मौÐयवान वÖतू आिण मूळ कायदेशीर कागदपत्रे घेऊन गेÐयाचा आरोप यािचकेत करÁयात आला आहे . या कारवाई¸या कायदेशीर आधारावरही यािचकाकÂया«नी प्र ij उपिÖथत केला आहे . यािचकेतील आणखी एक महßवाचा मुĥा Ìहणजे एफआयआर¸या नŌदणीची वेळ . पोिलसांनी नंतर एफआयआरचा आधार घेतला असला , तरी संबंिधत पोिलस ठाÁया¸या नŌदीनुसार एफआयआर पहाटे ४ . १२ वाजता नŌदिवÁयात आला . Âयाआधीच ताÊयात घेÁयाची कारवाई झाÐयाचा यािचकाकÂया«चा दावा आहे . Âयामुळे या संपूणर् प्र करणाची Öवतंत्र Æयायालयीन चौकशी िकंवा सीबीआयमाफर्त तपास करÁयाची मागणी करÁयात आली आहे . यािचकेत भारतीय संिवधाना¸या अनु¸छेद २१ अंतगर्त Óयक्ती¸या जीवन आिण Óयिक्तगत ÖवातंÞया¸या अिधकाराचाही आधार घेÁयात आला आहे . पोिलसांकडून अटक , झडती िकंवा ताÊयात घेÁयाची कारवाई कायद्याने िनधार्िरत प्र िक्रयेनु सारच होणे अपेिक्षत आहे . मात्र , संबंिधत कारवाई कायदेशीर होती की नाही , हे उपलÊध पुरावे आिण पोिलसांनी दाखिवलेÐया कायदेशीर अिधकारा¸या आधारे Æयायालय ठरिवणार आहे . Æयायमूतीर् सारंग Óही . कोतवाल आिण Æयायमूतीर् रंिजतिसंहा आर . भोसले यां¸या खंडपीठाने राºय सरकारसह संबंिधतांना नोटीस बजावली आहे . पोिलसांिवŁद्ध करÁयात आलेले आरोप अद्याप िसद्ध झालेले नाहीत आिण ते यािचकाकÂया«चे दावे आहेत . Öवतंत्र तपासाची मागणी माÆय करायची की अÆय कोणता िदलासा द्य ायचा , याबाबत पुढील सुनावणीत Æयायालय िनणर्य घेणार आहे . या प्र करणामु ळे पोिलसां¸या कारवाईतील पारदशर्कता , नागिरकांचे Óयिक्तगत ÖवातंÞय , कोठडीतील सुरिक्षतता आिण विकलां¸या कायदेशीर कामा¸या संरक्षणाचा प्र ij पुÆहा ऐरणीवर आला आहे . मिहला विकलां¸या घरावर मÅयरात्री धाड ?   developednationslaw@gmail.com ILS लॉ कॉलेजला िवद्याÃयार्चे १ . ०४ लाख परत करÁयाचा आदेश   developednationslaw@gmail.com मॅिजÖट्रेटला नोटीस काढÁयाची िहंमत कशी झाली ? िवद्याÃयार् वरील कारवाईने सरÆयायाधीश संतĮ ; सवō¸च Æयायालयाकडून ÖपĶीकरण मागवणार फरार आिथर्क गुÆहेगारा¸या यािचकेवर मुंबई उ¸च Æयायालयाचा ÖपĶ इशारा   developednationslaw@gmail.com मÐÐया भारतात येईपय«त Æयायालयीन दार बंद !